Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây cỏ dân gian để trị mỏi mắt, đỏ mắt hoặc tăng cường thị lực. Trong đó, thảo dược mang tên cây sáng mắt thường được truyền miệng là bài thuốc quý giúp mắt tinh tường, giảm cườm hay khô mắt. Tuy nhiên, hành vi tự hái hoặc mua dược liệu này về đun nước, hãm trà rồi nhỏ trực tiếp vào mắt lại tiềm ẩn những mối nguy cực kỳ nghiêm trọng đối với sức khỏe đôi mắt.

Câu trả lời ngắn gọn và dứt khoát từ giới nhãn khoa là: Tuyệt đối không tự ý pha chế nước thảo dược để nhỏ mắt tại nhà. Môi trường mắt rất nhạy cảm và đòi hỏi độ vô trùng tuyệt đối, trong khi các chế phẩm tự nấu tại gia chính là nguồn mang mầm bệnh vi khuẩn nguy hiểm, dễ dẫn đến viêm loét giác mạc, hoại tử mắt và mù lòa.

Mắt người cần chế phẩm vô trùng nghiêm ngặt

Mắt là một cơ quan phức tạp với cấu trúc giải phẫu và sinh lý tinh vi cùng hệ thống đáp ứng miễn dịch cục bộ mạnh mẽ [1]. Thuốc nhỏ mắt điều trị hay chẩn đoán thông thường mang lại một đường đưa thuốc không xâm lấn cho mắt [1]. Tuy nhiên, các chế phẩm nhãn khoa bắt buộc phải là dạng thuốc vô trùng dùng ngoài, được bào chế dưới dạng dung dịch, nhũ tương hoặc hỗn dịch chứa một hay nhiều hoạt chất [1].

Những dạng bào chế quy chuẩn này chiếm tới 90% các dung dịch nhãn khoa lưu hành trên thị trường [1]. Chúng thường là các sản phẩm đóng gói sẵn có hoặc không có chất bảo quản, hoặc ở mức độ hẹp hơn là được điều chế trong môi trường bệnh viện có kiểm soát [1]. Việc tự đun hãm thảo dược tại nhà bằng nước sinh hoạt, bình đun và dụng cụ chứa thông thường hoàn toàn không thể đạt được điều kiện vô trùng tiêu chuẩn này.

Nguy cơ mù lòa từ vi khuẩn gây nhiễm trùng

Tự ý nhỏ các dung dịch tự chế là hành động mở đường cho các loại vi khuẩn độc lực cao tấn công bề mặt nhãn cầu. Trong số các vi khuẩn gây nhiễm trùng mắt, Pseudomonas aeruginosa (trực khuẩn mủ xanh) là một mầm bệnh phổ biến có khả năng sống dai dẳng trong nhiều môi trường khác thường và tiếp tục tạo ra rủi ro sức khỏe cộng đồng đáng kể [2]. Vi khuẩn này có thể phát triển với số lượng lớn trong các vật chứa thuốc nhỏ mắt hoặc hộp đựng xà phòng dạng nạp lại [2].

Khi dung dịch nhỏ mắt bị nhiễm khuẩn, nguy cơ dẫn tới các kết cục sức khỏe xấu là rất lớn, bao gồm suy giảm thị lực vĩnh viễn hoặc phải phẫu thuật khoét bỏ nhãn cầu [2]. Một đánh giá nguy cơ vi sinh định lượng (QMRA) công bố năm 2024 chỉ ra rằng nồng độ vi khuẩn P. aeruginosa chính là thông số tạo ra sự biến thiên lớn nhất đối với nguy cơ nhiễm trùng mắt [2]. Nguy cơ nhiễm trùng mắt trung vị khi dùng thuốc nhỏ mắt nhiễm khuẩn dao động từ $10^{-1}$ đến $10^{-4}$ cho cả phơi nhiễm một lần lẫn nhiều lần mỗi ngày, trong đó thuốc nhỏ mắt nhiễm khuẩn có mức rủi ro cao hơn so với việc tiếp xúc qua xà phòng rửa tay [2].

Ngay cả thuốc đạt chuẩn cũng dễ nhiễm khuẩn khi mở nắp

Để hiểu vì sao nước hãm trà thảo dược tự chế lại nguy hiểm, cần nhìn vào thực tế nhiễm khuẩn ngay cả trên những lọ thuốc nhỏ mắt sản xuất công nghiệp đạt chuẩn. Tính vô trùng của dung dịch nhỏ mắt là mối quan tâm hàng đầu từ khâu sản xuất tới lúc mở nắp, cũng như trong quá trình thao tác của người dùng [1]. Một tổng quan y văn 30 năm (công bố năm 2022) tổng hợp từ 31 nghiên cứu cho thấy tỷ lệ nhiễm khuẩn ở đầu nhỏ giọt và nắp của các lọ thuốc nhỏ mắt đang sử dụng dao động từ 7,7% đến 100% trong số các mẫu bị nhiễm [1].

Thậm chí, có báo cáo ghi nhận tỷ lệ nhiễm vi sinh vật cao nhất ở các lọ thuốc nhỏ mắt dùng nhiều lần có thể lên tới 96,46% [3]. Nghiên cứu tiến hành từ tháng 5/2018 đến tháng 12/2019 tại Bệnh viện Liên kết thứ nhất Đại học Tô Châu trên 244 lọ thuốc nhỏ mắt carteolol hydrochloride của bệnh nhân glôcôm cho thấy tỷ lệ nuôi cấy vi khuẩn dương tính là 6,6% với 18 chủng vi khuẩn được phân lập, phổ biến nhất là Staphylococcus epidermidis và Corynebacterium [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng thời gian mở nắp kéo dài, tần suất nhỏ thuốc hàng ngày và việc để đầu nhỏ chạm vào mí mắt hoặc môi trường xung quanh là các yếu tố nguy cơ độc lập làm nhiễm bẩn lọ thuốc [3].

Bên cạnh đó, một nghiên cứu lâm sàng trên 638 lọ thuốc nhỏ mắt dùng nhiều lần ghi nhận có 82 lọ (12,9%) bị thu thập thấy vi khuẩn qua đường nhỏ giọt [4]. Vi khuẩn sinh trưởng ở mức có ý nghĩa lâm sàng và vi sinh học tìm thấy ở 12 trường hợp (1,9%), trong khi quệt tăm bông ở đầu nhỏ giọt cho thấy 38 trên 180 đầu nhỏ (21,1%) dương tính với vi khuẩn [4]. Ngay cả loại ống nhỏ giọt dùng một lần (Minims) khi kiểm tra trên 100 ống thử nghiệm nhỏ mắt cho 70 bệnh nhân cũng có 5 mẫu mọc vi khuẩn Staphylococcus âm tính với coagulase, tương đương tỷ lệ nhiễm bẩn 2,5% cho mỗi lần nhỏ [5].

Nếu các sản phẩm dược phẩm có chất bảo quản và sản xuất theo quy trình khắt khe còn đối mặt với nguy cơ nhiễm vi sinh vật qua đầu nhỏ giọt như vậy, thì một bát nước hãm trà cây sáng mắt nấu thủ công, chứa đầy vụn hữu cơ, không có chất kháng khuẩn hay bảo quản sẽ trở thành "ổ vi khuẩn" thực sự chỉ sau vài giờ để ngoài không khí.

Hiểu lầm: Cứ thảo dược đun sôi là an toàn cho mắt

Nhiều người tin rằng thảo dược tự nhiên lành tính, không chứa hóa chất nên an toàn hơn thuốc tây. Thêm vào đó, việc đun sôi nước hãm được lầm tưởng là đã diệt hết vi trùng và vô trùng hoàn toàn.

Đây là sai lầm chết người. Nước đun sôi chỉ có thể tiêu diệt một số vi khuẩn nhạy cảm với nhiệt tại thời điểm sôi, nhưng không tiêu diệt được toàn bộ nha bào vi khuẩn hay các độc tố sinh học chịu nhiệt. Ngay khi nước trà nguội đi và được rót vào các chai, lọ tự chuẩn bị, mầm bệnh từ không khí, tay người làm và dụng cụ sẽ nhanh chóng xâm nhập. Nước trà thảo dược lại giàu chất dinh dưỡng hữu cơ hòa tan, tạo môi trường thuận lợi để tạp khuẩn phát triển theo cấp số nhân. Ngoài ra, các sợi lông tơ thực vật siêu nhỏ, cặn dược liệu và độ pH không tương thích với sinh lý màng nước mắt tự nhiên sẽ gây trầy xước, kích ứng và phá vỡ hàng rào bảo vệ biểu mô giác mạc, giúp vi khuẩn xâm nhập sâu vào bên trong mắt gây viêm loét dữ dội.

Những ai cần đặc biệt cảnh giác?

Mọi đối tượng đều có thể bị mù lòa nếu nhỏ dung dịch nhiễm khuẩn vào mắt, nhưng những nhóm người sau đây có nguy cơ tổn thương nhanh và nặng nề nhất:

  • Người đang mắc các bệnh lý bề mặt nhãn cầu mạn tính hoặc tổn thương biểu mô giác mạc trước đó [6].
  • Người đeo kính áp tròng: Kính áp tròng tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn kẹt lại và bám dính vào giác mạc.
  • Người vừa trải qua phẫu thuật mắt (mổ cườm, mổ cận) hoặc thủ thuật can thiệp nhãn khoa.
  • Trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ và người cao tuổi có hệ miễn dịch tại chỗ lẫn toàn thân suy giảm.

Khuyến cáo áp dụng thực tế để bảo vệ mắt

Nếu muốn sử dụng cây sáng mắt hoặc các loại trà thảo dược hỗ trợ sức khỏe, người dân chỉ nên sử dụng theo đường uống dạng thực phẩm bổ sung thông thường sau khi đã tham khảo ý kiến bác sĩ y học cổ truyền.

Để chăm sóc mắt an toàn và khoa học hàng ngày:

  • Khi mắt bị khô, cộm hay mỏi, chỉ sử dụng các loại nước mắt nhân tạo hoặc dung dịch nhỏ mắt vô trùng được cấp phép lưu hành. Ưu tiên sử dụng sản phẩm dạng tép đơn liều dùng một lần hoặc sản phẩm có chất bảo quản đạt chuẩn để ngăn chặn vi khuẩn phát triển [2].
  • Thao tác vệ sinh: Rửa tay sạch sẽ trước khi nhỏ mắt [3]. Tuyệt đối không để đầu lọ thuốc chạm vào lông mi, mí mắt hoặc tay [3]. Đậy kín nắp ngay sau khi dùng và không dùng chung lọ thuốc với người khác.
  • Tuân thủ hạn dùng: Với lọ thuốc nhỏ mắt đa liều thông thường, không sử dụng quá thời gian mở nắp theo khuyến cáo của nhà sản xuất. Thời gian mở nắp kéo dài là yếu tố làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn [3].
  • Đi khám chuyên khoa: Khi mắt có các dấu hiệu bất thường như đỏ, đau nhức, sợ ánh sáng, chảy mủ, nhìn mờ, cần đến ngay các cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được bác sĩ khám và kê đơn chính xác, không tự ý dùng bài thuốc dân gian.

Đôi mắt là cơ quan vô cùng nhạy cảm và dễ tổn thương vĩnh viễn trước các tác nhân nhiễm trùng. Hãy luôn tỉnh táo trước các phương pháp truyền miệng không có cơ sở khoa học; không bao giờ tự ý nhỏ bất kỳ dung dịch thảo dược tự nấu nào vào mắt để bảo vệ ánh sáng cho đôi mắt của bạn.