Cây hồ chi (tên khoa học Lespedeza cuneata) là vị thuốc quen thuộc trong y học cổ truyền Đông Á, thường dùng nhằm hỗ trợ chức năng gan, thận [1]. Nhiều người truyền tai nhau dùng dược liệu này nấu nước uống giải độc gan, hạ men gan sau những bữa tiệc rượu bia.
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay về khả năng bảo vệ gan của hồ chi mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào trong ống nghiệm và mô hình động vật thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bị tổn thương gan do bia rượu [1, 3].
Cơ chế chống oxy hóa của các hợp chất trong cây hồ chi
Cơ chế sinh học được ghi nhận nhiều nhất ở chiết xuất hồ chi là khả năng chống lại hiện tượng stress oxy hóa [1, 3]. Chiết xuất phần trên mặt đất của cây hồ chi chứa nhiều hoạt chất thuộc nhóm flavonoid, phenylpropanoid glycoside, sterol và triterpenoid [2].
Khi các gốc tự do tấn công màng tế bào, các flavonoid aglycone hoạt động bằng cách dọn dẹp các gốc tự do này [1]. Khả năng bảo vệ tế bào gan liên quan chặt chẽ đến hoạt tính dọn gốc tự do của cấu trúc hóa học trong từng hợp chất [1]. Ngoài ra, phân đoạn chiết xuất ethyl acetate còn thể hiện hoạt tính chống oxy hóa qua nhiều thử nghiệm như quét gốc tự do DPPH, ABTS, khử sắt và bắt gốc hydroxyl [3].
Thử nghiệm bảo vệ tế bào gan trước độc chất t-BHP
Một nghiên cứu công bố năm 2011 đã sử dụng dịch chiết ethanol từ phần trên mặt đất của cây hồ chi để kiểm tra tác dụng bảo vệ tế bào gan HepG2 bị gây độc bởi tert-butyl hydroperoxide (t-BHP) [1].
Ở liều lượng 20 microgam/mL, dịch chiết ethanol thể hiện khả năng bảo vệ đáng kể tế bào HepG2 trước độc tính tế bào của t-BHP [1]. Tiếp tục phân đoạn dịch chiết bằng dung môi ethyl acetate, các nhà khoa học phân lập được 5 hợp chất flavonoid glycoside bao gồm isovitexin, hirsutrin, trifolin, avicularin và quercetin [1].
Khi thử nghiệm đơn chất ở nồng độ 10 micromol/L, các chất hirsutrin, avicularin và quercetin cho thấy tác dụng bảo vệ tế bào gan rõ rệt trước tổn thương do t-BHP gây ra [1]. Ngược lại, hai hợp chất isovitexin và trifolin không thể hiện tác dụng bảo vệ màng tế bào trong điều kiện thí nghiệm này [1].
Tác dụng chống độc của hợp chất mới trước paracetamol
Bên cạnh tổn thương oxy hóa do t-BHP, một nghiên cứu khác công bố năm 2016 tiếp tục khám phá các thành phần hóa học mới từ phần trên mặt đất của cây hồ chi [2].
Nghiên cứu đã phân lập thành công hai hợp chất phenylpropanoid glycoside mới, được đặt tên là cuneataside E và cuneataside F [2]. Cấu trúc phân tử của hai chất này lần lượt là đồng phân dạng E và Z, được xác định thông qua phổ tử ngoại, hồng ngoại, phổ khối và phổ cộng hưởng từ hạt nhân [2].
Trong các thử nghiệm sinh học in vitro, ở nồng độ 10 micromol/L, hợp chất cuneataside E thể hiện hoạt tính bảo vệ gan ở mức độ vừa phải chống lại độc tính gây ra bởi N-acetyl-p-aminophenol (paracetamol/APAP) trên dòng tế bào gan HepG2 [2].
Bằng chứng cải thiện chỉ số gan trên chuột đái tháo đường
Nghiên cứu năm 2023 đã đi sâu hơn vào mô hình động vật sống để đánh giá chiết xuất phân đoạn ethyl acetate của cây hồ chi (ký hiệu Lc-EAF) [3]. Nghiên cứu này tập trung vào chuột cống bị gây đái tháo đường bằng streptozotocin (STZ) [3].
Kết quả cho thấy ở mức liều 100 mg/kg trọng lượng cơ thể, Lc-EAF giúp duy trì đường huyết, hạ nồng độ insulin, đồng thời cải thiện đáng kể bộ mỡ máu cùng các chỉ số tổn thương gan và thận ở chuột mắc bệnh [3]. Ở cấp độ tế bào, nồng độ 75 microgam/mL Lc-EAF làm tăng khả năng hấp thu glucose lên 68,23% trên dòng tế bào HepG2 kháng insulin [3].
Bên cạnh đó, phân đoạn Lc-EAF cũng ức chế hai enzyme tiêu hóa với chỉ số IC50 đối với alpha-amylase là 205,32 ± 23,47 microgam/mL và alpha-glucosidase là 105,32 ± 13,93 microgam/mL [3]. Nghiên cứu này khẳng định tiềm năng hạn chế stress oxy hóa và bảo vệ cơ quan nội tạng của hồ chi, nhưng lại được thực hiện trên nền chuột đái tháo đường chứ không phải mô hình nhiễm độc rượu [3].
Khoảng cách lớn từ phòng thí nghiệm ra thực tế đời sống
Các dữ liệu khoa học về hồ chi thường bị thổi phồng thành "thần dược hạ men gan cho người say rượu" [1, 2, 3]. Độc giả cần nhìn nhận rõ các giới hạn phương pháp:
Thứ nhất, hoàn toàn chưa có nghiên cứu nào trong các tài liệu khoa học trên khảo sát hoạt tính làm giảm men gan của hồ chi trên mô hình gan nhiễm độc rượu. Mọi tác dụng bảo vệ gan hiện có mới chỉ thử nghiệm trên dòng tế bào bị đầu độc bởi hóa chất t-BHP, thuốc giảm đau hạ sốt paracetamol, hoặc trên chuột bị đái tháo đường do hóa chất STZ [1, 2, 3].
Thứ hai, việc một hợp chất bảo vệ được tế bào gan HepG2 nuôi cấy trong đĩa thí nghiệm không đồng nghĩa khi uống vào bụng người sẽ có tác dụng y hệt [1, 2]. Quá trình hấp thu qua ruột non, chuyển hóa qua gan lần đầu và thải trừ qua thận có thể làm biến đổi cấu trúc hoặc giảm nồng độ hoạt chất xuống mức không còn tác dụng. Hiện tượng cải thiện chỉ số gan trên chuột đái tháo đường liều 100 mg/kg cũng chưa thể quy đổi tương đương sang liều dùng an toàn ở người [3].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược giải độc gan
Sai lầm phổ biến nhất là nghĩ rằng uống nước cây hồ chi trước hoặc sau bữa nhậu sẽ giúp "trung hòa cồn", bảo vệ tế bào gan khỏi tác hại của bia rượu. Bia rượu tàn phá gan qua con đường chuyển hóa acetaldehyde và gây rối loạn chuyển hóa mỡ, trong khi hồ chi chưa từng được chứng minh lâm sàng có thể ngăn chặn tổn thương này.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng bổ và an toàn. Uống các loại nước lá chưa rõ liều lượng chuẩn có thể gây quá tải cho chức năng lọc của gan và thận, nhất là khi gan đã suy yếu sẵn do viêm gan siêu vi hoặc xơ gan.
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Vì dữ liệu an toàn trên người còn thiếu thốn, các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tự ý dùng chiết xuất hoặc nước sắc cây hồ chi đậm đặc:
- Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu đánh giá độ an toàn trên thai nhi và trẻ sơ sinh bú mẹ.
- Trẻ em: Hệ enzym chuyển hóa ở gan chưa hoàn thiện, không dùng thảo dược khi chưa có chỉ định y khoa.
- Người có bệnh lý nền suy gan, suy thận nặng: Cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi đưa bất kỳ chất lạ nào vào cơ thể để tránh nguy cơ ngộ độc thứ phát.
- Người đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường hoặc các bệnh mạn tính: Phân đoạn hồ chi có hoạt tính hạ đường huyết và ức chế enzyme tiêu hóa tinh bột trên động vật, có thể gây tương tác bất lợi với thuốc điều trị [3].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Nếu có sử dụng cây hồ chi theo kinh nghiệm y học cổ truyền, bạn chỉ nên xem đây là một loại trà thảo mộc thông thường, sử dụng với lượng vừa phải, đun nước loãng và không uống thay thế hoàn toàn nước lọc hàng ngày. Không tự ý gom lượng lớn cây khô về sắc đặc uống dài ngày với mục đích chữa men gan cao.
Cách bảo vệ gan hiệu quả nhất đã được y học kiểm chứng vẫn là hạn chế tối đa bia rượu, tiêm phòng viêm gan B, duy trì chế độ ăn uống cân bằng giàu rau xanh, tập luyện thể thao và kiểm tra chức năng gan định kỳ. Khi phát hiện men gan tăng cao, bạn cần đến cơ sở y tế chuyên khoa để tìm đúng nguyên nhân và tiếp nhận phác đồ điều trị chính thống, không nên phụ thuộc vào các bài thuốc truyền miệng.
