Nhiều người truyền tai nhau rằng dùng nấm trư linh (một vị thuốc Đông y) đun nước uống hàng ngày có thể làm tan sỏi hoặc ngừa sỏi thận tái phát. Liệu dược liệu này có thực sự kỳ diệu như lời đồn?

Thực tế, các tài liệu và nghiên cứu lâm sàng hiện tại hoàn toàn thiếu vắng bằng chứng chứng minh trư linh có thể phòng ngừa hay điều trị sỏi thận ở người. Việc tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng mà bỏ qua phác đồ y khoa chính thống tiềm ẩn nhiều nguy cơ đối với sức khỏe.

Cơ chế tạo sỏi canxi oxalat diễn ra như thế nào?

Sỏi thận hình thành khi các chất khoáng trong nước tiểu vượt quá ngưỡng bão hòa và kết tinh lại. Trong đó, sỏi canxi oxalat là loại sỏi phổ biến nhất mà người bệnh thường mắc phải.

Các tính toán lý thuyết cho thấy oxalat có tác động mạnh gấp 23 lần so với canxi đối với độ siêu bão hòa của canxi oxalat trong nước tiểu [1]. Khi nước tiểu bị quá bão hòa, các tinh thể canxi oxalat sẽ bắt đầu quá trình tạo mầm, kết tụ và phát triển thành sỏi rắn [1].

Các nhà khoa học phát hiện ra rằng dạng tinh thể canxi oxalat ngậm một phân tử nước (monohydrat) thường xuất hiện nhiều hơn ở nhóm bệnh nhân có mức canxi niệu bình thường và liên quan trực tiếp đến việc thiếu hụt khả năng ức chế kết tinh [2]. Ngược lại, sỏi hỗn hợp canxi oxalat và phosphat hoặc canxi oxalat ngậm hai phân tử nước (dihydrat) thường liên quan tới tình trạng tăng canxi niệu [2].

Bên cạnh đó, việc cơ thể thiếu hụt các chất ức chế kết tinh tự nhiên đóng vai trò then chốt trong quá trình hình thành sỏi [2]. Thiếu các chất này khiến các vi tinh thể tự do kết dính vào nhau và bám vào niêm mạc thận.

Nghiên cứu nói gì về các yếu tố ức chế tinh thể sỏi?

Để tìm hiểu cách ngăn chặn sự hình thành sỏi canxi oxalat, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm nhằm đánh giá tác động của các yếu tố sinh hóa tự nhiên.

Một nghiên cứu công bố năm 1999 đã khảo sát tác động của magie, citrat và dạng phối hợp của chúng trên động học kết tinh canxi oxalat trong hệ thống kết tinh hỗn hợp nhân tạo [1]. Kết quả cho thấy cả magie và citrat đều làm giảm tốc độ phát triển, động học tạo mầm cũng như độ siêu bão hòa của canxi oxalat [1]. Khi kết hợp hai thành phần này lại, hiệu quả làm giảm tốc độ phát triển tinh thể và độ siêu bão hòa vượt trội hơn hẳn so với việc dùng từng chất đơn lẻ [1].

Cũng trong nghiên cứu này, các tình nguyện viên nam được bổ sung canxi đơn thuần hoặc phối hợp canxi, magie và citrat [1]. Kết quả chỉ ra rằng tất cả các chất bổ sung đều làm thay đổi thuận lợi các yếu tố nguy cơ về động học và nhiệt động lực học, trong đó canxi là yếu tố hiệu quả nhất giúp làm giảm đào thải oxalat qua nước tiểu [1].

Giới hạn lớn nhất của các dữ liệu hiện có là phần lớn các thử nghiệm về khả năng ức chế tinh thể đều được tiến hành trong môi trường ống nghiệm [1]. Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa phức tạp, do đó kết quả trong phòng thí nghiệm không đồng nghĩa với việc dược liệu hay chất nào đó sẽ loại bỏ được sỏi trên người sống.

Bằng chứng về vai trò của vi khuẩn đường ruột và citrat niệu

Nghiên cứu về chuyển hóa oxalat cho thấy hệ vi sinh vật đường ruột có mối liên hệ mật thiết với nguy cơ sỏi thận.

Một nghiên cứu năm 2021 tiến hành lấy mẫu nước tiểu và phân của 73 bệnh nhân sỏi canxi oxalat để phân tích gen FRC và OXC của vi khuẩn Oxalobacter formigenes bằng kỹ thuật qPCR [3]. Các nhà nghiên cứu phát hiện mối liên hệ nghịch biến rõ rệt giữa sự hình thành sỏi canxi oxalat và sự hiện diện của vi khuẩn Oxalobacter formigenes [3]. Ở những bệnh nhân sỏi thận này, lượng bài tiết oxalat và citrat trung bình trong 24 giờ lần lượt là 22,93 mg và 552,106 mg [3].

Trước đó, một nghiên cứu năm 2009 được thực hiện trên 76 trẻ em và thanh thiếu niên (từ 4,1 đến 18 tuổi) bị sỏi canxi tự phát và 50 người khỏe mạnh làm nhóm chứng [4]. Kết quả cho thấy tỷ lệ có vi khuẩn O. formigenes ở nhóm bệnh nhi là 27,6% (21/76 trẻ) và ở nhóm đối chứng là 26% [4]. Đáng chú ý, lượng oxalat bài tiết trung vị qua nước tiểu 24 giờ ở những bệnh nhân có vi khuẩn này thấp hơn đáng kể so với nhóm không có vi khuẩn, cụ thể là 0,319 mmol/1,73 m2/24h so với 0,437 mmol/1,73 m2/24h [4].

Bên cạnh oxalat, citrat niệu là chất ức chế sỏi tự nhiên rất quan trọng. Một nghiên cứu năm 1994 trên 93 bệnh nhân bị sỏi niệu và 46 người khỏe mạnh cho thấy độ bài tiết canxi 24 giờ ở người bệnh sỏi cao hơn rõ rệt so với nhóm chứng [5]. Ngược lại, lượng bài tiết citrat hàng ngày ở người bệnh sỏi lại giảm rõ rệt và độ bão hòa canxi oxalat trong nước tiểu cao hơn hẳn [5]. Tình trạng giảm citrat niệu xuất hiện ở 61,3% người có sỏi, và có tới 70,2% người bệnh có nước tiểu nhiễm khuẩn bị giảm lượng bài tiết citrat [5].

Ở trẻ em, một nghiên cứu năm 1998 trên 30 trẻ bị sỏi niệu, 36 trẻ tiểu máu đơn độc và 15 trẻ khỏe mạnh cho thấy trẻ bị sỏi có lượng bài tiết canxi, oxalat và độ bão hòa nước tiểu tăng rõ rệt [6]. Sử dụng ngưỡng giá trị 4,29 của độ bão hòa nước tiểu có thể phân tách được trẻ có nguy cơ cao hình thành sỏi [6].

Về mặt đo lường oxalat trong huyết tương, một nghiên cứu năm 1989 đã sử dụng kỹ thuật sắc ký ion trên 12 nam giới khỏe mạnh và 38 bệnh nhân sỏi canxi (gồm 22 nam và 16 nữ) [7]. Nồng độ oxalat huyết tương ở nhóm chứng nam và nữ lần lượt là 1,98 và 1,78 micromol/l [7]. Ở nhóm bệnh nhân sỏi có tăng canxi niệu tự phát, nồng độ này giảm xuống rõ rệt (1,58 ở nam và 1,21 ở nữ) [7]. Đồng thời, độ thanh thải oxalat phân đoạn ở nhóm nam giới tăng canxi niệu tự phát có xu hướng cao hơn nhóm chứng [7].

Mối liên hệ nguy hiểm giữa sỏi thận và bệnh tim mạch

Sỏi thận không chỉ gây đau đớn tại chỗ mà còn là dấu hiệu cảnh báo nhiều vấn đề sức khỏe toàn thân nghiêm trọng.

Một nghiên cứu công bố năm 2011 thực hiện so sánh 200 bệnh nhân sỏi canxi oxalat không triệu chứng với 200 người khỏe mạnh [8]. Kết quả cho thấy người bị sỏi có mức cholesterol toàn phần cao hơn, HDL-cholesterol thấp hơn, huyết áp tâm thu cao hơn và chỉ số hsCRP cao hơn nhóm đối chứng [8].

Đặc biệt, bệnh nhân sỏi thận có nguy cơ tim mạch 10 năm theo thang điểm Framingham cao gấp 8,36 lần và điểm nguy cơ tử vong SCORE cao gấp 3,02 lần so với người bình thường [8]. Các thang điểm nguy cơ này có mối tương quan thuận rõ rệt với nồng độ bài tiết canxi và oxalat qua nước tiểu [8]. Do đó, người bị sỏi canxi oxalat mang nguy cơ bệnh tim mạch và tử vong cao, cần được tầm soát kỹ lưỡng các yếu tố tim mạch ngay từ khi phát hiện bệnh [8].

Khoảng trống bằng chứng và những hiểu lầm thường gặp

Nhiều người tin rằng các loại thảo dược lợi tiểu như trư linh có thể "bào mòn" hay "ngừa dứt điểm" sỏi thận. Đây là một hiểu lầm tai hại.

Trong toàn bộ các nghiên cứu khoa học xác thực hiện nay, hoàn toàn không có dữ liệu lâm sàng trên người chứng minh trư linh có công dụng ức chế hay loại bỏ sỏi canxi oxalat. Các ghi nhận về tác dụng sinh học nếu có chủ yếu dừng lại ở các quan sát trong ống nghiệm hoặc thử nghiệm sơ khai.

Khoảng cách từ một thử nghiệm trong ống nghiệm đến tác dụng điều trị trên cơ thể người là rất lớn. Việc uống trư linh không rõ liều lượng không những không làm tan sỏi mà còn có thể làm chậm trễ thời gian vàng can thiệp y tế. Sỏi thận không được điều trị đúng cách có thể dẫn đến bế tắc đường tiểu, viêm nhiễm và suy giảm chức năng thận.

Ai nên thận trọng khi muốn dùng dược liệu bổ trợ?

Nếu bạn thuộc các nhóm đối tượng dưới đây, tuyệt đối không nên tự ý dùng trư linh hay các bài thuốc truyền miệng để chữa sỏi thận:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn của trư linh trên nhóm đối tượng đặc biệt này.
  • Trẻ em và người cao tuổi: Chức năng gan thận và chuyển hóa ở nhóm này rất nhạy cảm, việc tự ý dùng thảo dược có thể gây rối loạn điện giải.
  • Người có bệnh nền tim mạch: Người bị sỏi canxi oxalat vốn đã có nguy cơ cao về tim mạch và biến cố tử vong [8], việc dùng thuốc tùy tiện có thể làm tăng gánh nặng tuần hoàn.
  • Người bị suy giảm chức năng gan, thận hoặc đang sử dụng thuốc kê đơn điều trị bệnh mãn tính.

Gợi ý áp dụng thực tế để phòng ngừa sỏi canxi oxalat

Thay vì tìm kiếm các loại dược liệu chưa được chứng minh lâm sàng, người bệnh nên tập trung vào các biện pháp kiểm soát bài tiết canxi và oxalat đã được khoa học xác thực.

Trước hết, cần duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày để làm giảm độ siêu bão hòa của nước tiểu [5, 8]. Nước tiểu loãng là rào cản tự nhiên tốt nhất ngăn chặn các ion canxi và oxalat gặp nhau để tạo mầm tinh thể.

Bên cạnh đó, việc cân bằng dinh dưỡng đóng vai trò then chốt. Cần bổ sung canxi ở mức hợp lý trong bữa ăn vì canxi giúp liên kết với oxalat ngay trong lòng ruột, từ đó làm giảm sự hấp thu và bài tiết oxalat qua nước tiểu [1]. Đồng thời, việc duy trì nồng độ magie và citrat đầy đủ là yếu tố tự nhiên giúp kìm hãm sự phát triển của sỏi canxi oxalat [6, 8].

Cuối cùng, người bệnh cần đi khám chuyên khoa để làm các xét nghiệm sinh hóa nước tiểu và máu khi nghi ngờ có sỏi. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.