Nhiều bậc phụ huynh khi thấy con còi cọc, chậm lớn liền tìm mua các loại rượu ngâm động vật quý hiếm để tẩm bổ. Trong đó, rượu cao hổ cốt thường được truyền tai như phương thuốc chữa còi xương, giúp trẻ nhanh cứng cáp xương khớp.

Tuy nhiên, việc cho trẻ nhỏ uống rượu cao hổ là sai lầm nguy hiểm. Rượu và các chế phẩm không rõ nguồn gốc gây tổn hại nghiêm trọng đến sự phát triển của xương, cơ quan nội tạng và hệ thần kinh chưa hoàn thiện của trẻ.

Cơ chế tác động tiêu cực của cồn lên xương

Nhiều người lầm tưởng rượu thuốc giúp lưu thông khí huyết và đưa canxi vào xương nhanh hơn. Thực tế, cồn (ethanol) trong rượu trực tiếp phá hủy cấu trúc xương đang trong giai đoạn hoàn chỉnh của cơ thể [1].

Chất cồn tác động độc hại trực tiếp lên các nguyên bào xương – tế bào giữ nhiệm vụ tạo xương [1], [2]. Cồn làm ức chế sự tổng hợp DNA và làm giảm sự tăng sinh của tế bào tạo xương [3]. Khi số lượng nguyên bào xương suy giảm, quá trình tạo xương bị đình trệ trong khi tế bào hủy xương vẫn tiếp tục tiêu biến mô xương [3], [2].

Bên cạnh đó, ethanol làm rối loạn cân bằng hormone điều hòa khoáng chất [2]. Rượu làm suy giảm nồng độ vitamin D và các chất chuyển hóa của nó trong huyết thanh [2]. Sự thiếu hụt này ngăn cản quá trình hấp thu canxi, gây hạ canxi máu trong các đợt tiếp xúc với cồn [2]. Hậu quả là xương không đủ khoáng chất để đạt khối lượng xương đỉnh [4].

Ở trẻ nhỏ, hệ thống sụn tiếp hợp ở đầu xương dài cần sự phát triển ổn định để tăng trưởng chiều cao. Tác động của cồn cùng các hợp chất steroid, hormone lạ thường có trong các loại cao nấu lẫn tạp chất làm đẩy nhanh quá trình cốt hóa xương bất thường. Điều này khiến sụn tiếp hợp đóng sớm, làm trẻ ngừng phát triển chiều cao vĩnh viễn và bị thấp lùn.

Bằng chứng nghiên cứu: Cồn ức chế tạo xương và tăng nguy cơ loãng xương

Các nghiên cứu khoa học thực nghiệm và lâm sàng đã làm rõ cơ chế phá hủy hệ xương của rượu:

Một nghiên cứu tế bào năm 1996 khảo sát tác động của ethanol lên dòng tế bào tạo xương giống người (TE-85) [3]. Nghiên cứu kiểm tra sự tăng trưởng tế bào và hoạt tính men ornithine decarboxylase (ODC) [3]. Kết quả cho thấy ethanol làm suy giảm đáng kể quá trình tổng hợp DNA và ức chế sự tăng sinh của nguyên bào xương tùy thuộc theo liều lượng [3]. Sự suy giảm này xuất phát từ việc ethanol ức chế trực tiếp hoạt tính men ODC cần thiết cho quá trình nhân đôi tế bào, chứ không qua cơ chế gây chết tế bào cấp tính [3].

Một nghiên cứu trên động vật công bố năm 2012 thực hiện trên chuột cái 6 tuần tuổi thuộc dòng C57BL/6J [5]. Chuột được nuôi bằng chế độ ăn dạng lỏng chứa ethanol ở mức 10% hoặc 36% tổng năng lượng trong 78 ngày [5]. Nhóm hấp thụ 10% năng lượng từ cồn không thấy thay đổi rõ rệt [5]. Ngược lại, nhóm hấp thụ 36% năng lượng từ cồn bị giảm mật độ khoáng chất của xương (BMD) và giảm sức bền của xương, đồng thời giảm tạo xương, tăng hủy xương, giảm nồng độ 1,25-hydroxyvitamin D3 huyết thanh và tăng quá trình chết theo chương trình của tế bào xương [5].

Một tổng quan hệ thống năm 2013 về bệnh loãng xương do rượu khẳng định lạm dụng cồn là yếu tố nguy cơ hàng đầu gây loãng xương thứ phát [1]. Cồn gây độc trực tiếp cho xương, dẫn đến suy giảm mật độ khoáng chất dưới mức chuẩn từ 2,5 độ lệch chuẩn trở lên, làm suy thoái vi cấu trúc xương và gia tăng gãy xương [1].

Một nghiên cứu tổng quan khác năm 1994 chỉ ra rượu làm hạ hormone tuyến cận giáp (PTH) sau đợt uống cấp tính hoặc vừa phải, gây suy cận giáp thoáng qua [2]. Uống rượu mãn tính làm giảm vitamin D huyết thanh độc lập với bệnh gan, gây hạ canxi máu và rối loạn trục hạ đồi - tuyến yên - thượng thận, kích thích corticoid nội sinh gây hại thêm cho xương [2].

Nghiên cứu trên trẻ em và thanh thiếu niên năm 2015 cũng nhấn mạnh việc tránh uống nhiều rượu và tránh hút thuốc là khuyến cáo nền tảng để bảo tồn mật độ khoáng chất xương và đạt khối lượng xương đỉnh [4]. Sự suy giảm mật độ xương ở giai đoạn trẻ em sẽ để lại hậu quả loãng xương và gãy xương nghiêm trọng ở độ tuổi sau này [4].

Rủi ro tổn thương gan và hệ thần kinh non nớt

Ngoài tác hại lên hệ xương, cồn trong rượu cao hổ là chất độc trực tiếp đối với cơ thể trẻ. Gan của trẻ nhỏ chưa có đủ hệ enzyme alcohol dehydrogenase để chuyển hóa cồn thành chất không độc. Cồn tích tụ gây viêm gan cấp, suy gan và hủy hoại tế bào gan nhanh chóng.

Hàng rào máu não của trẻ chưa hoàn thiện khiến cồn dễ dàng xâm nhập vào các mô thần kinh. Độc tính của rượu gây ức chế thần kinh trung ương, khiến trẻ ngủ lịm, co giật, hạ đường huyết nguy hiểm và có thể để lại di chứng teo não, suy giảm trí tuệ hoặc chậm phát triển tâm thần vận động.

Hơn nữa, cao hổ cốt trôi nổi trên thị trường thường không rõ nguồn gốc, bị pha tạp hóa chất bảo quản, thuốc giảm đau tổng hợp hoặc kim loại nặng để tạo màu và độ dẻo. Những chất này khi kết hợp với cồn làm tăng nguy cơ suy thận cấp và ngộ độc toàn thân ở trẻ nhỏ.

Hiểu lầm về công dụng chữa còi xương của cao hổ

Quan niệm "ăn gì bổ nấy" hay "xương hổ chữa xương người" là nhận thức sai lầm hoàn toàn. Còi xương ở trẻ nhỏ chủ yếu bắt nguồn từ việc thiếu hụt vitamin D và thiếu canxi trong khẩu phần ăn, khiến xương mềm và biến dạng.

Cao hổ thực chất là dạng keo nấu từ xương động vật, thành phần chủ yếu là collagen và một lượng nhỏ khoáng chất canxi phosphat khó hấp thu qua hệ tiêu hóa của trẻ. Khi đem ngâm với nồng độ cồn cao, các chất hữu cơ có thể bị biến tính. Rượu cao hổ hoàn toàn không cung cấp đủ vitamin D hay canxi dạng hoạt tính sinh học để điều trị bệnh còi xương. Dùng rượu cao hổ chỉ gây thêm gánh nặng chuyển hóa và đầu độc hệ xương của trẻ [1], [3], [2].

Đối tượng cần tuyệt đối tránh xa

Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và trẻ vị thành niên là nhóm đối tượng tuyệt đối không được sử dụng rượu cao hổ hay bất kỳ loại rượu ngâm thuốc nào [4]. Các cơ quan nội tạng và khung xương của trẻ đang trong giai đoạn phát triển rất nhạy cảm với độc tính của cồn [3], [5].

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú cũng cần tránh hoàn toàn rượu ngâm để ngăn ngừa dị tật bẩm sinh và ngộ độc qua sữa mẹ. Người mắc bệnh gan, thận, tim mạch hay các bệnh chuyển hóa không được tự ý dùng các loại cao động vật ngâm rượu.

Giải pháp an toàn khi trẻ có dấu hiệu còi xương

Khi nghi ngờ trẻ bị còi xương với các biểu hiện như chậm mọc răng, chậm biết đi, đổ mồ hôi trộm, đầu mềm hoặc chân vòng kiềng, phụ huynh cần đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa:

  • Đưa trẻ đi khám bác sĩ chuyên khoa Nhi hoặc Dinh dưỡng để xét nghiệm định lượng vitamin D, canxi máu và chụp X-quang xương nếu cần thiết.
  • Bổ sung vitamin D3 và canxi theo đúng liều lượng, chỉ định của bác sĩ; không tự ý dùng các bài thuốc truyền miệng.
  • Cho trẻ tắm nắng đúng cách hoặc vận động ngoài trời vào khung giờ an toàn để tăng tổng hợp vitamin D tự nhiên dưới da.
  • Cải thiện chế độ ăn uống cân đối, đa dạng nhóm chất: tăng cường sữa, các chế phẩm từ sữa, tôm, cua, cá, rau xanh đậm để cung cấp đủ lượng canxi cơ thể cần.

Việc điều trị còi xương đòi hỏi phương pháp khoa học chuẩn xác. Bỏ rượu cao hổ và đưa trẻ đi khám y tế là cách duy nhất bảo vệ tương lai chiều cao và sức khỏe toàn diện của con.