Trà từ hoa phong lữ vườn: Có thật sự an toàn để uống mỗi ngày?

Nhiều người có thói quen hái hoa hoặc lá phong lữ trồng trong chậu cảnh góc ban công để hãm trà nóng uống thư giãn mỗi ngày. Màu sắc rực rỡ cùng mùi hương thảo mộc đặc trưng khiến không ít người tin rằng đây là thức uống thiên nhiên vừa thơm lành vừa bổ dưỡng. Tuy nhiên, liệu việc tự ý chế biến và dùng trà phong lữ vườn hằng ngày có thực sự an toàn cho sức khỏe hay không?

Câu trả lời ngắn gọn là bạn không nên tự ý hái cành, lá hay hoa phong lữ cảnh trong vườn để pha trà uống mỗi ngày. Cây phong lữ vườn trồng làm cảnh tiềm ẩn nguy cơ tích lũy kim loại nặng độc hại từ đất, đồng thời thiếu vắng các bằng chứng lâm sàng về độ an toàn độc chất khi con người tiêu thụ trực tiếp qua đường uống trong thời gian dài.

Phong lữ vườn: Cây cảnh quen thuộc nhưng khác biệt với dược liệu

Cây phong lữ vườn, tên khoa học là Pelargonium hortorum (hay Pelargonium x hortorum), thuộc họ Geraniaceae, là giống cây cảnh lai tạo cực kỳ phổ biến tại nhiều gia đình nhờ hoa nở rực rỡ và dễ chăm sóc ^[1]. Rất nhiều người nhầm lẫn cây phong lữ vườn với các loài phong lữ dược liệu nổi tiếng cùng chi.

Điển hình là loài Pelargonium sidoides, một loại thảo dược từ lâu đã được chiết xuất trong y học để điều trị các bệnh viêm đường hô hấp trên như viêm phế quản hay cảm lạnh ^[1]. Trong khi đó, phong lữ vườn (P. hortorum) chủ yếu chỉ được phát triển cho ngành hoa cây cảnh thương mại ^[1].

Về mặt hóa học, rễ phong lữ vườn P. hortorum hoàn toàn không chứa umckalin – một hoạt chất kháng sinh tự nhiên quan trọng thường thấy trong loài dược liệu P. sidoides ^[1]. Do đó, việc nghĩ rằng cây phong lữ trồng ở vườn nhà có công dụng chữa bệnh đường hô hấp tương tự các chế phẩm thảo dược phong lữ chuẩn hóa là một sự nhầm lẫn tai hại.

Khả năng hút và tích lũy kim loại nặng cực mạnh

Một trong những mối lo ngại lớn nhất về mặt an toàn đối với cây phong lữ vườn là đặc tính hút kim loại nặng từ đất trồng. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2020 đã kiểm tra khả năng tích lũy chì (Pb) của cây phong lữ vườn Pelargonium hortorum trên các mẫu đất thử nghiệm ^[2].

Thử nghiệm tiến hành gieo trồng cây phong lữ vườn trên các nồng độ đất chứa chì khác nhau (từ 0, 500, 750, 1000 đến 1500 mg/kg) kết hợp cùng các chất tạo phức chelate như EDTA và DIPA ở các mức liều từ 1,5 đến 10 mmol/kg ^[2]. Kết quả cho thấy sinh khối cũng như chiều dài rễ và chồi của cây Pelargonium hortorum bị sụt giảm khi nồng độ kim loại nặng tăng lên ^[2].

Đặc biệt, cây phong lữ vườn đã hút lượng chì tăng gấp 5,3 lần khi có mặt EDTA liều 10 mmol/kg và tăng 2,5 lần khi có mặt DIPA ở cùng liều lượng so với đất chỉ nhiễm chì đơn thuần ^[2]. Nghiên cứu này khẳng định Pelargonium hortorum có khả năng tích tụ và rút kim loại chì từ đất vào mô thực vật ^[2].

Nếu cây phong lữ được trồng trong vườn nhà, chậu cảnh sử dụng đất vườn chưa qua kiểm định, hoặc đất có lẫn rác thải, phân bón tạp nhiễm kim loại, toàn bộ rễ, thân và lá cây sẽ trở thành nơi tích tụ chì. Đun sôi hoặc hãm lá cây này với nước nóng để làm trà uống hằng ngày đồng nghĩa với việc bạn đang tự đưa chì và các hóa chất tồn dư vào cơ thể. Tích tụ chì lâu dài gây độc tính cao đối với thần kinh, thận và tạo máu.

Nghiên cứu chỉ ra những hoạt chất gì trong phong lữ?

Ở khía cạnh sinh hóa, hoa và rễ của cây phong lữ vườn thực tế có chứa một số hợp chất chống oxy hóa tự nhiên. Một nghiên cứu công bố năm 2024 khảo sát 93 loài hoa ăn được đã phân tích hồ sơ hóa thực vật và khả năng kháng khuẩn của các mẫu thử ^[3]. Kết quả cho thấy loài Pelargonium hortorum hoa màu cam (orange2) nằm trong nhóm có hàm lượng phenolic tổng số rất cao, trong đó hợp chất chiếm ưu thế là axit 4-hydroxybenzoic với nồng độ lên tới 936,2 mg/100 g trọng lượng khô ^[3].

Trong các thử nghiệm trong ống nghiệm, dịch chiết hoa P. hortorum orange2 đã thể hiện hoạt tính ức chế sự phát triển của vi khuẩn, đồng thời ức chế nấm men Candida albicans và Candida tropicalis ^[3]. Ngoài ra, nghiên cứu năm 2022 trên chiết xuất rễ Pelargonium x hortorum cũng phát hiện nồng độ cao của catechin và axit gallic ^[1].

Khi kết hợp hai chất này, nghiên cứu ghi nhận khả năng làm giảm tỷ lệ tạo màng sinh học mạnh và vừa của vi khuẩn Pseudomonas aeruginosa từ 52,63% xuống còn 5,26%, đồng thời làm giảm biểu hiện các gen điều hòa vi khuẩn và giúp tăng tỷ lệ sống sót ở chuột bị nhiễm trùng ^[1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh đây là những hoạt tính kháng khuẩn trong điều kiện phòng thí nghiệm và trên mô hình động vật với các phân đoạn chiết xuất tinh khiết, hoàn toàn không phải bằng chứng chứng minh việc uống nước trà từ cây tươi là an toàn hoặc có lợi cho con người.

Sự nhầm lẫn giữa các loài phong lữ khác nhau

Nhiều tài liệu truyền thông thường ca ngợi công dụng của trà phong lữ dựa trên các nghiên cứu của những loài phong lữ hoàn toàn khác như Pelargonium graveolens (phong lữ hoa hồng) hay Pelargonium odoratissimum (phong lữ hương táo).

Chẳng hạn, một nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống trắng bị đái tháo đường do streptozotocin (STZ) đã dùng dịch chiết nước từ lá Pelargonium graveolens liều 40 mg/kg ^[4]. Thử nghiệm dùng đường uống đơn liều (sau 6 giờ) và lặp lại liên tục trong 15 ngày cho thấy lượng đường trong máu chuột giảm rõ rệt, cải thiện dung nạp glucose và bảo vệ cấu trúc gan ^[4]. Nghiên cứu độc tính cấp theo hướng dẫn của OECD ghi nhận chuột sống sót bình thường, không thấy độc tính rõ ràng và liều gây chết LD50 đường uống lớn hơn 2000 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[4].

Năm 2024, một nghiên cứu khác phân tích chiết xuất lá P. graveolens đã tìm thấy hơn 110 chất chuyển hóa thứ cấp, thể hiện hoạt tính chống oxy hóa mạnh và ức chế các enzym như alpha-glucosidase, alpha-amylase và lipase ^[5]. Tinh dầu của loài này cũng được thử nghiệm làm chất diệt mọt gạo Sitophylus oryzae ^[6].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu năm 2024 và 2025 về tinh dầu và chiết xuất ethyl acetate của loài Pelargonium odoratissimum cho thấy khả năng kháng khuẩn mạnh và chống oxy hóa, giúp ức chế vi khuẩn và kéo dài thời gian bảo quản thịt bò xay trong tủ lạnh suốt 14 ngày ^[7], ^[8].

Dù vậy, cần nhấn mạnh rằng những kết quả khả quan trên là của các loài P. graveolens và P. odoratissimum, chứ không phải cây phong lữ vườn Pelargonium hortorum. Việc đánh đồng công dụng và độ an toàn của cây phong lữ cảnh nhà bạn với các loài phong lữ khác là hoàn toàn sai lầm về mặt thực vật học lẫn dược lý.

Hiểu lầm thường gặp về việc hái hoa lá trong vườn làm trà

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ cây cối tự trồng trong vườn nhà là sạch và uống được". Thực tế, thực vật cảnh được lai tạo nhằm mục đích tạo hoa đẹp, tán dày và bền màu, không được kiểm nghiệm về các chỉ tiêu an toàn thực phẩm. Hơn nữa, việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, phân bón hóa học hoặc nguồn đất nhiễm tạp chất khi trồng cây cảnh sẽ khiến các độc chất ngấm trực tiếp vào lá và hoa.

Hiểu lầm thứ hai là việc cho rằng đặc tính kháng khuẩn trong ống nghiệm của hoa phong lữ vườn đồng nghĩa với việc uống trà sẽ giúp diệt khuẩn, thanh lọc cơ thể ^[3]. Dịch chiết trong phòng thí nghiệm sử dụng dung môi chuyên dụng để cô đọng hoạt chất, rất khác biệt so với việc ngâm vài nhánh hoa lá vào ấm nước sôi. Nồng độ không kiểm soát có thể gây kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc đường ruột.

Hiểu lầm thứ ba là nghĩ rằng trà phong lữ giúp hạ đường huyết dựa trên nghiên cứu chuột ^[4]. Cần nhắc lại rằng dữ liệu hạ đường huyết chỉ mới được ghi nhận trên chuột cống với loài P. graveolens, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người và không áp dụng cho phong lữ vườn P. hortorum. Tự ý dùng nước lá này thay thế thuốc điều trị tiểu đường sẽ dẫn tới những biến chứng đe dọa tính mạng.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Tất cả mọi người đều không nên tự ý hái lá và hoa phong lữ vườn để làm trà uống thường xuyên. Tuy nhiên, một số nhóm đối tượng sau cần tuyệt đối tránh xa:

• Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào về tác động của các hợp chất trong phong lữ vườn đối với thai nhi hay sự tiết sữa.
• Trẻ nhỏ: Hệ tiêu hóa và chức năng giải độc gan, thận của trẻ còn non nớt, nguy cơ ngộ độc chất lạ hoặc kim loại nặng cao hơn người lớn rất nhiều.
• Người mắc bệnh lý gan, thận mạn tính: Việc đào thải các chất chuyển hóa chưa rõ độc tính và các ion kim loại tồn dư có thể làm gia tăng gánh nặng cho gan và thận.
• Người có cơ địa dị ứng: Cây phong lữ chứa nhiều hợp chất hữu cơ và tinh dầu bay hơi, có thể gây dị ứng, phát ban, viêm da tiếp xúc hoặc co thắt phế quản khi tiếp xúc và tiêu thụ.

Lời khuyên áp dụng thực tế và kết luận

Cây phong lữ vườn Pelargonium hortorum nên được giữ đúng vai trò tuyệt vời nhất của nó: làm cây cảnh trang trí không gian sống, tạo điểm nhấn cảnh quan ban công và thanh lọc không khí xung quanh. Bạn không nên tự chế biến hoa hay lá của loài cây cảnh này thành thực phẩm hoặc đồ uống hằng ngày.

Nếu yêu thích hương vị thảo mộc của phong lữ, bạn chỉ nên tìm mua các loại trà thảo mộc đóng gói sẵn từ các thương hiệu uy tín. Các sản phẩm này phải sử dụng đúng loài phong lữ được phép dùng làm thực phẩm, được trồng tại vùng dược liệu đạt chuẩn kiểm soát dư lượng kim loại nặng và thuốc trừ sâu. Trước khi dùng bất kỳ loại trà thảo mộc mới nào nhằm mục đích hỗ trợ sức khỏe, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn tuyệt đối.