Trăn trở gọi sữa về và món ăn truyền thống
Nhiều sản phụ sau sinh đối mặt nỗi lo thiếu sữa hoặc chậm về sữa. Món trái vả hầm giò heo từ lâu được lưu truyền trong dân gian như bài thuốc gọi sữa dồi dào. Không ít gia đình tích cực tẩm bổ món ăn này cho sản phụ với hy vọng tuyến sữa nhanh chóng hoạt động hiệu quả.
Tuy nhiên, liệu hiệu quả kích sữa của trái vả hầm chân giò có cơ sở khoa học rõ ràng hay chỉ dừng ở niềm tin truyền miệng? Việc đối chiếu kinh nghiệm dân gian với các dữ liệu nghiên cứu thực tế là điều cần thiết để giúp các bà mẹ có cái nhìn đúng đắn.
Trái vả hầm giò heo có thực sự kích thích tiết sữa?
Hiện nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh trái vả (hoặc món vả hầm chân giò) trực tiếp kích thích tăng sản lượng sữa mẹ trên cơ thể người. Các bằng chứng về công dụng gọi sữa của thảo dược họ sung/vả phần lớn chỉ dừng lại ở các bài thuốc phối hợp thử nghiệm trên động vật, chưa thể suy diễn trực tiếp cho người [1].
Cảm giác sữa về nhiều hơn sau khi ăn món này phần lớn đến từ giá trị dinh dưỡng chung của bữa ăn: bổ sung nước, chất béo, chất đạm và năng lượng [4, 7]. Việc được cung cấp đủ calo và tinh thần thoải mái giúp cơ chế tiết sữa tự nhiên vận hành thuận lợi hơn [3, 7].
Cơ chế tạo sữa và tác động của dinh dưỡng
Quá trình tiết sữa của mẹ sau sinh chịu sự chi phối phức tạp của hệ thống nội tiết, đặc biệt là hormone prolactin có vai trò kích thích tế bào biểu mô tuyến vú tổng hợp sữa [3, 7]. Sự tăng sinh tế bào chế tiết tuyến vú và kích thước các nang tuyến vú là các yếu tố sinh học quyết định dung tích tạo sữa [1, 7].
Các chất hỗ trợ tiết sữa (galactagogue) thường hoạt động qua cơ chế chẹn thụ thể dopamine để thúc đẩy giải phóng prolactin hoặc kích thích hormone lactogenic [2]. Ở giai đoạn đầu sau sinh, cơ thể mẹ cần nguồn năng lượng đầy đủ từ thức ăn để đáp ứng nhu cầu duy trì thể trạng và tiết sữa [2]. Món hầm giàu dinh dưỡng như chân giò cung cấp nước và năng lượng tức thời, gián tiếp hỗ trợ quá trình này [2]. Thể trạng của mẹ cũng liên quan trực tiếp đến thành phần năng lượng, chất béo và protein có trong sữa [3].
Khoa học thực tế nói gì về các chất kích sữa?
Nhìn vào kho tàng nghiên cứu quốc tế, dữ liệu về việc kích sữa bằng thảo dược còn nhiều khoảng trống [2, 3, 4, 6].
Nghiên cứu năm 2023 đánh giá bài thuốc cổ truyền Thái Lan Tri-Than-Thip gồm 3 thành phần (Cassia fistula, Pithecellobium dulce và Ficus benjamina - một loài cùng chi Ficus với vả) trên chuột cống đang nuôi con [1]. Thử nghiệm dùng mô hình cân trọng lượng chuột con trước và sau bú kết hợp phân tích mô học tuyến vú [1]. Kết quả cho thấy nhóm chuột dùng liều 500 mg/kg Tri-Than-Thip có tổng lượng sữa tăng đáng kể và đường kính phế nang tuyến vú mở rộng rõ rệt so với nhóm chứng [1]. Dù vậy, đây là nghiên cứu trên động vật với một bài thuốc phối hợp, không phải trái vả đơn lẻ và chưa được thử nghiệm trên người [1].
Tại Úc, một khảo sát trực tuyến cắt ngang năm 2021 trên 1.876 phụ nữ từng hoặc đang nuôi con bằng sữa mẹ cho thấy 1.120 người (chiếm 60%) từng sử dụng chất kích sữa [4]. Độ tuổi trung bình của họ là 31,5 ± 4,8 tuổi [4]. Các loại thảo dược và sản phẩm kích sữa phổ biến gồm bánh quy lợi sữa (47%), men bia (32%), cỏ cà ri (22%) và thuốc domperidone (19%) [4]. Thời gian dùng kéo dài trung bình từ 2 đến 20 tuần, trong đó khoảng 1 trong 6 người bắt đầu dùng ngay trong tuần đầu sau sinh [4]. Đáng chú ý, 38% nghe tư vấn từ internet và 25% từ bạn bè đối với thảo dược [4]. Mức độ hiệu quả cảm nhận của các loại thảo mộc chỉ đạt điểm trung bình 2,0 đến 3,0 trên thang điểm 5 [4].
Một nghiên cứu quan sát công bố năm 2024 khảo sát trực tuyến trên 52 phụ nữ nuôi con tự nhiên (từ 20 đến 50 tuổi) ghi nhận 69% biết đến chất kích sữa và 42% từng dùng [5]. Các loại thảo mộc dùng nhiều nhất là thì là (68%) và hồi (45%), chủ yếu dưới dạng trà trộn sẵn (73%) [5]. Đa số người dùng mua tại nhà thuốc (64%) hoặc tiệm thảo mộc (36%) do người thân, bạn bè giới thiệu (45%) [5].
Năm 2018, một phân tích tổng hợp mạng lưới gom dữ liệu từ 5 nghiên cứu với 122 người tham gia dùng cỏ cà ri [6]. Kết quả từ 4 nghiên cứu chỉ ra cỏ cà ri làm tăng lượng sữa rõ rệt so với giả dược (chênh lệch trung bình có trọng số WMD là 11,11; khoảng tin cậy 95%: 6,77 - 15,46), tuy nhiên hiệu quả này vẫn kém hơn so với húng chanh (Coleus amboinicus) và quả chà là [6]. Nhìn chung, các tổng quan y khoa đều nhấn mạnh y văn về chất kích sữa còn nghèo nàn và thiếu các thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng mù đôi đạt chuẩn [3].
Hiểu lầm thường gặp về món chân giò hầm vả
Nhiều người tin rằng ăn càng nhiều món hầm béo ngậy như chân giò với trái vả thì sữa về càng đặc và ồ ạt. Trên thực tế, chưa có nghiên cứu chứng minh trái vả có khả năng tạo ra sự đột biến về nguồn sữa người [1, 4]. Cảm giác "tăng sữa" đôi khi chỉ là hiệu ứng tâm lý khi người mẹ cảm thấy được chăm sóc chu đáo [3, 5].
Một hiểu lầm khác là ngộ nhận thảo dược truyền thống không mang rủi ro. Khảo sát tại Úc cho thấy dù thảo dược chỉ có tỷ lệ tác dụng phụ khoảng 3% (thấp hơn nhiều mức 23% gặp nhiều tác dụng phụ ở thuốc tây domperidone), các sản phẩm thảo dược không được kiểm duyệt nghiêm ngặt bởi cơ quan quản lý dược phẩm như FDA, dẫn đến thiếu dữ liệu an toàn toàn diện [2, 3].
Những ai nên thận trọng?
Món trái vả hầm giò heo chứa hàm lượng chất béo bão hòa và năng lượng rất cao [3]. Những sản phụ thừa cân, béo phì hoặc có nguy cơ rối loạn mỡ máu cần cân nhắc kỹ [3]. Lượng mỡ cao từ món hầm có thể làm tăng tỷ lệ axit béo bão hòa trong sữa mẹ mà không mang lại thêm giá trị dinh dưỡng vượt trội cho bé [3].
Ngoài ra, những mẹ sau sinh có tiền sử bệnh tim mạch, rối loạn chuyển hóa hoặc đường tiêu hóa kém không nên ăn món này liên tục nhiều ngày. Người đang điều trị bệnh lý nền hoặc gặp vấn đề tiết sữa kéo dài cần thăm khám y tế chuyên khoa thay vì tự ý dùng các bài thuốc bổ béo [7].
Gợi ý chế độ dinh dưỡng và áp dụng thực tế
Để duy trì nguồn sữa ổn định, mẹ không bắt buộc phải cố ăn trái vả hầm giò heo nếu không thấy ngon miệng. Nếu yêu thích món ăn này, có thể dùng với lượng vừa phải trong bữa ăn chính, kết hợp nấu chín kỹ để dễ tiêu hóa.
Cơ chế tạo sữa tự nhiên phụ thuộc cốt lõi vào tần suất hút hoặc cho con bú đúng khớp ngậm nhằm kích thích tuyến vú [1, 7]. Mẹ cần uống đủ nước, duy trì khẩu phần đa dạng dưỡng chất và giữ tinh thần thoải mái [3, 4, 7]. Khi gặp khó khăn về nguồn sữa, mẹ nên tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc chuyên gia tư vấn sữa mẹ thay vì tự ý tìm kiếm các loại thảo dược không rõ liều lượng [7].
Món trái vả hầm giò heo đơn thuần là một món ăn giàu năng lượng, không phải "thần dược" kích sữa như truyền miệng. Sản phụ nên duy trì chế độ ăn cân bằng, đa dạng thực phẩm và tin tưởng vào cơ chế nuôi con tự nhiên dưới sự đồng hành của chuyên gia y tế.
