Uống nước lá lưỡi hổ chữa tiểu đường: Đúng hay sai?

Lời đồn truyền miệng về nước lá lưỡi hổ

Thời gian gần đây, trên các hội nhóm mạng xã hội lan truyền mẹo dân gian dùng lá cây lưỡi hổ (hổ vĩ mép lá vàng) nấu nước uống để chữa bệnh tiểu đường. Nhiều người bệnh vì e ngại tác dụng phụ của thuốc tây đã tự ý hái lá cây trồng cảnh trong nhà đem đun nước uống hàng ngày với hy vọng ổn định đường huyết mà không cần dùng thuốc.

Tuy nhiên, việc xem nước lá lưỡi hổ như một bài thuốc thay thế thuốc điều trị đái tháo đường là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng đối với sức khỏe. Người bệnh không nên vội vã tin theo những lời mách bảo truyền miệng chưa được khoa học kiểm chứng rõ ràng.

Câu trả lời từ góc nhìn y khoa thực chứng

Uống nước lá lưỡi hổ hoàn toàn không thể chữa khỏi bệnh tiểu đường. Cho đến thời điểm hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào trên cơ thể người chứng minh lá lưỡi hổ có khả năng hạ hoặc kiểm soát glucose máu.

Mọi suy đoán về công dụng chữa bệnh hiện nay mới chỉ dừng lại ở các phân tích thành phần hóa học ban đầu hoặc thử nghiệm trên loài khác cùng chi ở động vật. Do đó, việc tự ý uống nước ép hoặc nước sắc từ loại lá này không những không mang lại hiệu quả điều trị đái tháo đường mà còn khiến người bệnh đối mặt với nguy cơ ngộ độc độc chất tự nhiên có trong cây.

Cơ chế sinh học và những hợp chất tìm thấy trong cây

Cây lưỡi hổ có tên khoa học là Sansevieria trifasciata Prain, thuộc họ Măng tây (Asparagaceae), vốn là cây cảnh mọng nước phổ biến với lá hình thanh kiếm có sọc màu xám nhạt hoặc viền vàng ^[1]. Trong tự nhiên, chi Sansevieria có khoảng 70 loài thân thảo sống lâu năm ^[1].

Một nghiên cứu phân tích chiết xuất methanol từ cây lưỡi hổ Sansevieria trifasciata Prain bằng phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) đã tách được các phân đoạn và nhận diện 7 hợp chất hoạt tính sinh học ^[2]. Trong đó, hợp chất 2 và hợp chất 6 từng được ghi nhận trong rễ cây Gentiana straminea Maxim và dầu hạt lựu là có hoạt tính kháng viêm và chống đái tháo đường trên chuột ^[2].

Dù vậy, các nghiên cứu chuyên sâu về chiết xuất lá lưỡi hổ mới chỉ dừng lại ở việc mô phỏng gắn kết phân tử và mô phỏng động lực học để khảo sát tiềm năng ức chế thụ thể androgen liên quan đến chứng rụng tóc do nội tiết tố ^[2]. Cây chưa từng được thử nghiệm về cơ chế chuyển hóa đường trực tiếp trên người.

Các nghiên cứu nói gì về chiết xuất chi lưỡi hổ?

Phần lớn người dân nhầm lẫn công dụng trị bệnh giữa các loài trong cùng chi hoặc suy diễn kết quả từ nghiên cứu động vật sang con người. Một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành khảo sát tác dụng hạ đường huyết của một loài cùng chi là Sansevieria roxburghiana Schult. & Schult. F. ^[3].

Thử nghiệm này sử dụng dịch chiết nước ăn được từ thân rễ (củ) của cây Sansevieria roxburghiana, chứ không dùng lá của cây lưỡi hổ viền vàng phổ biến ^[3]. Nghiên cứu được thực hiện trên chuột cống trắng chủng Wistar bị gây đái tháo đường type 2 bằng chế độ ăn giàu chất béo kết hợp tiêm streptozotocin liều thấp (35 mg/kg) ^[3].

Khi chuột được cho uống dịch chiết thân rễ ở hai mức liều 50 mg/kg và 100 mg/kg trọng lượng cơ thể, các nhà khoa học nhận thấy sự cải thiện đáng kể đối với tình trạng tăng glucose máu lúc đói, điều hòa rối loạn lipid máu và giảm nồng độ các enzyme chỉ thị tổn thương tế bào như lactate dehydrogenase và creatine kinase ^[3]. Động vật thí nghiệm cũng cho thấy sự cải thiện tình trạng stress oxy hóa, phục hồi nồng độ NAD và ATP nội bào, đồng thời điều chỉnh các protein tín hiệu nội bào liên quan đến biến chứng cơ tim do đái tháo đường gây ra ^[3].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là tiến hành trên chuột, đối tượng nghiên cứu là loài Sansevieria roxburghiana và bộ phận dùng là thân rễ chứ không phải lá cây Sansevieria trifasciata ^[3]. Đến nay, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên bệnh nhân đái tháo đường để khẳng định tính an toàn hay hiệu lực sinh học khi dung nạp qua đường uống.

Bằng chứng khoa học và giới hạn thực tế

Bằng chứng thực tế cho thấy các dữ liệu chống đái tháo đường hiện có đều chỉ là những phát hiện sơ khởi trên mô hình động vật gặm nhấm hoặc suy đoán dựa trên các hợp chất tương đồng [1, 3]. Cơ thể con người có hệ tiêu hóa, cơ chế hấp thu và chuyển hóa thuốc phức tạp hơn loài chuột rất nhiều.

Một hoạt chất có thể làm hạ đường huyết ở chuột cống không đồng nghĩa với việc nó sẽ có tác dụng tương tự trên người. Đáng nói hơn, liều chiết xuất dùng trong phòng thí nghiệm được cô đặc và tinh chế với quy trình nghiêm ngặt, hoàn toàn khác với việc đun nấu lá cây tươi tại nhà lẫn nhiều tạp chất chưa kiểm soát.

Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp

Hiểu lầm tai hại nhất là tin rằng cây cỏ thiên nhiên luôn lành tính và có thể thay thế thuốc hạ đường huyết định kỳ. Nhiều bệnh nhân tiểu đường sau khi uống nước lá lưỡi hổ thấy đường huyết có dấu hiệu dao động nhẹ liền tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa của bác sĩ.

Hành động bỏ thuốc điều trị làm tăng nguy cơ bùng phát các đợt tăng đường huyết cấp tính, dẫn tới hôn mê nhiễm toan ceton hoặc tổn thương nội tạng nghiêm trọng. Hơn nữa, việc cho rằng lá cây trồng chậu trong nhà không có độc tố là suy nghĩ rất thiếu căn cứ khoa học.

Ngoài ra, lá cây lưỡi hổ trong tự nhiên còn có thể bị nhiễm nấm bệnh. Chẳng hạn, loài nấm Colletotrichum sansevieriae đã được phân lập và xác định là tác nhân gây bệnh thán thư chuyên biệt trên lá của cây Sansevieria trifasciata, xâm nhiễm nội bào chỉ sau 2 ngày tiếp xúc ^[4]. Việc thu hái và sử dụng những lá cây nhiễm nấm, vi khuẩn để đun nước uống có thể đưa thêm mầm bệnh nguy hại vào đường tiêu hóa.

Nguy cơ ngộ độc saponin và những đối tượng cần tuyệt đối tránh

Lá cây lưỡi hổ chứa hàm lượng saponin tự nhiên khá cao. Saponin đóng vai trò như một chất tự bảo vệ của cây chống lại sâu bọ và nấm mốc, nhưng đối với đường tiêu hóa của con người, saponin lại là chất kích thích niêm mạc mạnh, có thể gây độc khi nuốt phải một lượng lớn.

Uống nước sắc đậm đặc từ lá lưỡi hổ có thể dẫn tới các triệu chứng ngộ độc cấp tính như kích ứng bỏng rát khoang miệng, sưng lưỡi, buồn nôn, nôn mửa liên tục và tiêu chảy nặng. Độc tính này đặc biệt nguy hiểm đối với trẻ nhỏ, người cao tuổi và những người có bệnh nền đường tiêu hóa.

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú tuyệt đối không được uống nước lá lưỡi hổ do độc tính saponin có thể kích thích co bóp tử cung hoặc truyền qua sữa mẹ, gây nguy hiểm cho thai nhi và trẻ sơ sinh. Những người bệnh tiểu đường có biến chứng suy thận, suy gan cũng phải tránh xa hoàn toàn loại nước này để không làm suy giảm thêm chức năng lọc thải của cơ thể.

Lời khuyên áp dụng và chăm sóc đường huyết an toàn

Người bệnh đái tháo đường cần giữ vững nguyên tắc quản lý bệnh dựa trên bằng chứng y học chuẩn mực. Thay vì tìm kiếm những bài thuốc truyền miệng tiềm ẩn độc tính, việc kiểm soát chế độ dinh dưỡng hàng ngày và duy trì vận động thể chất mới là giải pháp căn bản, lâu dài.

Bệnh nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc hạ đường huyết hoặc phác đồ insulin do bác sĩ chuyên khoa chỉ định. Hãy ăn uống cân bằng, hạn chế tinh bột tinh chế, bổ sung chất xơ hòa tan từ các loại rau củ an toàn được phép sử dụng trong thực phẩm và duy trì uống đủ nước mỗi ngày. Khi muốn sử dụng bất kỳ thảo dược hỗ trợ nào, người bệnh bắt buộc phải tham khảo ý kiến của bác sĩ điều trị để tránh tương tác thuốc bất lợi.

Cây lưỡi hổ là loài cây cảnh có giá trị thẩm mỹ cao, phù hợp để trang trí không gian sống và làm sạch không khí trong nhà ^[1]. Độc giả không nên biến loại cây kiểng chứa độc tính saponin này thành bài thuốc uống tự phát để tránh rước thêm bệnh vào người.