Thiếu hụt vitamin B12 luôn là nỗi lo lắng thường trực của những người ăn chay trường hoặc ăn thuần chay, bởi dưỡng chất thiết yếu này vốn chủ yếu hiện diện trong thực phẩm nguồn gốc động vật [1]. Rất nhiều người chuyển sang tìm kiếm các giải pháp tự nhiên từ vi tảo, trong đó tảo lục (Chlorella) nổi lên như một ứng viên sáng giá được truyền tai nhau rộng rãi. Tuy nhiên, nỗi băn khoăn lớn nhất của cộng đồng ăn chay là liệu vi chất trong tảo lục có thực sự là vitamin B12 hoạt tính hay chỉ là dạng "giả B12" vô tác dụng.
Hiểu lầm về các dạng vi chất trong vi tảo đã khiến không ít người sử dụng sai cách hoặc đặt niềm tin nhầm chỗ. Các kết quả nghiên cứu khoa học chuyên sâu hiện nay đã giúp làm sáng tỏ cấu trúc hóa sinh và giá trị sử dụng thực sự của loại tảo này [2, 7].
B12 thực và giả B12: Sự khác biệt quyết định tác dụng sinh học
Để hiểu vì sao tảo lục thu hút sự chú ý của giới y khoa, trước hết cần phân biệt rõ giữa vitamin B12 thật (cobalamin có hoạt tính sinh học) và các chất tương tự vitamin B12 (còn gọi là giả B12 hay pseudovitamin B12). Cơ thể con người đòi hỏi dạng cobalamin hoạt tính để tham gia vào quá trình tạo máu, duy trì hệ thần kinh và chuyển hóa tế bào [1, 5].
Ngược lại, giả B12 là dạng corrinoid bị biến đổi cấu trúc, không mang lại giá trị dinh dưỡng cho con người [2, 4]. Nguy hiểm hơn, các chất đồng đẳng này còn có thể cạnh tranh vị trí hấp thu tại ruột non và ức chế các enzym phụ thuộc cobalamin, làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt dưỡng chất [2]. Trong khi tảo xoắn (Spirulina) bị phát hiện chứa chủ yếu là giả B12 không thích hợp cho người ăn chay, thì tảo lục lại cho thấy sự vượt trội khi chứa dạng vitamin B12 thực sự [2, 4].
Tảo lục chứa bao nhiêu vitamin B12 có hoạt tính sinh học?
Các phân tích hóa sinh hiện đại đã cung cấp câu trả lời rõ ràng về tỷ lệ các hợp chất B12 trong tảo lục thương phẩm. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 2016 đã tiến hành khảo sát và định lượng trên 19 sản phẩm thực phẩm bổ sung tảo lục khô bằng kỹ thuật sắc ký lỏng khối phổ [3].
Kết quả định lượng cho thấy hàm lượng B12 dao động cực lớn, từ dưới 0,1 microgam đến xấp xỉ 415 microgam trên mỗi 100 gam trọng lượng khô [3]. Đáng chú ý, ở 4 mẫu viên uống tảo lục có hàm lượng B12 từ trung bình đến cao, các dạng coenzyme B12 hoạt tính chiếm tỷ trọng đáng kể: 5'-deoxyadenosylcobalamin chiếm khoảng 32% và methylcobalamin chiếm khoảng 8% [3]. Cyanocobalamin chỉ hiện diện ở nồng độ thấp nhất [3].
Dù vậy, nghiên cứu này cũng ghi nhận sự xuất hiện của các hợp chất corrinoid bất hoạt, gồm corrinoid không chứa coban và hợp chất 5-methoxybenzimidazolyl cyanocobamide (factor IIIm), lần lượt trong 4 và 3 loại viên nén có hàm lượng B12 cao [3]. Như vậy, dù tảo lục có chứa vitamin B12 hoạt tính thực sự, tỷ lệ và tổng hàm lượng của chúng biến thiên rất mạnh tùy theo điều kiện nuôi cấy và sản xuất [7, 8].
Các bằng chứng khoa học khẳng định độ khả dụng sinh học
Để xác định cơ thể có thực sự hấp thu và sử dụng được dưỡng chất này từ tảo lục hay không, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm in vivo từ động vật đến con người [1, 5].
Một thử nghiệm lâm sàng mở thực hiện năm 2015 đã theo dõi 17 người trưởng thành ăn chay hoặc thuần chay (từ 26 đến 57 tuổi) được chẩn đoán thiếu hụt B12 với nồng độ acid methylmalonic (MMA) huyết thanh ban đầu trên 270 nmol/L [1]. Những người tham gia được bổ sung 9 gam tảo Chlorella pyrenoidosa mỗi ngày trong vòng 60 ± 5 ngày [1]. Kết quả sau 30 và 60 ngày cho thấy nồng độ MMA huyết thanh giảm trung bình 34% (sự suy giảm có ý nghĩa thống kê với P < 0,05), trong đó 88% số người tham gia giảm ít nhất 10% chỉ số MMA [1]. Đồng thời, mức homocysteine có xu hướng giảm xuống và nồng độ vitamin B12 huyết thanh có xu hướng tăng lên, trong khi các chỉ số tế bào máu (MCV, Hgb, Hct) không ghi nhận thay đổi bất thường [1].
Trước đó, một nghiên cứu thực nghiệm năm 2021 trên chuột Wistar bị làm thiếu hụt B12 cũng ghi nhận tác dụng phục hồi rõ rệt từ sinh khối Chlorella vulgaris [4]. Ở nhóm chuột thiếu vi chất, chỉ số MMA trong nước tiểu tăng 2,4 lần, homocysteine huyết tương tăng 2,6 lần và nồng độ B12 huyết thanh giảm 48% so với nhóm đối chứng [4]. Việc bổ sung tảo lục vào khẩu phần ăn đã giúp phục hồi các chỉ số chức năng, chỉ số tuần hoàn, thông số huyết học và hàm lượng B12 trong gan, thận về mức bình thường, đồng thời chuẩn hóa cấu trúc mô học [4]. Các phát hiện này xác nhận rằng vitamin B12 trong tảo lục có độ khả dụng sinh học đối với động vật có vú [2, 5].
Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ dao động hàm lượng
Mặc dù các dữ liệu lâm sàng rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ những hạn chế thực tế của nguồn vi chất này. Thử nghiệm trên người ăn chay mới chỉ dừng lại ở quy mô mẫu nhỏ gồm 17 đối tượng và thiết kế nhãn mở, chưa có nhóm đối chứng dùng giả dược [1].
Hơn nữa, các báo cáo khoa học đều nhấn mạnh sự biến động rất lớn về hàm lượng dinh dưỡng [7, 8]. Tảo lục là sinh vật nhân thực không có nhu cầu tuyệt đối về vitamin B12 để sinh trưởng; việc tích lũy vi chất này chủ yếu nhờ quá trình hấp thu từ môi trường hoặc do sự đồng sinh của vi khuẩn tổng hợp B12 trong điều kiện nuôi cấy hở [3]. Do đó, các lô sản phẩm khác nhau trên thị trường có thể chứa hàm lượng từ mức 0 cho tới hàng trăm microgam B12 trên 100 gam bột khô [5]. Người dùng nếu mua phải sản phẩm từ môi trường nuôi cấy nghèo vi chất sẽ đối mặt với nguy cơ thiếu hụt mà không hề hay biết [5].
Hiểu lầm thường gặp: Tảo nào cũng giống nhau?
Sai lầm phổ biến nhất của người ăn chay là đánh đồng tất cả các loại vi tảo dinh dưỡng với nhau. Nhiều người tin rằng tảo xoắn Spirulina cũng cung cấp vitamin B12 tự nhiên dồi dào giống như tảo lục Chlorella [2, 4].
Thực tế kiểm nghiệm bằng các phương pháp phân tích chuyên sâu đã chứng minh điều ngược lại hoàn toàn. Tảo xoắn Spirulina và các loại vi khuẩn lam ăn được chứa chủ yếu là pseudovitamin B12 (dạng giả không có hoạt tính sinh học ở người) [2, 4, 8]. Các hướng dẫn dinh dưỡng chính thức khuyến cáo rõ ràng rằng tảo xoắn không phù hợp để làm nguồn cung cấp B12 cho người ăn chay [2, 4, 8]. Ngược lại, tảo lục Chlorella chứa dạng cobalamin thực sự và là một trong số ít loài vi tảo có khả năng hỗ trợ cải thiện tình trạng vi chất này [2, 3].
Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Việc tự ý sử dụng tảo lục để thay thế hoàn toàn các giải pháp y tế tiêu chuẩn tiềm ẩn rủi ro cho một số nhóm người. Hướng dẫn dinh dưỡng khuyến cáo người theo chế độ thuần chay nên dùng viên uống bổ sung vitamin B12 tiêu chuẩn và cần được bác sĩ kiểm tra định kỳ [2]. Nhóm người ăn chay có nhu cầu dinh dưỡng tăng cao như phụ nữ mang thai hoặc đang cho con bú cần hết sức cẩn trọng để bảo đảm đủ vi chất cho sự phát triển của thai nhi và trẻ nhỏ [2]. Dù một nghiên cứu ghi nhận bổ sung 6 gam tảo lục giúp giảm nguy cơ thiếu máu thai kỳ, phù nề và protein niệu, phụ nữ mang thai vẫn cần tham vấn ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng [6].
Người cao tuổi cũng là đối tượng có nguy cơ thiếu B12 rất cao, phần lớn do suy giảm khả năng hấp thu liên quan đến viêm teo dạ dày hoặc dùng thuốc ức chế tiết acid (thuốc ức chế bơm proton, chẹn H2) [2]. Ở nhóm người bị viêm teo dạ dày giảm acid dịch vị, cơ thể khó hấp thu dạng B12 gắn với protein tự nhiên trong thực phẩm, trong khi dạng B12 tinh thể từ chế phẩm bổ sung chuyên dụng lại không bị cản trở [2]. Vì vậy, người cao tuổi hoặc người có vấn đề về hấp thu tiêu hóa không nên tự ý dựa vào tảo lục mà cần được bác sĩ đánh giá và chỉ định chế phẩm phù hợp [2].
Hướng dẫn áp dụng an toàn và thực tế cho người ăn chay
Nếu quyết định lựa chọn tảo lục vào chế độ dinh dưỡng hàng ngày, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc thận trọng để bảo đảm sức khỏe:
- Kiểm tra kỹ nhãn mác: Luôn đọc bảng thành phần dinh dưỡng để xác định rõ hàm lượng vitamin B12 thực tế có trong sản phẩm, tránh các sản phẩm không công bố chỉ số này [5].
- Liều lượng tham khảo: Nghiên cứu can thiệp trên người ăn chay thiếu B12 đã áp dụng liều bổ sung 9 gam bột tảo Chlorella pyrenoidosa mỗi ngày [1, 3]. Người dùng nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để có lượng dùng phù hợp với thể trạng cá nhân.
- Không bỏ qua theo dõi y tế: Không nên coi tảo lục là biện pháp chữa bệnh thay thế thuốc điều trị. Người ăn thuần chay và người ăn chay trứng-sữa cần thực hiện xét nghiệm định kỳ chỉ số B12 hoặc MMA huyết thanh tại các cơ sở y tế [1, 4]. Khi phát hiện cơ thể thiếu hụt nghiêm trọng, cần tuân thủ phác đồ điều trị bổ sung vitamin B12 tiêu chuẩn do bác sĩ chỉ định [2].
Tảo lục là nguồn thực phẩm giàu dưỡng chất quý giá với tỷ lệ B12 hoạt tính sinh học vượt trội so với tảo xoắn [2, 3]. Tuy nhiên, do sự dao động lớn về hàm lượng giữa các quy trình nuôi cấy, việc sử dụng tảo lục cần đi kèm sự tỉnh táo, kiểm tra kỹ chất lượng sản phẩm và duy trì thăm khám định kỳ để bảo đảm sức khỏe toàn diện [4, 8].
