Nhiều người bệnh tim mạch hay có thói quen dùng thêm các loại cây cỏ dân gian để bồi bổ hoặc hỗ trợ thanh nhiệt cơ thể. Cây tước sàng (tên khoa học là Justicia procumbens) là một thảo dược quen thuộc, nhưng ít ai ngờ rằng loài cây này lại tiềm ẩn nguy cơ gây xuất huyết nghiêm trọng nếu dùng chung với thuốc chống đông.
Theo các nghiên cứu dược lý hiện đại, các hợp chất lignan trong tước sàng có hoạt tính ức chế ngưng tập tiểu cầu và ngăn ngừa huyết khối rất mạnh. Khi dùng chung với các thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu, thảo dược này có thể gây tác động cộng dồn, làm tăng nguy cơ chảy máu mất kiểm soát.
Tước sàng: Cây thuốc dân gian quen thuộc
Tước sàng, thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), là loài cây thân thảo mọc hoang dã và phân bố phổ biến ở nhiều nơi như Việt Nam, Ấn Độ, Đài Loan, Úc, Nam Trung Quốc và Hàn Quốc [1]. Trong y học cổ truyền, loài cây này được ghi nhận lần đầu trong cuốn "Thần Nông bản thảo kinh" để hạ sốt, trị đau thắt lưng, và sau đó được ghi chép trong "Đường bản thảo" để chủ trị các chứng bệnh ứ huyết [2].
Tại nhiều địa phương, tước sàng được dùng trong dân gian để chữa sốt, hen suyễn, phù nề, ho, vàng da, viêm đường tiết niệu, đau họng, trị rắn cắn và thậm chí làm thuốc trừ độc diệt cá [1]. Tuy nhiên, các nhà khoa học cảnh báo việc tùy tiện sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ cây thảo dược này có thể gây ra nhiều tương tác bất lợi.
Hiện nay, các nghiên cứu hóa thực vật đã phân lập được khoảng 95 chất chuyển hóa từ cây tước sàng [1]. Trong đó, nhóm lignan và các glycoside của chúng được xác định là thành phần hóa học chính mang lại nhiều hoạt tính sinh học [1].
Nguy cơ tiềm ẩn khi dùng chung với thuốc chống đông
Tiểu cầu đóng vai trò quan trọng trong việc hình thành cục máu đông ban đầu để bịt kín vết thương và cầm máu. Khi một người đang phải điều trị bệnh lý mạch vành, huyết khối tĩnh mạch hay rung nhĩ, bác sĩ thường kê đơn các thuốc chống đông hoặc chống kết tập tiểu cầu nhằm kéo dài thời gian đông máu, ngăn tắc nghẽn mạch máu.
Nghiên cứu cho thấy các chiết xuất từ tước sàng cũng ức chế trực tiếp quá trình kết tập của tiểu cầu [1]. Khi kết hợp tước sàng với các nhóm thuốc chống đông máu, tác dụng làm loãng máu bị khuếch đại vượt mức an toàn.
Hậu quả của sự tương tác này là người bệnh dễ gặp các biến chứng chảy máu bất thường. Đó có thể là những dấu hiệu nhẹ như chảy máu chân răng, bầm tím dưới da kéo dài, nhưng cũng có thể là những tình trạng cấp cứu nguy hiểm như xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết nội tạng.
Cơ chế tác động ức chế tiểu cầu của tước sàng
Để làm rõ khả năng ức chế tiểu cầu của tước sàng, các nhà khoa học đã phân tích sâu các con đường truyền tín hiệu nội bào. Nhóm lignan trong thảo dược này tác động trực tiếp lên màng tiểu cầu và các thụ thể bề mặt [2].
Cụ thể, các hợp chất lignan như justicidin B, tuberculatin, chinensinaphthol methyl ether và neojusticin B đã được chứng minh có khả năng ức chế ngưng tập tiểu cầu ở người thông qua việc ức chế các con đường truyền tín hiệu Gq-PLC-PKC và Gi-PI3K-MAPK [2]. Các protein tiềm năng làm đích tác động của các chất này gồm integrin aIIbbeta3, PKCalpha, PI3Kgamma và mitogen-activated protein kinase 14 [2].
Ngoài ra, bằng phương pháp dược lý mạng lưới và thử nghiệm thực nghiệm, các nhà nghiên cứu nhận thấy thành phần justicidin D trong tước sàng có thể làm giảm huyết khối thông qua điều hòa hàng loạt protein liên quan gồm F2, MMP9, CXCL12, MET, RAC1, PDE5A và ABCB1 [3]. Việc can thiệp vào các yếu tố then chốt này giải thích vì sao thảo dược lại có khả năng chống đông mạnh tương tự dược phẩm tổng hợp [3].
Các nghiên cứu khoa học ghi nhận những gì?
Nhiều nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và trên động vật đã chứng minh hoạt tính chống huyết khối của cây tước sàng qua các năm:
Một nghiên cứu phân lập hóa thực vật công bố năm 1996 đã chiết xuất phân đoạn từ cồn của cây tước sàng (Justicia procumbens) và thu được 9 dẫn xuất lignan arylnaphthalide đã biết cùng 1 hợp chất mới [4]. Kết quả thử nghiệm sinh học cho thấy các hợp chất neojusticin A, justicidin B, taiwanin E methyl ether và taiwanin E ức chế đáng kể sự kết tập tiểu cầu [4].
Năm 2004, một nghiên cứu khác phân lập thêm các hợp chất arylnaphthalide lignan từ dịch chiết methanol của tước sàng [5]. Thử nghiệm trên huyết tương giàu tiểu cầu của người chỉ ra rằng các chất cilinaphthalide B, justicidin A và taiwanin E methyl ether đều có tác dụng chống kết tập tiểu cầu [5]. Đáng chú ý, taiwanin E methyl ether thể hiện khả năng ức chế mạnh sự kết tập tiểu cầu gây ra bởi adrenaline phụ thuộc theo nồng độ, với giá trị IC50 khoảng 27,6 microM [5].
Đến năm 2021, một nghiên cứu kết hợp giữa dược lý mạng lưới và xác minh thực nghiệm ướt đã phân tích 461 mục tiêu của các hợp chất trong chiết xuất tước sàng cùng 881 mục tiêu liên quan đến huyết khối [3]. Các nhà khoa học đã xác nhận thành phần hoạt tính sinh học cốt lõi là justicidin D có khả năng giảm huyết khối thông qua việc điều hòa các phân tử đích quan trọng [3].
Năm 2022, nghiên cứu trên tiểu cầu người gạn tách và mô hình động vật đã ghi nhận justicidin B là hợp chất có lực liên kết ảo mạnh nhất với các thụ thể tiểu cầu [2]. Thử nghiệm in vivo gây huyết khối động mạch cảnh bằng ferric chloride trên chuột cống trắng chủng SD đã xác nhận justicidin B thực sự ức chế hiệu quả sự hình thành cục máu đông [2].
Gần đây nhất, nghiên cứu công bố năm 2025 về dược hóa học huyết tương của tước sàng đã phân tích chiết xuất ethyl acetate của loài cây này [6]. Thử nghiệm trên mô hình động vật bị huyết khối động mạch cảnh và huyết khối tĩnh mạch, kết hợp với phân tích hệ protein, đã xác định justicidin B và chinensinaphthol methyl ether là hai hoạt chất chính giúp chiết xuất tước sàng ngăn chặn hiệu quả cả huyết khối động mạch lẫn tĩnh mạch bằng cách điều hòa các con đường tín hiệu [6].
Ý nghĩa và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các kết quả nghiên cứu nói trên mở ra triển vọng cho việc ứng dụng chiết xuất tước sàng để phát triển các loại thuốc chống huyết khối hoặc sản phẩm hỗ trợ điều trị bệnh lý tắc mạch trong tương lai [6]. Tính năng kháng tiểu cầu của thảo dược phù hợp với các ghi chép cổ phương về việc dùng tước sàng trị ứ huyết [2].
Mặc dù vậy, bằng chứng khoa học hiện nay vẫn có những giới hạn rõ rệt. Đa số các thử nghiệm mới dừng lại ở mức độ in vitro (trong ống nghiệm trên tiểu cầu người), mô hình mô phỏng máy tính và trên chuột thực nghiệm [2, 3, 4, 5].
Các tổng quan khoa học nhấn mạnh rằng cần có thêm các nghiên cứu về độc tính cũng như những cuộc điều tra tiền lâm sàng và lâm sàng quy mô trên người bệnh để đảm bảo tính an toàn trước khi sử dụng tước sàng như một phương thuốc chuẩn hóa [1]. Người dân không nên coi chiết xuất này là giải pháp thay thế an toàn vô hại so với thuốc tây.
Hiểu lầm thường gặp về thảo dược chống đông
Sai lầm phổ biến nhất của nhiều người bệnh là cho rằng thảo dược thiên nhiên lành tính, không có tác dụng phụ nên có thể dùng song song với đơn thuốc của bệnh viện. Thực tế, thảo mộc chứa các hoạt chất có dược tính rất cao, tác động thẳng vào hệ đông máu [1, 4].
Một hiểu lầm khác là nghĩ rằng thảo dược chỉ hỗ trợ tuần hoàn nhẹ nhàng chứ không thể gây chảy máu. Nghiên cứu thực tế chỉ ra justicidin B và các lignan trong tước sàng có lực liên kết mạnh và can thiệp sâu vào chuỗi phản ứng của tiểu cầu, hoàn toàn có thể kích hoạt biến chứng xuất huyết nếu dùng chung với thuốc chống đông [2].
Ngoài ra, người dân cần cẩn trọng không đánh đồng các loài trong cùng chi Justicia. Điển hình như loài Justicia adhatoda, nghiên cứu năm 2021 trên chuột bị rối loạn đông máu do warfarin, aspirin và dabigatran cùng xét nghiệm tiểu cầu người in vitro cho thấy dịch chiết lá của loài này lại làm tăng kết tập tiểu cầu và rút ngắn thời gian chảy máu từ 6,1 phút xuống 1,9 phút [7]. Sự khác biệt giữa các loài thực vật cho thấy việc tự ý hái hoặc mua dược liệu không rõ nguồn gốc là vô cùng nguy hiểm.
Ai nên tuyệt đối thận trọng?
Nhóm đối tượng đầu tiên cần thận trọng và tránh tự ý dùng tước sàng là những bệnh nhân tim mạch, người có tiền sử tắc mạch đang được chỉ định dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu. Tương tác ức chế tiểu cầu từ thảo dược này có thể gây xuất huyết mất kiểm soát [1, 4].
Người chuẩn bị trải qua phẫu thuật, can thiệp nha khoa hay thủ thuật xâm lấn cũng không được sử dụng tước sàng. Hoạt tính chống huyết khối kéo dài có thể khiến vết mổ khó cầm máu và gây nguy hiểm đến tính mạng [3, 4].
Những người có tiền sử loét dạ dày tá tràng, người mắc các chứng rối loạn đông máu, phụ nữ mang thai và đang cho con bú cần tuyệt đối tránh dùng khi chưa có chỉ định y khoa. Dữ liệu độc tính và an toàn trên các đối tượng này chưa được nghiên cứu đầy đủ [1].
Lời khuyên áp dụng và sử dụng an toàn
Nếu bạn hoặc người thân đang điều trị bệnh mạn tính và muốn dùng các bài thuốc y học cổ truyền có thành phần tước sàng, hãy thông báo cụ thể cho bác sĩ điều trị. Sự minh bạch về tất cả các loại thảo mộc đang dùng giúp bác sĩ đánh giá đúng nguy cơ tương tác thuốc.
Hiện tại, các nghiên cứu khoa học chưa đưa ra liều lượng an toàn chuẩn hóa hay hướng dẫn thời điểm sử dụng tước sàng cho người [1]. Do đó, người bệnh chỉ nên dùng thảo dược ở dạng lượng vừa phải theo đúng sự hướng dẫn, giám sát chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y học cổ truyền uy tín.
Trong quá trình sử dụng bất kỳ thảo dược nào, nếu phát hiện các dấu hiệu bất thường như chảy máu chân răng tự nhiên, xuất hiện vết bầm tím không rõ nguyên nhân trên da, đi ngoài phân đen hoặc nước tiểu đỏ, cần ngưng dùng ngay lập tức và đến cơ sở y tế để kiểm tra chỉ số đông máu.
Việc kết hợp y học cổ truyền và y học hiện đại chỉ mang lại kết quả tốt khi có sự hiểu biết đúng đắn về cơ chế tương tác sinh học. Chủ động tham vấn chuyên môn là cách bảo vệ sức khỏe an toàn nhất.
