Nhiều người mắc bệnh viêm da cơ địa (viêm da dị ứng) thường tìm đến các bài thuốc dân gian từ thảo mộc để mong thoát khỏi cảnh ngứa ngáy dai dẳng. Trong số đó, cây từ bi biển (tên khoa học Vitex rotundifolia) được đồn thổi như một phương thuốc giúp làm dịu da nhanh chóng.

Tuy nhiên, liệu dược liệu này có thực sự chữa khỏi viêm da dị ứng hay tiềm ẩn nguy cơ bùng phát bệnh nặng hơn? Câu trả lời ngắn gọn: từ bi biển chỉ mới được nghiên cứu về khả năng ức chế giải phóng chất trung gian gây dị ứng trên mô hình động vật và tế bào thí nghiệm, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng trên người bị viêm da cơ địa; việc tự ý bôi đắp còn tiềm ẩn nguy cơ cao gây viêm da tiếp xúc dị ứng.

Bản chất phức tạp của viêm da dị ứng

Viêm da dị ứng là một bệnh lý da viêm mạn tính và thường xuyên tái phát [1]. Căn bệnh này có nền tảng di truyền phức tạp và liên quan mật thiết đến sự suy giảm biểu hiện của filaggrin – một yếu tố then chốt tạo nên hàng rào bảo vệ biểu bì da [2]. Khi hàng rào này bị tổn thương, các dị nguyên dễ dàng xâm nhập qua lớp thượng bì và kích hoạt phản ứng miễn dịch toàn thân [2].

Cơ thể người bệnh có xu hướng phát triển dần theo tiến trình dị ứng, khởi đầu từ viêm da dị ứng ở trẻ nhỏ rồi có thể tiến triển thành viêm mũi dị ứng hoặc hen suyễn [2]. Ngoài ra, hệ thống phản ứng da của bệnh nhân cũng bị biến đổi rõ rệt [3]. Ngưỡng chịu ngứa của người bệnh rất thấp, thời gian ngứa kéo dài và phản xạ gãi gây tổn thương thứ phát nghiêm trọng cho cấu trúc da [3].

Vì sao từ bi biển được cho là có lợi?

Sở dĩ từ bi biển được chú ý trong việc kiểm soát các triệu chứng dị ứng là do các hoạt chất chiết xuất từ quả của nó có khả năng tác động lên phản ứng dị ứng tức thì [4]. Trong cơ chế bệnh sinh của viêm da dị ứng, histamine đóng vai trò then chốt trong việc tạo ra các nốt ban đỏ, kích thích ngứa và thôi thúc hành vi cào gãi [3]. Các kích thích này có thể khiến dưỡng bào (tế bào mast) và bạch cầu ái kiềm tăng tiết histamine vào máu [3].

Về mặt lý thuyết sinh học, các hoạt chất thảo mộc có tác dụng làm bền màng tế bào mast sẽ giúp giảm thiểu phản ứng viêm. Quá trình này giúp ngăn chặn giải phóng ồ ạt các hóa chất trung gian, từ đó hạn chế tổn thương mô do phản ứng dị ứng tức thì gây ra [4].

Các bằng chứng khoa học thực tế nói gì?

Cho đến nay, các dữ liệu khoa học về tác dụng chống dị ứng của từ bi biển (Vitex rotundifolia) chủ yếu đến từ các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào [4].

Một nghiên cứu công bố năm 2000 đã kiểm tra chiết xuất nước từ quả cây từ bi biển (VRFE) trên mô hình chuột và tế bào [4]. Kết quả cho thấy:

  • Thiết kế nghiên cứu: Thử nghiệm in vivo (trên cơ thể sống) và in vitro (ống nghiệm) đánh giá phản ứng dị ứng tức thì [4].
  • Liều lượng và phản ứng: Liều dùng VRFE từ 10^(-4) đến 1,0 g/kg đã ức chế phản ứng dị ứng toàn thân do hợp chất 48/80 gây ra theo cơ chế phụ thuộc liều [4]. Nồng độ histamine trong huyết tương chuột cũng giảm tương ứng theo liều dùng [4].
  • Tác dụng tại da: Ở liều 0,5 g/kg và 1,0 g/kg, chiết xuất VRFE ức chế phản ứng quá mẫn da thụ động được kích hoạt bởi kháng thể IgE kháng dinitrophenyl (anti-DNP IgE) [4].
  • Mức độ tế bào: Ở nồng độ từ 10^(-3) đến 1,0 mg/ml, chiết xuất này ức chế trực tiếp sự phóng thích histamine từ tế bào mast phúc mạc của chuột [4]. Ngoài ra, nồng độ 10^(-3) mg/ml còn có tác dụng ức chế sản sinh yếu tố hoại tử u alpha (TNF-alpha) do kháng thể kích thích [4].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu khác công bố năm 2019 khảo sát phân đoạn chiết xuất từ cây từ bi biển trên dòng tế bào ung thư vú người T-47D trong ống nghiệm [5]. Nghiên cứu cho thấy các phân đoạn F1, F2, F3 ở nồng độ ức chế IC50 (72 giờ) có khả năng gây chết tế bào theo chương trình (apoptosis) sau 12, 24 và 36 giờ ủ tế bào [5]. Nghiên cứu này thuần túy tập trung vào đặc tính gây chết tế bào ung thư trong phòng thí nghiệm, không liên quan và không chứng minh tác dụng điều trị bệnh da liễu [5].

Bằng chứng hiện tại có những giới hạn nào?

Mặc dù nghiên cứu năm 2000 ghi nhận chiết xuất quả từ bi biển có tác dụng điều hòa phản ứng dị ứng tức thì, dữ liệu này chỉ dừng lại trên mô hình chuột và tế bào mast chuột [4]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người mắc viêm da cơ địa để chứng minh hiệu quả và độ an toàn của từ bi biển [4].

Hơn nữa, bệnh viêm da dị ứng là một tình trạng viêm mạn tính phức tạp liên quan đến tế bào lympho T (gồm các kiểu hình Th2, Th17 và Th2/Th17) phản ứng với dị nguyên bụi nhà, vi khuẩn như Staphylococcus aureus, hay nấm men Malassezia [1]. Bệnh còn chịu ảnh hưởng bởi cơ chế tự dị ứng từ chính protein cơ thể [1]. Vì vậy, việc chỉ ức chế giải phóng histamine đơn thuần trên động vật không đồng nghĩa với việc chữa khỏi được toàn bộ cơ chế bệnh học ở người [2, 4, 8].

Cảnh giác nguy cơ viêm da tiếp xúc và dị ứng bùng phát

Hiểu lầm phổ biến hiện nay là thảo dược thiên nhiên hoàn toàn lành tính, có thể giã nát đắp trực tiếp lên da bị viêm. Thực tế, hàng rào bảo vệ biểu bì ở người viêm da cơ địa vốn bị suy giảm nghiêm trọng do thiếu hụt filaggrin [2]. Cấu trúc da khiếm khuyết này tạo điều kiện thuận lợi cho các dị nguyên lạ và các thành phần hóa học thẩm thấu sâu vào da [1, 5].

Một nghiên cứu năm 2018 trên 100 trẻ em và thanh thiếu niên (5-17 tuổi) bị viêm da dị ứng tại Đan Mạch cho thấy: có tới 30% bệnh nhân có ít nhất một phản ứng dương tính khi làm xét nghiệm áp da (patch test), và 17% có viêm da tiếp xúc liên quan trực tiếp đến đợt bùng phát triệu chứng da hiện tại [6]. Nguy cơ viêm da tiếp xúc dị ứng tăng tỷ lệ thuận với mức độ nặng của bệnh, trong đó các thành phần trong sản phẩm chăm sóc bôi ngoài da là một trong những tác nhân mẫn cảm phổ biến nhất [6].

Tương tự, một nghiên cứu công bố năm 2014 thực hiện xét nghiệm áp da trên thanh thiếu niên mắc bệnh dị ứng ghi nhận những người có bệnh viêm da dị ứng có tỷ lệ mắc viêm da tiếp xúc dị ứng cao hơn đáng kể (p = 0,013) so với nhóm không mắc [7]. Nghiên cứu xác định các dị nguyên lâm sàng quan trọng bao gồm hỗn hợp sesquiterpene lactone (một hợp chất rất phổ biến trong các loài thực vật), colophony và nhựa tổng hợp [7]. Việc tùy tiện đắp các loại lá cây, tinh dầu từ bi biển chưa qua tinh chế lên vùng da đang tổn thương có nguy cơ rất cao kích hoạt thêm viêm da tiếp xúc dị ứng, làm tình trạng đỏ rát và lở loét trầm trọng hơn [5, 6].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Bệnh nhân viêm da dị ứng ở mọi lứa tuổi, đặc biệt là trẻ nhỏ, cần hết sức thận trọng trước các bài thuốc bôi đắp truyền miệng [6]. Trẻ em là đối tượng có tỷ lệ kháng thể dị ứng cao, biểu hiện nhạy cảm với các dị nguyên thức ăn như trứng, sữa thường bộc lộ mạnh nhất trong 3 năm đầu đời và dễ làm bùng phát tổn thương da [8].

Những người có tiền sử viêm da dị ứng nặng hoặc có cơ địa nhạy cảm với các hợp chất thực vật nhóm sesquiterpene lactone tuyệt đối không nên thử nghiệm bôi lá cây tươi hay tinh dầu tự chế [5, 6]. Đối với phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và người có bệnh nền mạn tính, do chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào trên người, việc sử dụng các chế phẩm từ bi biển qua đường uống hay bôi ngoài đều không được khuyến nghị.

Hướng chăm sóc khoa học cho người bệnh

Để kiểm soát viêm da dị ứng một cách hiệu quả và an toàn, người bệnh nên tuân thủ các nguyên tắc y khoa đã được xác lập:

  • Dưỡng ẩm đúng cách: Sử dụng các loại kem dưỡng ẩm lành tính, không chứa hương liệu hay phụ gia gây kích ứng, bôi đều đặn để củng cố hàng rào bảo vệ da đang suy yếu [1, 5].
  • Tránh các yếu tố khởi phát: Tránh tiếp xúc với các dị nguyên đường hô hấp như phấn hoa, mạt bụi nhà, lông động vật hoặc vi sinh vật ngoài môi trường đã được chứng minh kích hoạt đợt viêm cấp [1].
  • Kiểm soát căng thẳng và nhiệt độ: Căng thẳng tâm lý và sự thay đổi thân nhiệt gây đổ mồ hôi có thể làm hạ thấp ngưỡng ngứa, kích thích gãi gây tổn thương da [3].
  • Thăm khám chuyên khoa: Khi triệu chứng viêm đỏ, ngứa ngáy kéo dài hoặc nghi ngờ có viêm da tiếp xúc phối hợp, người bệnh cần đến khám tại chuyên khoa da liễu để được chỉ định làm xét nghiệm áp da và dùng thuốc kháng viêm chuẩn y khoa [5, 6]. Luôn trao đổi với bác sĩ trước khi áp dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào.

Tóm lại, lời đồn thổi về việc từ bi biển có thể "chữa khỏi" viêm da dị ứng là hoàn toàn thiếu căn cứ lâm sàng. Bằng chứng hiện nay mới chỉ ghi nhận chiết xuất từ bi biển có tác dụng ức chế phản ứng dị ứng tức thì ở chuột và tế bào mast thí nghiệm. Người bệnh không nên tự ý đắp thảo dược lên da bị viêm để tránh rước thêm tổn thương do viêm da tiếp xúc dị ứng.