Trà xanh và chiết xuất EGCG: Uống thế nào an toàn cho gan?

Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng ấm trà xanh nóng để thanh lọc cơ thể và tỉnh táo tinh thần. Gần đây, trào lưu sử dụng các viên uống chiết xuất trà xanh đậm đặc chứa hoạt chất EGCG nhằm mục đích giảm cân, chống lão hóa đang rộ lên mạnh mẽ. Tuy nhiên, không ít người băn khoăn liệu uống trà xanh hàng ngày có thực sự an toàn tuyệt đối và việc dùng thực phẩm chức năng chứa chiết xuất trà xanh liều cao có nguy cơ gây hại gan hay không.

Uống nước trà xanh hãm truyền thống rất an toàn và mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe ^[1]. Ngược lại, việc lạm dụng viên uống bổ sung chứa hàm lượng cao epigallocatechin-3-gallate (EGCG) có thể trở thành gánh nặng lớn cho gan, thậm chí gây tổn thương tế bào gan cấp tính nếu dùng sai cách hoặc vượt quá ngưỡng an toàn [4, 7].

Hoạt chất EGCG tác động lên tế bào gan thế nào?

Epigallocatechin-3-gallate (EGCG) là chất chống oxy hóa nhóm catechin phong phú nhất và mạnh nhất trong lá trà xanh [2, 6]. Ở nồng độ sinh học vừa phải, EGCG mang lại lợi ích chống viêm mạnh mẽ, hỗ trợ làm giảm stress oxy hóa và tham gia vào quá trình ức chế kích hoạt thể viêm NLRP3 để bảo vệ gan ^[2]. Bên cạnh đó, EGCG còn có khả năng điều hòa men gan và giảm bớt các tổn thương hoại tử mô gan khi đối mặt với một số hóa chất độc hại [1, 6].

Tuy nhiên, EGCG lại có đặc tính sinh học hai mặt phụ thuộc nghiêm ngặt vào liều lượng sử dụng. Khi nồng độ EGCG trong cơ thể tăng vọt trong một thời điểm, thay vì dọn dẹp các gốc tự do, hợp chất này chuyển sang kích hoạt tình trạng stress oxy hóa nghiêm trọng ngay tại tế bào gan chuột thí nghiệm ^[3]. EGCG tích tụ trong gan đạt mức độc tính cao nhất khi người dùng uống vào lúc bụng rỗng và tình trạng tổn thương gan này càng gia tăng khi cơ thể tiếp nhận các liều đậm đặc lặp đi lặp lại hàng ngày ^[4].

Sự khác biệt giữa nước trà xanh pha và viên uống đậm đặc

Một ấm trà xanh pha từ lá tự nhiên chứa hỗn hợp nhiều dưỡng chất hòa tan trong lượng lớn nước. Khi thưởng thức trà, người dùng thường nhâm nhi từng chén nhỏ rải rác trong suốt cả ngày, giúp cơ thể hấp thu EGCG từ từ mà không tạo ra hiện tượng tăng nồng độ đột ngột trong máu ^[3]. Nước trà xanh truyền thống và đồ uống từ trà được đánh giá an toàn dựa trên lịch sử sử dụng lâu đời của nhân loại ^[1].

Ngược lại, các viên uống chiết xuất trà xanh (GTE) thường nén lượng catechin cực kỳ đậm đặc. Một viên thực phẩm chức năng có thể cung cấp hàm lượng EGCG tương đương hàng chục tách trà gộp lại ^[3]. Khi người dùng uống toàn bộ viên nén vào cơ thể chỉ trong một lần duy nhất, nồng độ hoạt chất dồn dập đổ về gan. Việc tiếp nạp một lượng lớn EGCG dạng dồn cục như vậy làm tăng vọt nguy cơ nhiễm độc tế bào gan so với việc uống nước trà rải rác trong ngày [2, 5].

Bằng chứng khoa học về độc tính và ngưỡng an toàn của EGCG

Để làm rõ mức độ an toàn của catechin, giới nghiên cứu y học quốc tế đã thực hiện nhiều thử nghiệm lâm sàng và đánh giá dịch tễ học:

Một báo cáo tổng quan an toàn năm 2017 chỉ ra rằng mức tiêu thụ EGCG qua nước trà xanh và đồ uống từ trà đạt tới 450 mg/người/ngày tại châu Âu và thậm chí cao hơn tại châu Á mà không liên quan đến tổn thương gan ^[1]. Các can thiệp lâm sàng ghi nhận không có tác dụng phụ trên gan khi lượng dùng dưới 600 mg EGCG/ngày ^[1]. Từ đó, báo cáo đề xuất mức giới hạn trên an toàn có thể chấp nhận được đối với thực phẩm bổ sung là 300 mg EGCG/ngày, tạo ra khoảng an toàn gấp đôi so với các nghiên cứu lâm sàng ^[1].

Đánh giá khoa học của Cơ quan An toàn Thực phẩm châu Âu công bố năm 2018 đã phân tích hàng loạt can thiệp lâm sàng ^[5]. Kết quả cho thấy nhóm đối tượng dùng chiết xuất trà xanh ở mức liều từ 316 mg EGCG/ngày trở xuống không có biểu hiện tăng men gan transaminase huyết thanh ^[5]. Phân tích 22 ca tổn thương tế bào gan do trà xanh ghi nhận đa số trường hợp xuất phát từ việc uống thực phẩm chức năng bổ sung chứa chiết xuất trà xanh, trong đó có 7 ca dùng chế phẩm Exolise, phần lớn rơi vào phụ nữ trung niên dùng để kiểm soát cân nặng ^[5]. Phần lớn các trường hợp gan tổn thương sau vài tuần đến 8 tháng sử dụng đều hồi phục tốt sau khi ngừng uống chế phẩm ^[5].

Nghiên cứu công bố năm 2011 trên mô hình chuột đực CF-1 xác định liều EGCG gây độc tế bào gan dao động từ 500 đến 1500 mg/kg, tương đương liều ở người khoảng 30 đến 90 mg/kg (tương đương 10,5 đến 32 tách trà pha từ 2,5 g lá trong 250 mL nước) ^[3]. Các sản phẩm viên uống thương mại thường khuyến nghị 2 đến 12 mg/kg/ngày, tuy thấp hơn ngưỡng độc tính quy đổi nhưng nếu người dùng tự ý uống vượt liều chỉ định thì nguy cơ chạm ngưỡng độc gan là rất lớn ^[3].

Năm 2015, một nghiên cứu ghi nhận bổ sung 500 mg polyphenol trà xanh mỗi ngày cho phụ nữ sau mãn kinh bị giảm mật độ xương trong 24 tuần hoàn toàn không gây biến chứng bất lợi cho chức năng gan và thận ^[6]. Dùng liều 800 mg EGCG mỗi ngày trong 4 tuần cũng được dung nạp an toàn ở người khỏe mạnh ^[6]. Ngược lại, thí nghiệm trên chuột cho thấy liều 2000 mg EGCG/kg gây tử vong, trong khi liều 200 mg/kg không gây độc ^[6].

Tại Đan Mạch, một báo cáo ca bệnh năm 2011 từng ghi nhận trường hợp viêm gan nhiễm độc đầu tiên sau khi người bệnh uống 4 đến 6 tách trà xanh mỗi ngày kéo dài suốt 6 tháng ^[4].

Tác dụng bảo vệ gan tiềm năng của hoạt chất trong trà

Khi được sử dụng đúng cách hoặc trong môi trường nghiên cứu có kiểm soát, EGCG bộc lộ nhiều tiềm năng hỗ trợ gan chống lại các độc tố từ môi trường:

Một nghiên cứu năm 2020 trên chuột bị phơi nhiễm axit perfluorodecanoic (PFDA) - chất gây ô nhiễm thực phẩm có độc tính cao - cho thấy việc bổ sung polyphenol trà xanh hoặc EGCG nồng độ 0,32% giúp kéo dài thời gian sống và ngăn ngừa sụt cân ^[2]. Hợp chất này giúp cải thiện đáng kể tình trạng stress oxy hóa, giảm thoái hóa mỡ gan, giảm phù nề, hoại tử mô gan và ức chế phản ứng viêm thông qua con đường NLRP3 ^[2].

Thử nghiệm năm 2019 trên chuột được cho ăn chế độ chứa 0,54% EGCG trong 4 tuần trước khi tiêm paracetamol (acetaminophen) liều 1 g/kg cho thấy EGCG làm giảm men gan ALT huyết tương và cải thiện tổn thương mô học ^[7]. EGCG giúp giảm hoạt tính của các enzym chuyển hóa cytochrome P450 (gồm CYP 1A2, 2E1, 3A), hạn chế sản sinh các chất chuyển hóa độc hại của thuốc và bảo vệ tế bào gan khỏi hiện tượng chết theo chương trình apoptosis ^[7].

Dù vậy, các lợi ích chống độc này chủ yếu được quan sát trên mô hình động vật thí nghiệm [1, 6]. Người dân tuyệt đối không tự ý dùng chiết xuất EGCG liều cao để "giải độc gan" vì nguy cơ phản tác dụng rất dễ xảy ra [4, 5].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà xanh và EGCG

Nhiều người lầm tưởng rằng đã là thảo dược hay chiết xuất thiên nhiên thì uống càng nhiều càng tốt cho cơ thể. Thực tế cho thấy các ca viêm gan nhiễm độc ghi nhận trên thế giới đa phần đến từ việc lạm dụng viên chiết xuất trà xanh giảm cân trong thời gian dài [5, 7]. Việc dồn ép hàm lượng EGCG cực cao vào cơ thể sẽ biến chất chống oxy hóa thành chất thúc đẩy stress oxy hóa gây độc cho tế bào gan ^[3].

Một hiểu lầm phổ biến khác là uống trà xanh hoặc thực phẩm chức năng EGCG vào sáng sớm lúc bụng đói để thanh lọc mỡ thừa. Dữ liệu khoa học chứng minh EGCG tích tụ trong gan đạt mức độc tính cao nhất khi người dùng uống vào trạng thái nhịn ăn, đói bụng ^[4]. Hơn nữa, việc sử dụng các viên uống chiết xuất trà xanh không thể thay thế cho chế độ ăn uống khoa học hay các phác đồ điều trị bệnh lý gan của bác sĩ.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Phụ nữ đang có thai và phụ nữ đang nuôi con bằng sữa mẹ không nên tùy tiện sử dụng các viên uống chiết xuất trà xanh cô đặc, do các can thiệp lâm sàng chưa đánh giá an toàn trên nhóm đối tượng này ^[5]. Trẻ em cũng là đối tượng chưa được nghiên cứu kiểm chứng mức độ an toàn của viên bổ sung EGCG ^[5].

Người có tiền sử viêm gan, men gan cao hoặc mắc các bệnh lý gan mạn tính cần tránh xa các loại viên uống chiết xuất EGCG đậm đặc ^[3]. Độc tính của EGCG có thể biến thiên phụ thuộc vào kiểu gen chuyển hóa giai đoạn II (như enzyme catechol-O-methyltransferase), khiến một số cá nhân có nguy cơ nhiễm độc gan cao hơn người bình thường dù dùng cùng mức liều ^[3]. Những người đang điều trị bằng thuốc tân dược nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thực phẩm bổ sung trà xanh, do hoạt chất polyphenol có thể làm thay đổi hoạt tính enzyme chuyển hóa thuốc ^[7].

Hướng dẫn sử dụng trà xanh và EGCG an toàn mỗi ngày

Để tận dụng tối đa lợi ích của trà xanh mà không gây nguy hại cho gan, người tiêu dùng nên ưu tiên thưởng thức nước trà hãm tự nhiên. Thói quen uống nước trà xanh hãm truyền thống không liên quan đến tổn thương gan ở người và an toàn trong phạm vi sử dụng thông thường ^[1]. Thậm chí tiêu thụ từ 5 tách trà xanh mỗi ngày hoặc nạp lượng dịch hãm chứa tới 700 mg EGCG/ngày cũng không ghi nhận bằng chứng gây tăng men gan ALT ^[5].

Nên uống trà sau bữa ăn khoảng 30 đến 60 phút, tránh uống trà quá đặc khi đang đói cồn cào để không kích ứng dạ dày và tránh làm tăng độc tính EGCG lên mô gan ^[4]. Hãy chia nhỏ lượng trà uống rải rác trong ngày thay vì uống một lượng lớn cùng lúc ^[3].

Đối với những người có nhu cầu dùng thực phẩm chức năng chứa chiết xuất trà xanh, cần kiểm tra kỹ nhãn sản phẩm. Mức trần an toàn khuyến nghị cho thực phẩm bổ sung là dưới 300 mg EGCG mỗi ngày ^[1]. Cần lưu ý không dùng các viên uống này lúc đói ^[4]. Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, vàng da, buồn nôn, cần ngưng dùng chế phẩm ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan; phần lớn các trường hợp men gan tăng sẽ hồi phục sau khi ngưng sử dụng ^[5].

Trà xanh pha nước truyền thống là thức uống lành mạnh, mang lại nhiều giá trị sinh học quý giá khi được sử dụng điều độ và đúng thời điểm. Tuy nhiên, ranh giới giữa lợi ích và nguy cơ nằm ở dạng dùng và liều lượng hoạt chất. Người dùng cần cẩn trọng với các viên uống chiết xuất EGCG đậm đặc, tuân thủ chặt chẽ liều lượng khuyến cáo và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế nếu có bệnh lý nền.