Trị dứt viêm khớp bằng dây mỏ sẻ: Sự thật khoa học hay lời đồn?

Đau nhức xương khớp, tê mỏi chân tay là nỗi ám ảnh kinh niên của rất nhiều người, đặc biệt khi thời tiết chuyển mùa. Nghe theo lời mách nước trên mạng xã hội hoặc truyền miệng trong dân gian, không ít người lùng mua cây mỏ sẻ (hay còn gọi là lạc thạch đằng) về sắc uống với mong muốn “trị dứt điểm” viêm khớp mà không cần dùng thuốc tây.

Tuy nhiên, tuyên bố "chữa khỏi hoàn toàn" hay "trị dứt bệnh" bằng dây mỏ sẻ chỉ là lời đồn thổi không có cơ sở xác thực. Khoa học hiện đại chỉ mới ghi nhận một số hoạt chất từ loài cây này có khả năng ức chế phản ứng viêm trong môi trường phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa có bằng chứng lâm sàng chứng minh hiệu quả dứt bệnh trên cơ thể người.

Cơ chế chống viêm và tiêu xương qua góc nhìn sinh học

Trong bệnh lý viêm khớp, phản ứng viêm bùng phát đi kèm sự gia tăng quá mức của các cytokine tiền viêm như TNF-alpha, IL-6 và chất trung gian oxit nitric (NO). Đồng thời, các tế bào hủy xương (osteoclasts) bị kích hoạt mạnh mẽ, dẫn đến tình trạng xói mòn sụn khớp và tiêu xương, gây đau nhức dai dẳng.

Dây mỏ sẻ thuộc chi Trachelospermum, họ La bố ma (Apocynaceae), từ lâu đã được y học cổ truyền phương Đông dùng trong các chứng đau nhức cơ xương khớp [2, 3]. Các nhà khoa học phát hiện loài thực vật này chứa các nhóm hoạt chất sinh học giá trị như lignan, triterpenoid và flavonoid ^[1].

Khi thử nghiệm trong điều kiện nuôi cấy tế bào, một số phân đoạn chiết xuất từ mỏ sẻ thể hiện khả năng tác động vào chuỗi phản ứng viêm. Chúng can thiệp vào các con đường tín hiệu nội bào như NF-kappaB, MAPK và AKT, từ đó làm giảm sự giải phóng các chất gây viêm và ngăn chặn tế bào hủy xương biệt hóa ^[2].

Phòng thí nghiệm phát hiện những gì về dây mỏ sẻ?

Các nghiên cứu thực nghiệm những năm qua đã bóc tách từng thành phần và thử nghiệm tác dụng của chiết xuất mỏ sẻ trên mô hình tế bào thực nghiệm:

Năm 2012, một nghiên cứu tập trung đánh giá 5 hợp chất phân lập từ Trachelospermum jasminoides trên dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 bị kích thích bởi lipopolysaccharide (LPS) ^[3]. Kết quả ghi nhận hợp chất beta-sitosterol-beta-D-glucoside làm giảm mạnh nhất lượng oxit nitric (NO) sinh ra ^[3]. Đồng thời, chất này ức chế mạnh hoạt động của interleukin 6 (IL-6), làm giảm tiết các yếu tố gây viêm bao gồm yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và interleukin 1 beta (IL-1beta) ^[3]. Dù vậy, nghiên cứu chỉ giới hạn trên tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm, chưa thử nghiệm trên sinh vật sống ^[3].

Cũng trong năm 2012, công trình phân lập thành phần hóa học vết từ Trachelospermum jasminoides bằng các phương pháp sắc ký cột đã xác định được cấu trúc của 11 hợp chất ^[4]. Trong đó, bergenin và chrysoeriol-7-O-beta-D-glucoside lần đầu tiên được tách chiết từ chi Trachelospermum, cùng với 5 hợp chất khác lần đầu tiên được tìm thấy ở loài cây này ^[4]. Nghiên cứu chỉ dừng lại ở phân tích hóa học cấu trúc, không kiểm tra tác dụng dược lý ^[4].

Năm 2020, một nghiên cứu kiểm tra tác động của dịch chiết dây mỏ sẻ (Trachelospermum jasminoides extract - TJE) đối với sự biệt hóa tế bào hủy xương ^[2]. Trên mô hình tế bào đơn nhân/đại thực bào từ tủy xương, TJE ức chế quá trình tạo tế bào hủy xương do phối tử RANKL kích hoạt mà không gây độc tế bào ^[2]. Dịch chiết còn ngăn chặn hiệu quả sự hình thành vòng F-actin và chức năng tiêu xương của tế bào hủy xương ^[2]. Phân tích sâu hơn cho thấy TJE ức chế các gen liên quan đến tạo tế bào hủy xương phụ thuộc vào liều lượng và thời gian thông qua cơ chế NF-kappaB, MAPK và AKT, kéo theo ức chế con đường NFATc1/c-Fos ^[2]. Dù đầy hứa hẹn, thử nghiệm này vẫn chỉ là nghiên cứu tế bào và mô hình dược lý mạng lưới ^[2].

Năm 2022, nghiên cứu về cành và lá mỏ sẻ (Caulis Trachelospermi) đã tiến hành chiết xuất và phân lập được 23 hợp chất, trong đó có 3 hợp chất mới ^[5]. Thử nghiệm sơ bộ cho thấy cả dịch chiết nước và dịch chiết etyl este đều ức chế mạnh sản sinh NO trên đại thực bào chuột bị kích thích bởi LPS ^[5]. Trong các chất tinh khiết, hợp chất 23 thể hiện khả năng ức chế chọn lọc rất tốt đối với TNF-alpha và IL-6, đồng thời ức chế biểu hiện protein iNOS trên tế bào RAW 264.7 ^[5]. Nghiên cứu chỉ ra tiềm năng chống viêm nhưng vẫn hoàn toàn chưa có thử nghiệm in vivo hay trên bệnh nhân ^[5].

Từ đĩa nuôi cấy tế bào đến cơ thể người: Khoảng cách rất xa

Nhiều người lầm tưởng rằng một chất đã ức chế được phản ứng viêm trong ống nghiệm thì khi uống vào cơ thể cũng sẽ dập tắt viêm khớp tức thì. Thực tế y sinh học phức tạp hơn rất nhiều.

Các thử nghiệm kể trên sử dụng hoạt chất tinh khiết hoặc dịch chiết cô đặc tác động trực tiếp lên một dòng tế bào biệt lập trong đĩa petri [2, 4]. Khi con người dùng dược liệu thô bằng đường uống, hoạt chất phải trải qua quá trình phân hủy tại dạ dày, chuyển hóa tại gan và thẩm thấu qua hàng rào ruột. Chưa có dữ liệu nào cho thấy nồng độ hoạt chất từ nước sắc mỏ sẻ có thể hấp thu vào máu và tiếp cận khớp xương với lượng đủ để mang lại hiệu quả như trong ống nghiệm [1, 2].

Tổng quan nghiên cứu năm 2017 về chi Trachelospermum đã tổng hợp đến 138 thành phần hóa học được phân lập, chủ yếu từ T. jasminoides và T. asiaticum ^[1]. Bài báo nhấn mạnh rằng dù cây thể hiện nhiều hoạt tính sinh học từ chống viêm, giảm đau đến kháng virus, nhưng mới chỉ có một số ít hợp chất được nghiên cứu tác dụng dược lý rõ ràng ^[1]. Nghiêm trọng hơn, thông tin về đánh giá độc tính và các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên chi thực vật này hiện vô cùng hạn chế, chưa đáp ứng được yêu cầu của y học thực chứng ^[1].

Những hiểu lầm nguy hại khi tự trị viêm khớp

Hiểu lầm tai hại nhất là xem dây mỏ sẻ như phương thuốc kỳ diệu giúp "trị dứt điểm" hay "chữa khỏi 100%" các bệnh viêm khớp mạn tính thoái hóa hoặc viêm khớp dạng thấp. Khoa học hiện đại chưa từng công nhận mỏ sẻ là thuốc chữa dứt bệnh khớp ^[1].

Việc tin vào các lời quảng cáo truyền miệng khiến người bệnh dễ rơi vào cảnh tự ý bỏ các phác đồ điều trị nền tảng do bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Viêm khớp dạng thấp nếu không được kiểm soát đúng cách bằng thuốc chuẩn sẽ dẫn tới hủy hoại khớp, dính khớp và tàn phế không thể phục hồi.

Nguy cơ khác đến từ ngộ độc và phản ứng phụ. Toàn bộ thông tin về độ an toàn, độc tính tích lũy đối với gan, thận của cây mỏ sẻ khi dùng dài ngày hiện vẫn chưa được làm rõ đầy đủ qua nghiên cứu độc học quy chuẩn ^[1]. Tự ý hái nhầm thảo dược tự nhiên hoặc mua phải nguồn dược liệu trôi nổi, ẩm mốc, nhiễm chì và kim loại nặng càng làm tăng nguy cơ tổn thương đa tạng.

Ai cần thận trọng tuyệt đối với thảo dược này?

Chính vì dữ liệu nghiên cứu về độc tính và mức độ an toàn trên người còn rất thiếu ^[1], các nhóm đối tượng sau tuyệt đối không tự ý dùng dây mỏ sẻ:

• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào khẳng định tính an toàn của mỏ sẻ đối với sự phát triển của thai nhi và trẻ sơ sinh.
• Trẻ em và người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền: Khả năng chuyển hóa và đào thải qua gan, thận ở nhóm này suy giảm, rất dễ xảy ra ngộ độc.
• Người đang điều trị bằng thuốc chống đông, thuốc tim mạch, hoặc thuốc ức chế miễn dịch: Các hoạt chất thực vật trong mỏ sẻ có thể tương tác làm thay đổi nồng độ thuốc trong máu.
• Bệnh nhân suy giảm chức năng gan, thận: Dùng dược liệu chưa rõ thông số độc tính có thể đẩy nhanh tiến trình suy nội tạng ^[1].

Lời khuyên áp dụng thực tế và quản lý viêm khớp

Người bệnh có thể tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền được cấp phép nếu muốn kết hợp các bài thuốc đông y chứa mỏ sẻ, nhưng phải đảm bảo nguồn dược liệu có nguồn gốc rõ ràng, đã qua kiểm định.

Tuyệt đối không tự ý thu hái, mua các loại rễ cây mỏ sẻ không rõ nhãn mác, không tự ý ngâm rượu uống với liều lượng vô tội vạ. Mọi thay đổi trong phác đồ điều trị xương khớp đều cần thông qua ý kiến bác sĩ chuyên khoa.

Người bệnh nên hướng tới các biện pháp quản lý bệnh toàn diện đã được khoa học chứng minh: duy trì cân nặng hợp lý nhằm giảm tải áp lực lên khớp gối và háng, tập luyện nhẹ nhàng như bơi lội, đi bộ, kết hợp chế độ ăn uống cân đối, hạn chế rượu bia và uống đủ nước mỗi ngày.

Dây mỏ sẻ chứa các hợp chất có tiềm năng chống viêm đầy hứa hẹn trong phòng thí nghiệm [2, 3]. Dẫu vậy, khoảng cách từ đĩa nuôi cấy tế bào đến chiếc đơn thuốc thực tế còn rất xa vì thiếu thử nghiệm lâm sàng và dữ liệu an toàn ^[1]. Thay vì đặt cược sức khỏe vào những lời đồn "trị dứt bệnh", người bị viêm khớp cần thăm khám chuyên khoa để được chẩn đoán và điều trị dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc.