Trị viêm xoang bằng rau má lông: Lợi ích thật hay phóng đại?

Lời đồn truyền miệng về cây rau má lông

Nhiều người truyền tai nhau cách dùng rau má lông (tên khoa học Glechoma hederacea, họ Hoa môi Lamiaceae) để xông, nhỏ mũi hoặc sắc nước uống nhằm trị dứt điểm viêm xoang ^[1]. Dân gian tin rằng thảo dược này làm se niêm mạc, giảm tiết dịch và tiêu diệt vi khuẩn ở hốc xoang rất nhanh.

Tuy nhiên, tuyên bố dùng rau má lông trị khỏi viêm xoang là nói quá sự thật. Bằng chứng khoa học hiện chỉ dừng ở mức thử nghiệm dịch chiết kháng khuẩn trong ống nghiệm hoặc chống viêm trên tế bào chuột, chưa từng có thử nghiệm lâm sàng trên người bệnh viêm xoang [1, 2, 4].

Viêm xoang xảy ra do tình trạng viêm niêm mạc các xoang cạnh mũi vì dị ứng hoặc nhiễm khuẩn, tạo nhiều chất nhầy gây tắc đường dẫn lưu và khó thở ^[2]. Việc tự ý đưa nước ép cây cỏ chưa vô trùng vào mũi có thể khiến niêm mạc tổn thương nặng hơn.

Nhìn nhận cơ chế tác động qua lăng kính khoa học

Trong y học cổ truyền ở cả châu Á lẫn châu Âu, rau má lông được dùng trị cảm lạnh, viêm phế quản, viêm dạ dày và các bệnh viêm nhiễm [2, 3]. Y học dân gian dựa vào đặc tính làm dịu và giảm tiết dịch của cây để áp dụng cho đường hô hấp ^[1].

Dưới góc độ hóa học, các nghiên cứu phân tích cho thấy thành phần chính trong dịch chiết cồn 70% của rau má lông là các axit phenolic như axit rosmarinic, axit chlorogenic cùng các dẫn xuất flavonoid O-glycoside ^[1]. Dịch chiết này cũng chứa một lượng tinh dầu dao động từ 0,32 đến 2,98 mL/kg trọng lượng khô ^[1].

Một nghiên cứu khác ghi nhận các hợp chất phenolic quan trọng gồm axit rosmarinic, chlorogenic, protocatechuic và các flavonoid như rutin, isoquercetin ^[3]. Về lý thuyết, các polyphenol này mang lại khả năng chống oxy hóa mạnh và giảm viêm, giải thích phần nào lý do dân gian thấy dễ chịu khi dùng thảo mộc làm se niêm mạc [2, 3].

Dữ liệu phòng thí nghiệm: Kháng khuẩn và chống viêm đến đâu?

Các nhà nghiên cứu đã bắt đầu kiểm tra hoạt tính sinh học của rau má lông trên mô hình thực nghiệm. Một nghiên cứu năm 2002 công bố việc dùng các dịch chiết n-hexane, dichloromethane và methanol từ phần trên mặt đất của Glechoma hederacea để sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn, dọn gốc tự do và kiểm tra độc tính trên ấu trùng tôm biển ^[4]. Nghiên cứu này ghi nhận dịch chiết có hoạt tính kháng khuẩn nhất định, nhưng mới chỉ dừng ở mức thử nghiệm sàng lọc cơ bản trong ống nghiệm ^[4].

Về tác dụng kháng viêm, một nghiên cứu năm 2006 kiểm tra ảnh hưởng của dịch chiết rau má lông trên đại thực bào màng bụng của chuột được kích thích bởi interferon-gamma (IFN-gamma) và lipopolysaccharide (LPS) ^[5]. Kết quả cho thấy thảo dược này ức chế sản sinh oxit nitric (NO) phụ thuộc vào liều lượng thông qua việc giảm lượng protein iNOS ^[5].

Nghiên cứu năm 2006 cũng nhận thấy dịch chiết ức chế các cytokine gây viêm gồm IL-12p70 và TNF-alpha, không làm thay đổi lượng IL-6, nhưng lại làm tăng sản sinh IL-12p40 ^[5]. Điều này cho thấy khả năng điều hòa một số phản ứng viêm trên tế bào chuột ^[5].

Gần đây hơn, một nghiên cứu năm 2022 kiểm tra dịch chiết cồn 70% trên đại thực bào tủy xương chuột bị kích thích bởi LPS ^[1]. Kết quả bằng phương pháp đo dòng tế bào (flow cytometry) chứng minh dịch chiết thu từ các giai đoạn sinh trưởng khác nhau làm giảm sự chuyển đổi của đại thực bào sang dạng hình thái tiền viêm M1 ^[1]. Ngoài ra, trong mô hình thắt ống mật gây tổn thương gan ứ mật ở chuột cống Sprague-Dawley năm 2017, việc cho uống dịch chiết nước nóng rau má lông giúp làm giảm thâm nhiễm tế bào viêm, giảm hoạt hóa NF-kappaB, AP-1 và giảm tiết cytokine gây viêm ^[6].

Dù vậy, giới hạn rất lớn là toàn bộ dữ liệu này đều lấy từ tế bào chuột cô lập hoặc mô hình động vật, chưa từng có thử nghiệm trực tiếp trên vi khuẩn cư trú tại hốc xoang hay trên bệnh nhân thực tế [2, 4, 6].

Khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế bệnh xoang

Cần nhìn nhận rõ ràng rằng có sự chênh lệch rất lớn giữa việc dịch chiết ức chế tế bào trong đĩa petri với việc điều trị khỏi một ca viêm xoang ngoài đời thực [1, 4]. Viêm xoang phức tạp hơn nhiều, liên quan đến cấu trúc giải phẫu, sự phù nề mô và sự hình thành màng sinh học (biofilm) của vi khuẩn ^[2].

Nhiều người lầm tưởng thảo mộc có chất kháng sinh tự nhiên thì có thể thay thế thuốc đặc trị. Thực tế, nồng độ hoạt chất cần thiết để diệt khuẩn trong ống nghiệm khác xa nồng độ có thể dung nạp an toàn khi dùng cho người [1, 3].

Một thử nghiệm năm 2022 kiểm tra độc tính tế bào cho thấy dịch chiết rau má lông khô không gây độc cho các tế bào da người bình thường (HaCaT) và tế bào đường tiêu hóa thông thường ^[3]. Dù điều này gợi mở mức độ an toàn cơ bản khi dùng ngoài hoặc đường tiêu hóa, nó không đồng nghĩa với việc dung dịch tự pha chế từ cây tươi là an toàn để xịt trực tiếp vào niêm mạc mũi ^[3].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rau má lông

Hiểu lầm phổ biến nhất là giã nát cây tươi lấy nước cốt nhỏ thẳng vào mũi để "rửa xoang, trục mủ". Hành động này tiềm ẩn nguy cơ nhiễm khuẩn chéo vì dụng cụ và cây cỏ tự nhiên chứa nhiều nấm mốc, vi khuẩn ngoài môi trường.

Nhiều người cho rằng cảm giác xót buốt, cay nồng khi nhỏ nước thảo mộc là dấu hiệu "thuốc đang phát huy tác dụng đẩy dịch viêm". Đây là quan niệm sai lầm, bởi cảm giác đó thực chất là niêm mạc mũi đang bị kích ứng, bỏng rát và phù nề nặng hơn.

Một số người còn bỏ qua phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tai mũi họng để kiên trì dùng thảo mộc dân gian nhiều tháng. Việc trì hoãn can thiệp y tế đúng cách có thể biến viêm xoang cấp tính thành mạn tính hoặc gây biến chứng lan sang mắt và vùng sọ não lân cận.

Ai nên thận trọng?

Chưa có nghiên cứu khoa học nào khẳng định độ an toàn của rau má lông trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ; dữ liệu hiện có mới chỉ ghi nhận việc không gây độc trên tế bào người bình thường trong phòng thí nghiệm và trên mô hình chuột [3, 6]. Do đó, những nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không tự ý dùng theo các công thức truyền miệng.

Những người có cơ địa dị ứng phấn hoa, viêm mũi dị ứng nặng cần cẩn trọng vì tinh dầu và phấn thực vật từ cây cỏ tươi dễ khởi phát cơn co thắt phế quản hoặc dị ứng cấp.

Người đang mắc các bệnh nền mạn tính hoặc đang sử dụng thuốc kê đơn cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ sản phẩm thảo dược nào để tránh tương tác bất lợi ^[6].

Cách ứng dụng và lời khuyên an toàn

Nếu muốn sử dụng rau má lông để hỗ trợ sức khỏe nói chung, người dân chỉ nên xem đây là một loại thảo mộc dùng ngoài da lành tính hoặc dùng như trà uống với lượng vừa phải, sau khi đã rửa sạch và nấu chín kỹ [3, 6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng quy trình hãm kết hợp ngâm chiết bằng nước hoặc chiết hồi lưu nhiệt bằng cồn là phương pháp tối ưu để thu được các hợp chất phenolic có hoạt tính chống oxy hóa cao ^[3].

Không có liều lượng chuẩn hóa hay công thức nào được y học chứng minh là an toàn và hiệu quả để xịt hay nhỏ mũi trị viêm xoang. Mọi người không được tự chế dung dịch nhỏ mũi từ thảo dược tươi tại nhà.

Để kiểm soát viêm xoang, giải pháp an toàn hàng đầu vẫn là rửa mũi bằng dung dịch nước muối sinh lý vô trùng đóng chai đạt chuẩn, giữ ấm đường thở, uống đủ nước và tuân thủ đơn thuốc do bác sĩ chuyên khoa chỉ định.

Hiệu quả làm se niêm mạc hay diệt khuẩn của rau má lông phần lớn mới nằm ở tiềm năng dược liệu qua các thử nghiệm sơ bộ trong phòng thí nghiệm [1, 2]. Người bệnh không nên đặt kỳ vọng quá mức vào những lời đồn thổi để tránh biến chứng đáng tiếc.