Nhiều người tìm đến các loại trà thảo mộc giảm cân với mong muốn sở hữu vóc dáng thon gọn nhanh chóng mà không cần kiêng khem hay tập luyện vất vả. Cảm giác nhẹ bụng và số cân nặng sụt giảm chỉ sau vài ngày sử dụng khiến không ít người tin rằng đây là "thần dược" đốt mỡ.

Tuy nhiên, sự sụt giảm trọng lượng tức thì này không đồng nghĩa với việc mỡ thừa trong cơ thể bị triệt tiêu. Phần lớn các sản phẩm trà thảo mộc giảm cân hiện nay đều bổ sung thành phần thảo dược có tính chất nhuận tràng mạnh mẽ, điển hình là phan tả diệp (tên khoa học là Senna hay Cassia angustifolia, Cassia acutifolia) [1]. Số cân giảm đi thực chất chỉ là hệ quả của tình trạng mất nước và tống tháo phân cấp tốc qua đường tiêu hóa [2], [3].

Phan tả diệp: Vị thuốc nhuận tràng bị gắn mác "đốt mỡ"

Phan tả diệp là loài thực vật thuộc họ Đậu (Fabaceae), từ lâu đã được ứng dụng trong y học cổ truyền Ấn Độ (Ayurveda), Ai Cập và y học hiện đại như một biện pháp nhuận tràng để giải quyết chứng táo bón hoặc làm sạch ruột trước khi nội soi đại tràng [1], [4], [5]. Thành phần hoạt tính sinh học chính tạo nên tác dụng của cây là các hợp chất anthracoid, cụ thể là sennoside A, B, C và D (thuộc nhóm anthraquinone glycoside) [1], [6].

Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã cho phép dùng phan tả diệp như một loại thuốc nhuận tràng không kê đơn [4]. Dù vậy, trong cộng đồng y khoa, việc sử dụng phan tả diệp trực tiếp cho mục đích giảm cân đã bị giảm thiểu và không được khuyến nghị chính thống [4]. Thay vì can thiệp vào quá trình chuyển hóa lipid hay tiêu hao mô mỡ, hoạt chất của thảo dược này chỉ thúc đẩy đào thải cặn bã trong đường ruột [4].

Cơ chế tác động: Mất nước qua ruột, không giảm mỡ

Cảm giác bụng phẳng và giảm cân nhanh sau khi uống trà phan tả diệp hoàn toàn bắt nguồn từ phản ứng của đại tràng. Khi uống vào, các hợp chất sennoside A và B di chuyển xuống ruột già và bị hệ vi khuẩn đường ruột (chẳng hạn vi khuẩn Escherichia coli) bẻ gãy, chuyển hóa thành dạng hoạt tính rhein-9-anthrone (rhein anthrone) [1], [5], [7].

Chất chuyển hóa này gây kích thích nhẹ lên niêm mạc ruột nhằm thúc đẩy nhu động ruột [5]. Cơ chế tác động của nhóm anthraquinone bao gồm việc ức chế bơm (Na+, K+)-ATPase, từ đó cản trở sự hấp thu muối natri clorid (NaCl) tại ruột già và kích thích bài tiết clo (Cl-) [5]. Nước bị giữ lại trong lòng ruột do áp suất thẩm thấu và bị tống xuất ra ngoài ồ ạt qua phân lỏng, tạo ra hiện tượng tiêu chảy và sụt cân tạm thời [2], [5].

Nghiên cứu trên động vật công bố năm 2018 cho thấy chiết xuất phan tả diệp làm giảm trọng lượng cơ thể chuột rõ rệt (p < 0.001) thông qua việc điều hòa các kênh dẫn nước aquaporin (Aqp) ở đại tràng và các cơ quan nội tạng [6]. Trọng lượng giảm đi thực chất do mất dịch và điện giải chứ hoàn toàn không có cơ chế phân giải axit béo trong mô mỡ cơ thể [2], [6].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả và rủi ro

Hiệu lực nhuận tràng của phan tả diệp đã được xác nhận qua y văn, nhưng các bằng chứng dài hạn cảnh báo nhiều nguy cơ nếu lạm dụng.

Một tổng quan hệ thống năm 2018 kiểm tra dữ liệu từ 7 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với tổng cộng 444 bệnh nhân chăm sóc dài hạn bị táo bón mạn tính [8]. Kết quả cho thấy phan tả diệp có hiệu quả tương đương hoặc vượt trội so với một số thuốc nhuận tràng khác, với các tác dụng phụ tương đương và không có biến cố nghiêm trọng trong thời gian thử nghiệm [8]. Tuy nhiên, các tác giả nhấn mạnh thời gian các thử nghiệm còn ngắn và chất lượng một số nghiên cứu còn hạn chế, do đó tính an toàn và hiệu quả dài hạn của dược liệu này vẫn chưa thể kết luận chắc chắn [8].

Ở khía cạnh độc tính, lạm dụng phan tả diệp liều cao kéo dài gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng trên người:

Nghiên cứu tổng quan năm 2020 ghi nhận trường hợp một nữ y tá 26 tuổi bị viêm gan ứ mật nghiêm trọng sau 1 tháng dùng phan tả diệp liều cao (100 mg sennoside mỗi ngày kết hợp với 10 g trà lá phan tả diệp 2 lần/tuần) [1]. Sinh thiết gan cho thấy hoại tử diện rộng quanh tĩnh mạch trung tâm, thâm nhiễm tế bào lympho-mô bào [1]. Men gan và triệu chứng lâm sàng hồi phục sau khi ngừng trà, nhưng tái phát trở lại sau 2 tháng khi người bệnh uống lại phan tả diệp, rồi lại cải thiện khi ngưng hẳn [1]. Một trường hợp nam giới 77 tuổi khác cũng được ghi nhận hoại tử tế bào gan bắc cầu và ứ mật tiểu quản sau thời gian dùng thảo dược này [1].

Báo cáo ca bệnh năm 2005 mô tả một phụ nữ 52 tuổi bị suy gan cấp kèm suy thận phải điều trị hồi sức tích cực sau hơn 3 năm liên tục uống mỗi ngày một lít trà thảo mộc nấu từ 70 g quả phan tả diệp khô [2]. Mức độ suy gan thể hiện qua rối loạn đông máu nặng (chỉ số INR > 7) và bệnh não gan, suy thận thể toan hóa ống thận gần và đa niệu [2]. Phân tích đánh giá nguyên nhân khách quan cho thấy suy gan có mối liên hệ tới việc lạm dụng anthraquinone glycoside trong phan tả diệp [2].

Một báo cáo pháp y năm 2024 ghi nhận trường hợp hai anh em ruột ở độ tuổi 30, không có bệnh nền ngoại trừ thừa cân, đã tử vong cách nhau hai ngày sau thời gian thường xuyên uống phan tả diệp để giảm cân [3]. Phân tích mẫu sinh học tìm thấy sennoside trong mẫu lá và phát hiện các chất chuyển hóa rheinanthrone, aloe-emodine trong nước tiểu, mật và phân [3]. Các chuyên gia nhận định việc tiếp xúc với phan tả diệp là giả thuyết chính giải thích cho hai cái chết bất thường này [3].

Nghiên cứu độc tính 40 tuần trên chuột thiếu hụt gen p53 năm 2014 ghi nhận liều phan tả diệp 10.000 ppm trong thức ăn làm tăng đáng kể tỷ lệ tăng sản biểu mô ruột già và manh tràng, khẳng định ruột già là cơ quan đích chịu độc tính từ loại cây này dù không ghi nhận biến đổi khối u tân sinh [7].

Hiểu lầm thường gặp: "Thảo mộc tự nhiên là an toàn"

Nhiều người lầm tưởng rằng các loại trà thảo mộc có nguồn gốc từ thiên nhiên thì vô hại, uống bao nhiêu cũng được. Việc nhầm lẫn giữa tác dụng xổ, nhuận tràng với khả năng "thải độc đốt mỡ" khiến người dùng vô tình kéo dài thời gian sử dụng [4], [3].

Thực tế, việc uống trà phan tả diệp liên tục dẫn đến tình trạng tiêu chảy kéo dài [3]. Quá trình này gây mất nước nghiêm trọng và rối loạn cân bằng điện giải bên trong cơ thể [2]. Sự thiếu hụt dịch và khoáng chất có thể gây suy nhược, tụt huyết áp và tạo gánh nặng lớn lên các cơ quan lọc máu [2], [6].

Ngoài ra, chất chuyển hóa rhein anthron của sennoside có cấu trúc hóa học tương tự danthron - một chất nhuận tràng đã được biết đến rộng rãi về độc tính đối với gan [1]. Khi ruột hấp thu lượng lớn chất chuyển hóa này, gan có thể bị tổn thương hoại tử tế bào gan và ứ mật cấp tính [1], [2].

Ai nên thận trọng?

Dựa trên dữ liệu độc tính và dược lý học, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng hoặc lạm dụng trà thảo mộc chứa phan tả diệp:

Người có bệnh lý về gan và thận: Nghiên cứu trên động vật chứng minh chiết xuất phan tả diệp gây tổn hại, làm tăng chỉ số trọng lượng thận (27,72%) và gan (42,55%) [6]. Do đó, người có tiền sử suy gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng thận cần đặc biệt thận trọng và tránh sử dụng các sản phẩm từ thảo dược này [6].

Người đang bị tiêu chảy hoặc rối loạn tiêu hóa: Hoạt tính kích thích tăng co bóp cơ trơn đại tràng sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng mất nước và tổn thương niêm mạc [3], [5].

Người đang tìm kiếm giải pháp giảm mỡ: Phan tả diệp chỉ được cấp phép để hỗ trợ chứng táo bón [4]. Người thừa cân không nên sử dụng dược liệu này như một giải pháp giảm béo [4], [3].

Khuyến nghị áp dụng thực tế

Để sử dụng an toàn các sản phẩm trà thảo mộc có chứa phan tả diệp, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc y khoa sau:

Kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm: Trước khi chọn mua các loại trà thảo mộc hỗ trợ tiêu hóa hoặc giảm cân, hãy đọc bảng thành phần. Nếu thấy các tên gọi như Senna, Cassia angustifolia, Cassia acutifolia hoặc phan tả diệp, cần hiểu rõ đây là chất nhuận tràng kích thích [1], [6].

Chỉ dùng ngắn hạn trị táo bón: Chỉ dùng phan tả diệp với lượng vừa phải theo đúng hướng dẫn khi bị táo bón khó tiêu [4]. Y văn khuyến cáo không lạm dụng hoặc kéo dài liều cao trong nhiều tuần hay nhiều tháng [1], [2].

Không thay thế cho chế độ giảm mỡ khoa học: Muốn giảm cân bền vững, cơ thể cần thâm hụt calo thông qua dinh dưỡng cân đối và vận động đều đặn. Không có loại trà nhuận tràng nào có thể thay thế việc tập luyện để đốt mỡ thừa. Khi có các bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng thuốc điều trị, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ loại trà thảo mộc nào.

Lời kết

Trà thảo mộc chứa phan tả diệp bản chất là phương thuốc hỗ trợ điều trị táo bón bằng cách kích thích co bóp và giữ nước trong lòng ruột, hoàn toàn không có khả năng tiêu hủy mỡ thừa trong cơ thể. Việc lạm dụng các loại trà nhuận tràng để ép cân cấp tốc không mang lại vóc dáng khỏe mạnh mà còn tiềm ẩn nguy cơ mất nước, suy giảm chức năng gan thận nghiêm trọng. Hãy lắng nghe cơ thể, tỉnh táo trước các quảng cáo giảm cân thần tốc và lựa chọn lối sống cân bằng để bảo vệ sức khỏe lâu dài.