Nhiều người truyền tai nhau dùng lá trâm bột (tên khoa học Enicostemma littorale) để ổn định đường huyết mà không cần dùng thuốc tây. Bài thuốc dân gian này nhanh chóng thu hút sự chú ý của nhiều bệnh nhân tiểu đường.

Khoa học ghi nhận trâm bột có tác dụng hạ đường huyết, chống oxy hóa trên động vật thí nghiệm [1, 2, 3]. Dù vậy, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người; người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng thảo dược.

Cơ chế sinh hóa qua góc nhìn phòng thí nghiệm

Nghiên cứu trên mô hình chuột chỉ ra trâm bột tác động vào nhiều khâu chuyển hóa đường trong cơ thể [2, 3].

Chiết xuất thực vật này kích thích tụy tăng tiết insulin, từ đó hỗ trợ đưa glucose từ máu vào tế bào [1]. Dịch chiết ức chế hoạt tính enzyme glucose-6-phosphatase và fructose 1,6-bisphosphatase tại gan và thận, làm giảm tân tạo glucose và giảm phóng thích đường vào máu [1, 3, 4].

Thành phần phân đoạn giàu flavonoid swertisin trong trâm bột tác động lên biểu hiện gen liên quan đến vận chuyển đường gồm glucokinase (GCK), thụ thể insulin IRS-1, thụ thể GLUT-2 và GLUT-4 [2]. Dược liệu này còn thúc đẩy tổng hợp glycogen tại gan, hỗ trợ tăng lưu trữ đường dạng dự trữ [2].

Bên cạnh đó, trâm bột cho thấy khả năng chống oxy hóa [2, 3]. Chiết xuất làm giảm sản phẩm peroxy hóa lipid (MDA), đồng thời tăng nồng độ glutathione khử và kích thích hoạt động các enzyme chống gốc tự do như catalase, superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase [2, 3].

Chi tiết các thử nghiệm trên mô hình động vật

Năm 2000, nghiên cứu đánh giá dịch chiết nước toàn cây trâm bột trên chuột bình thường, chuột tăng đường huyết cấp và chuột đái tháo đường do alloxan [3]. Thử nghiệm ngắn hạn không làm hạ đường huyết trên chuột bình thường hoặc chuột nạp glucose [3]. Chuột mắc đái tháo đường dùng chiết xuất liên tục 30 ngày ghi nhận mức đường huyết giảm rõ rệt (p < 0,001), đi kèm giảm nồng độ hemoglobin glycosyl hóa (HbA1c) và giảm hoạt tính glucose-6-phosphatase ở gan [3].

Năm 2003, thử nghiệm kiểm tra tính phụ thuộc liều dùng của chiết xuất nước trâm bột trên chuột tiểu đường do alloxan với các mức liều 0,5; 1,0; 1,5; 2,5 và 3,5 g dược liệu khô tương đương/100 g trọng lượng cơ thể [1]. Liều hiệu quả xác định ở mức 1,5 g/100 g thể trọng [1]. Liều này làm giảm HbA1c, ức chế enzyme glucose-6-phosphatase ở gan, tăng nồng độ insulin huyết thanh và không gây độc tính so với nhóm đối chứng [1].

Năm 2005, nghiên cứu trên chuột bị tiểu đường do tiêm alloxan (150 mg/kg thể trọng) đánh giá dịch chiết trâm bột dùng đường uống trong 45 ngày [4]. Kết quả cho thấy enzyme hexokinase tăng hoạt tính, trong khi glucose-6-phosphatase và fructose 1,6-bisphosphatase tại huyết thanh, gan, thận đều giảm [4]. Nồng độ các chất phản ứng với axit thiobarbituric và hydroperoxide lipid giảm ở mô não, nồng độ glutathione khử và hoạt tính glutathione peroxidase, SOD, catalase tăng đáng kể [4]. Hiệu quả ở liều 2 g/kg thể trọng thể hiện tốt hơn liều 1 g/kg [4].

Năm 2010, nghiên cứu tập trung vào biến chứng thận do tiểu đường týp 1 trên chuột SD [5]. Thử nghiệm dùng dịch chiết nước trâm bột liều 1 g/kg/ngày hoặc hợp chất tinh khiết swertiamarin liều 50 mg/kg/ngày đường uống liên tục trong 3 tuần [5]. Cả hai nghiệm pháp giúp giảm nồng độ urê huyết thanh, giảm creatinin, cải thiện chỉ số mỡ máu, giảm lượng nước uống và cải thiện cấu trúc mô bệnh học cầu thận [5].

Năm 2017, nghiên cứu phân đoạn giàu flavonoid swertisin (SRF) từ trâm bột trên mô hình chuột tiểu đường týp 2 (gây cảm ứng bằng chế độ ăn giàu chất béo kết hợp streptozotocin liều thấp) [2]. Chuột dùng SRF giảm đường huyết phụ thuộc liều so với nhóm đối chứng dùng metformin (p < 0,0001) [2]. SRF còn giảm tổn thương chức năng gan, thận, lipid máu, giảm MDA ở gan và tăng dự trữ glycogen tại gan (p < 0,001) [2].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến cơ thể người

Tất cả dữ liệu trên đều tiến hành trên chuột, chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người.

Chuột thí nghiệm có tốc độ trao đổi chất, hệ vi sinh đường ruột và cơ chế hấp thu khác biệt so với người. Liều hiệu quả 1,5 g/100 g thể trọng chuột [1] nếu quy đổi thô sang người trưởng thành sẽ tương đương lượng dược liệu rất lớn, khó áp dụng qua đường ăn uống thông thường.

Dược liệu tự nhiên thu hái thủ công tiềm ẩn rủi ro về hàm lượng hoạt chất không đồng đều, nguy cơ nhiễm nấm mốc hoặc kim loại nặng. Bài thuốc truyền miệng chưa được chuẩn hóa quy trình chiết xuất có thể không đạt hiệu quả sinh học như dịch chiết tinh khiết phòng thí nghiệm [2].

Những hiểu lầm nguy hiểm cần tránh

Nhiều người lầm tưởng thảo dược tự nhiên hoàn toàn vô hại nên dùng thay thế thuốc kê đơn. Việc tự ý dừng thuốc hạ đường huyết Tây y dẫn đến nguy cơ tăng đường huyết cấp tính, nhiễm toan ceton hoặc hôn mê.

Hiểu lầm khác là dùng nước lá trâm bột uống thay nước lọc cả ngày để "thanh lọc, trị dứt điểm tiểu đường". Đái tháo đường là bệnh lý chuyển hóa mạn tính, hiện y học chưa ghi nhận biện pháp nào chữa khỏi hoàn toàn. Uống nước sắc thảo mộc quá đậm đặc dài ngày còn gây áp lực giải độc lên gan và thận.

Nhóm đối tượng cần thận trọng

Người đang dùng thuốc hạ đường huyết (metformin, sulfonylurea, insulin) cần cẩn trọng tối đa. Tác dụng cộng gộp giữa dược liệu và thuốc điều trị có thể làm đường huyết tụt xuống mức nguy hiểm.

Người có bệnh nền suy thận hoặc suy gan mạn tính cần tránh tự ý dùng các loại dịch chiết thảo dược chưa kiểm soát hàm lượng khoáng và độc tính tích lũy.

Chưa có dữ liệu an toàn của trâm bột trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ em; nhóm đối tượng này không nên sử dụng.

Ứng dụng thực tế và lời khuyên y khoa

Người bệnh đái tháo đường muốn dùng thêm trà hoặc nước sắc trâm bột như biện pháp hỗ trợ cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị. Không tự ý tăng liều hoặc phối hợp nhiều loại thảo dược hạ đường huyết cùng lúc.

Quá trình sử dụng thảo dược đòi hỏi theo dõi sát chỉ số đường huyết mao mạch lúc đói và sau ăn bằng máy đo cá nhân. Nếu xuất hiện dấu hiệu hạ đường huyết quá mức như vã mồ hôi, run tay, chóng mặt, tim đập nhanh, cần bổ sung ngay đường hấp thu nhanh và đến cơ sở y tế.

Dù các hoạt chất trong trâm bột mở ra tiềm năng nghiên cứu thuốc mới, người bệnh không nên dựa vào lời truyền miệng để tự chữa bệnh. Chế độ ăn uống cân bằng, tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ phác đồ thuốc của bác sĩ vẫn là nền tảng quản lý tiểu đường an toàn nhất.