Nhiều người có thói quen thêm ớt vào bữa ăn hàng ngày để tăng hương vị cay nồng kích thích vị giác. Tuy nhiên, cảm giác nóng bừng mặt, tim đập nhanh hay toát mồ hôi sau khi cắn phải miếng ớt cay khiến không ít người lo ngại rằng ăn cay làm tăng huyết áp. Câu hỏi đặt ra là hoạt chất capsaicin trong ớt thực sự kích thích tim mạch gây tăng áp lực hay hỗ trợ làm giãn mạch máu?

Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy mối liên hệ giữa capsaicin và huyết áp mang tính hai mặt nhưng thiên về hướng hỗ trợ hạ áp trong dài hạn. Về mặt sinh học tức thời, capsaicin kích thích các thụ thể cảm giác gây phản ứng nhiệt, nhưng qua cơ chế chuyển hóa và hành vi ăn uống, tiêu thụ đồ cay hợp lý lại liên quan đến việc giảm nguy cơ tăng huyết áp và hạ huyết áp [1, 3]. Dù vậy, các nghiên cứu dịch tễ học cũng chỉ ra nhiều giới hạn và sự mâu thuẫn cần được phân tích cẩn trọng [3, 4].

Cơ chế tác động của capsaicin lên mạch máu và vị giác

Capsaicin là thành phần cay chính được tìm thấy tự nhiên trong các loại ớt [1]. Khi đi vào cơ thể, capsaicin liên kết và kích hoạt thụ thể tiềm năng thụ cảm tạm thời phân họ vanilloid nhóm 1 (TRPV1), hay còn gọi là thụ thể capsaicin [6, 8]. Kênh ion này phân bố trên các tế bào thần kinh cảm giác và mô mạch máu [2]. Thụ thể TRPV1 được ghi nhận có tác động kép trên các mô khác nhau trong cơ thể [2].

Bên cạnh tác động thụ thể tại mô, capsaicin còn tác động sâu sắc đến hệ thần kinh trung ương liên quan đến cảm nhận vị giác [1]. Một nghiên cứu can thiệp và quan sát đa trung tâm, ngẫu nhiên, mù đôi năm 2017 phát hiện capsaicin làm tăng hoạt động chuyển hóa ở vùng vỏ não thùy đảo (insula) và vỏ não trán ổ mắt (OFC) trước các kích thích mặn [1]. Hoạt động của vùng OFC có liên quan chặt chẽ đến sở thích ăn mặn [1]. Việc capsaicin làm thay đổi quá trình xử lý thông tin vị mặn tại não giúp gia tăng độ nhạy cảm với muối và làm giảm nhu cầu ăn mặn [1]. Vì ăn nhiều muối là yếu tố nguy cơ chính gây tăng huyết áp, tác động này gián tiếp làm hạ huyết áp [1].

Ngoài ra, ở góc độ chuyển hóa năng lượng, capsaicinoids giúp tăng tiêu hao năng lượng khoảng 50 kcal/ngày, đồng thời làm tăng quá trình sinh nhiệt và oxy hóa chất béo do chế độ ăn [3]. Hoạt chất này cũng làm giảm cảm giác thèm ăn, giảm lượng thức ăn tiêu thụ, từ đó hạn chế năng lượng nạp vào cơ thể [3]. Béo phì vốn là yếu tố nguy cơ nổi bật của bệnh tim mạch, do đó việc kiểm soát cân nặng tốt cũng mang lại lợi ích cho tuần hoàn [3].

Bằng chứng dịch tễ: Ăn cay liên quan gì đến chỉ số huyết áp?

Nhiều nghiên cứu quy mô lớn đã phân tích mối liên hệ giữa tần suất ăn cay và bệnh lý huyết áp:

Một phân tích tổng hợp công bố năm 2023 thu thập dữ liệu từ 9 nghiên cứu quan sát trên 189.817 người tham gia nhằm đánh giá tác động của đồ ăn cay [4]. Kết quả gộp cho thấy nhóm tiêu thụ đồ cay ở mức cao nhất có mối liên hệ nghịch rõ rệt với bệnh tăng huyết áp so với nhóm tiêu thụ thấp nhất, với tỷ số chênh gộp (OR) là 0,87 (KTC 95%: 0,81 - 0,93; P = 0,307) [4]. Điều này cho thấy xu hướng giảm 13% khả năng mắc tăng huyết áp ở người ăn cay thường xuyên [4].

Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2021 dựa trên bộ dữ liệu Tongxiang thuộc dự án China Kadoorie Biobank theo dõi 53.916 đối tượng từ 30 đến 79 tuổi (trong đó có 23.921 người bị tăng huyết áp) [5]. Nghiên cứu cho thấy có sự khác biệt rõ rệt theo giới tính [5]. Ở phụ nữ, sau khi điều chỉnh các yếu tố nhân khẩu, lối sống, BMI, vòng eo và giấc ngủ, tỷ số chênh mắc tăng huyết áp so với người không ăn cay lần lượt là 1,02 (KTC 95%: 0,96 - 1,08) ở nhóm ăn dưới 1 lần/tuần; 0,90 (KTC 95%: 0,79 - 1,01) ở nhóm ăn 1-2 lần/tuần; và 0,88 (KTC 95%: 0,78 - 0,99) ở nhóm ăn từ 3 lần/tuần trở lên (P xu hướng = 0,04) [5]. Ngược lại, ở nam giới, tỷ số chênh lần lượt là 1,02; 1,07 và 0,91 (P xu hướng = 0,39), không có ý nghĩa thống kê [5]. Đáng chú ý, ở người không uống rượu bia, mối liên hệ giảm nguy cơ huyết áp khi ăn cay hàng ngày thể hiện rất rõ với OR là 0,72 (KTC 95%: 0,62 - 0,84) so với OR là 0,98 ở người có uống rượu (P tương tác = 0,02) [5].

Nghiên cứu công bố năm 2019 trích xuất dữ liệu từ Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Trung Quốc (CHNS) trên 9.273 người trưởng thành cũng ghi nhận kết quả tương tự [6]. Ăn cay thường xuyên liên quan đến giảm huyết áp tâm thu (SBP), huyết áp tâm trương (DBP) và giảm nguy cơ tăng huyết áp ở phụ nữ (P xu hướng < 0,05) [6]. Phụ nữ thường xuyên ăn cay có tỷ số chênh mắc tăng huyết áp đã hiệu chỉnh là 0,740 (KTC 95%: 0,569 - 0,963; P = 0,025) và nhóm ăn cay mức độ vừa là 0,760 (KTC 95%: 0,624 - 0,925; P = 0,006) so với phụ nữ không ăn cay [6]. Mối liên hệ này không xuất hiện ở nam giới [6].

Tại một nghiên cứu cắt ngang năm 2022 ở vùng Tây Bắc Trung Quốc, các tác giả giải thích thêm rằng phụ nữ có thể nhạy cảm hơn trước tác động của sở thích vị giác lên huyết áp tâm trương [2]. Sự thay đổi hormone sinh dục nữ có thể ảnh hưởng đến hệ mạch máu, kích hoạt giãn mạch, ức chế tái cấu trúc mạch và điều hòa hệ renin-angiotensin-aldosterone cũng như hệ giao cảm [2].

Trong một nghiên cứu đoàn hệ tiền cứu lớn, thói quen ăn cay hàng ngày giúp giảm 14% nguy cơ tử vong do mọi nguyên nhân so với người ăn dưới 1 lần/tuần, đồng thời giảm tỷ lệ tử vong do bệnh tim thiếu máu cục bộ [3]. Tổng quan dạng dù (umbrella review) năm 2022 gồm 11 tổng quan hệ thống và phân tích gộp với 27 phát hiện cũng khẳng định sự liên hệ nghịch giữa đồ ăn cay và các bệnh lý tim mạch cũng như tỷ lệ tử vong [7].

Nghịch lý chuyển hóa và giới hạn của các bằng chứng

Mặc dù có xu hướng hỗ trợ hạ áp, các bằng chứng khoa học hiện tại còn tồn tại nhiều điểm mâu thuẫn lớn.

Điểm trừ đáng chú ý nhất là nguy cơ thừa cân và rối loạn mỡ máu [4]. Phân tích gộp năm 2023 trên 189.817 người cho thấy nhóm ăn cay nhiều nhất lại tăng nguy cơ thừa cân/béo phì với OR là 1,17 (KTC 95%: 1,07 - 1,28; P < 0,001) [4]. Đồng thời, lượng đồ cay cao làm tăng nồng độ cholesterol xấu LDL-C (chênh lệch trung bình có trọng số WMD: 0,21; KTC 95%: 0,02 - 0,39; P = 0,040) và làm giảm nồng độ cholesterol tốt HDL-C (WMD: -0,06; KTC 95%: -0,10 - -0,02; P = 0,268) [4]. Chỉ số cholesterol toàn phần và triglyceride không ghi nhận thay đổi đáng kể [4].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu can thiệp capsaicin dạng viên nang, nước ép hay chất bổ sung không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả oxy hóa chất béo hay giảm cảm giác thèm ăn như kỳ vọng; kết quả có thể dao động tùy thuộc chủng tộc, vùng địa lý, thói quen ăn uống và mức liều [3]. Nghiên cứu tổng quan năm 2022 cũng nêu rõ các mối tương quan thuận giữa đồ cay với nguy cơ ung thư thực quản, ung thư dạ dày và ung thư túi mật, trong đó nguy cơ ung thư dạ dày có mối quan hệ phi tuyến tính phụ thuộc liều lượng capsaicin nạp vào [7].

Quan trọng nhất, phần lớn dữ liệu hiện nay đều đến từ các nghiên cứu quan sát cắt ngang, chưa có nhiều thử nghiệm can thiệp ngẫu nhiên có đối chứng dài hạn trên người để khẳng định mối quan hệ nhân quả tuyệt đối giữa ăn cay và hạ huyết áp [4].

Hiểu lầm thường gặp về ớt và huyết áp

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ ăn ớt cay vào là lập tức chữa được huyết áp cao hoặc thay thế hoàn toàn cho thuốc hạ áp. Đây là nhận định hoàn toàn sai lệch. Capsaicin không phải là thuốc hạ áp tác dụng nhanh. Cảm giác cay nóng kích thích thần kinh tại chỗ trong khoảnh khắc ăn không đại diện cho việc mạch máu toàn thân được giãn tức thì.

Hiểu lầm thứ hai là ăn càng nhiều ớt càng tốt. Dữ liệu khoa học nhấn mạnh tính hai mặt: việc lạm dụng quá nhiều ớt có thể dẫn đến kích ứng tiêu hóa và làm tăng nguy cơ mắc các bệnh lý ung thư đường tiêu hóa trên [4, 6]. Ngoài ra, chế biến đồ cay theo kiểu chiên rán nhiều dầu mỡ hoặc dùng chung với bia rượu sẽ làm mất hoàn toàn lợi ích bảo vệ huyết áp [5].

Ai nên thận trọng khi ăn cay?

Không phải ai cũng thích hợp để bổ sung ớt vào thực đơn bảo vệ sức khỏe:

  • Người mắc chứng khó tiêu chức năng hoặc bệnh lý dạ dày: Một nghiên cứu tiến cứu năm 2016 trên 121 bệnh nhân tại Hàn Quốc và Nhật Bản cho thấy việc ăn thực phẩm giàu capsaicin có tương quan thuận với triệu chứng đầy bụng (p = 0,001; hồi quy tuyến tính p = 0,007) và buồn nôn/nôn khan (p = 0,001) [8]. Triệu chứng nôn khan xuất hiện nhiều hơn ở người trẻ tuổi (p < 0,001) và nữ giới (p = 0,014), bất kể kiểu gen thụ thể TRPV1 hay tình trạng nhiễm Helicobacter pylori [8].
  • Người thường xuyên uống rượu bia: Dữ liệu cho thấy tác động giảm nguy cơ huyết áp của đồ cay gần như bị vô hiệu hóa hoặc yếu đi rõ rệt ở người có thói quen uống rượu [5].
  • Người có nguy cơ cao về ung thư tiêu hóa hoặc có tiền sử bệnh lý đường tiêu hóa trên nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng chế độ ăn cay thường xuyên [7].

Cách áp dụng thực tế an toàn và hợp lý

Để nhận được lợi ích tiềm năng từ vị cay mà không gây hại cho sức khỏe, bạn có thể thực hiện theo các hướng dẫn sau:

  • Dùng ớt để giảm muối: Hãy tận dụng vị cay của ớt tự nhiên để kích thích cảm nhận vị mặn của não bộ, qua đó chủ động nêm ít muối, mắm hơn trong lúc nấu ăn [1]. Đây là chiến lược hành vi hiệu quả giúp kiểm soát áp lực máu [1].
  • Tần suất sử dụng vừa phải: Dữ liệu dịch tễ cho thấy tần suất tiêu thụ từ 1-2 lần hoặc từ 3 lần trở lên mỗi tuần bằng ớt tươi trong bữa ăn gia đình đã ghi nhận mối liên hệ giảm nguy cơ huyết áp [5, 7].
  • Chế biến lành mạnh: Nên dùng ớt tươi, ớt khô tự nhiên thay vì tiêu thụ ớt thông qua các món lẩu cay nhiều mỡ, sốt cay công nghiệp chứa hàm lượng muối và chất béo bão hòa cao, vốn là nguyên nhân làm tăng mỡ máu và cân nặng [4].
  • Lắng nghe cơ thể: Nếu xuất hiện cảm giác đầy tức bụng, nóng rát thượng vị hoặc buồn nôn, cần cắt giảm ngay lượng ớt nạp vào [8].

Nhìn chung, capsaicin trong ớt mang lại tiềm năng hỗ trợ điều hòa huyết áp chủ yếu thông qua việc thay đổi độ nhạy vị mặn và kích hoạt các phản ứng chuyển hóa qua thụ thể TRPV1 [1, 8]. Tuy nhiên, ớt chỉ nên đóng vai trò là một gia vị bổ trợ trong lối sống lành mạnh, không thể thay thế phác đồ điều trị hay thuốc chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa.