Tước sàng có hạ huyết áp thật không? Bằng chứng nói gì

Nhiều người truyền tai nhau dùng tước sàng (hay còn gọi là cây tridax, cúc trườn) để trị chứng tăng huyết áp [3, 7]. Đây là kinh nghiệm dân gian phổ biến tại nhiều nơi trên thế giới [3, 7]. Tuy nhiên, liệu loại cây này có thực sự giúp hạ huyết áp an toàn và thay thế được thuốc tây hay không?

Câu trả lời ngắn gọn: Các nghiên cứu tiền lâm sàng ghi nhận chiết xuất từ loại thảo dược này có tác dụng làm giãn mạch [1, 3, 7, 8]. Mặc dù vậy, y học hiện đại vẫn chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để khẳng định hiệu quả điều trị tăng huyết áp. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc điều trị chỉ định để dùng loại cây này.

Cơ chế sinh học giúp giãn mạch trên mô hình thí nghiệm

Huyết áp tăng cao thường xuất phát từ sự co thắt quá mức của các mạch máu, tạo áp lực lớn lên thành động mạch ^[1]. Khi cơ trơn thành mạch thư giãn, lòng mạch mở rộng ra, áp lực dòng máu sẽ giảm bớt [1, 3].

Các nghiên cứu trong ống nghiệm trên động mạch chuột cho thấy chiết xuất lá tước sàng tác động vào nhiều con đường sinh hóa để làm giãn cơ trơn mạch máu [1, 3, 7, 8]. Đầu tiên, nó ức chế dòng canxi đi vào tế bào cơ trơn cũng như cản trở giải phóng canxi dự trữ nội bào [1, 7]. Khi thiếu canxi tự do, sợi cơ trơn thành mạch không thể co lại ^[2].

Bên cạnh đó, dịch chiết cây còn tác động đến sự mở kênh kali trên màng tế bào, kích thích sản sinh prostacyclin và tương tác với các chất truyền tin nội bào như cGMP và cAMP [1, 3]. Chiết xuất này cũng phụ thuộc một phần vào lớp nội mạc mạch máu và enzyme tổng hợp oxit nitric (NO) để kích hoạt quá trình thư giãn lòng mạch [1, 3, 8].

Các bằng chứng tiền lâm sàng nói gì?

Cho đến nay, tất cả các dữ liệu thực nghiệm về tiềm năng hạ huyết áp của loại cây này đều dừng lại ở mức mô hình động vật cô lập [1, 3, 7, 8].

Nghiên cứu công bố năm 2012 thực hiện trên vòng động mạch chủ cô lập của chuột cống cho thấy chiết xuất nước từ lá làm giãn mạch phụ thuộc vào nồng độ ^[3]. Tác dụng làm giãn mạch đối với sự co thắt do phenylephrine gây ra mạnh hơn 57% so với sự co thắt do kali clorid gây ra ^[3]. Hiện tượng giãn mạch này bị giảm đi khi bóc tách lớp nội mạc và bị triệt tiêu hoàn toàn khi có mặt chất ức chế L-NAME, chứng minh vai trò quan trọng của lớp nội mạc động mạch ^[3].

Nghiên cứu công bố năm 2014 sử dụng các vòng động mạch chủ chuột (với 6 mẫu mỗi nhóm thử nghiệm) để kiểm tra vai trò của ion canxi ^[2]. Kết quả chỉ ra dịch chiết nước làm suy giảm đáng kể các phản ứng co mạch do noradrenaline và kali clorid gây ra ^[2]. Đồng thời, chiết xuất cũng làm giảm phản ứng co mạch do canxi clorid trong môi trường muối sinh lý không chứa canxi chứa EGTA, minh chứng cơ chế đối kháng canxi không đặc hiệu và không cạnh tranh ^[2].

Nghiên cứu công bố năm 2015 tiếp tục kiểm tra trên động mạch mạc treo tràng trên cô lập từ chuột cống Wistar đực trẻ khỏe mạnh cân nặng 250-300 g ^[4]. Dịch chiết nước từ lá ở dải nồng độ từ 0,5 đến 9,0 mg/ml đã làm giảm đáng kể sự co thắt do phenylephrine (nồng độ 10^-7 M) và kali clorid (nồng độ 60 mM) gây ra theo mức độ phụ thuộc liều ^[4]. Phân tích sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) xác định sự hiện diện của axit linoleic trong lá ^[4]. Tác dụng giãn mạch bị giảm rõ rệt khi ủ trước với các chất ức chế kênh kali (barium clorid, apamin), chất ức chế NO synthase (L-NAME), indomethacin, atropine, propranolol và methylene blue ^[4].

Nghiên cứu công bố năm 2016 khảo sát động mạch chủ cô lập của chuột cống trắng Wistar chuẩn huyết áp (250-300 g) bị gây co bằng phenylephrine (10^-7 M) và KCl (60 mM) ^[1]. Chiết xuất nước ở nồng độ từ 0,5 đến 9,0 mg/ml tiếp tục ghi nhận khả năng làm giảm co thắt cơ trơn mạch máu có ý nghĩa thống kê ^[1]. Đáng chú ý, phản ứng giãn mạch này bị suy giảm khi có mặt các chất ức chế cGMP (Rp-8Br PET cGMPS) và chất ức chế cAMP (Rp-AMP), cho thấy chiết xuất điều hòa trực tiếp các thụ thể nội bào này ^[1].

Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới cơ thể người

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất hứa hẹn, người bệnh cần nhìn nhận rõ giới hạn thực tế của các công bố khoa học này [1, 3].

Toàn bộ các thử nghiệm kể trên đều được tiến hành trên các mô mạch máu cô lập của chuột cống trong môi trường ống nghiệm nhân tạo [1, 3, 7, 8]. Cơ thể sống của con người có hệ thống chuyển hóa, thải trừ, tuần hoàn và nội tiết phức tạp hơn rất nhiều so với một đoạn động mạch cô lập trong bể nuôi cấy [1, 7].

Hiện tại, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để xác định liều lượng an toàn, sinh khả dụng qua đường uống, cũng như hiệu quả hạ huyết áp thực tế của dược liệu. Do đó, việc tự ý sắc nấu uống với hy vọng hạ huyết áp tiềm ẩn nhiều nguy cơ khó lường.

Những hiểu lầm nguy hiểm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại, uống bao nhiêu cũng được". Các hoạt chất có hoạt tính sinh học làm giãn mạch nếu dùng bừa bãi có thể gây tương tác phức tạp hoặc tụt huyết áp bất thường [1, 3].

Hiểu lầm thứ hai là dùng nước lá thay cho thuốc điều trị tăng huyết áp hàng ngày do bác sĩ chỉ định. Tăng huyết áp là bệnh lý mạn tính nguy hiểm, gây biến chứng đột quỵ, nhồi máu cơ tim, suy thận nếu huyết áp không được kiểm soát ổn định. Việc ngừng thuốc tây chuyển sang thảo mộc truyền miệng có thể làm bùng phát cơn tăng huyết áp kịch phát đe dọa tính mạng.

Cuối cùng, nhiều người nhầm lẫn giữa kết quả nghiên cứu trên chuột trong ống nghiệm với bằng chứng chữa khỏi bệnh ở người [1, 3]. Bất kỳ dược chất nào cũng phải trải qua nhiều giai đoạn thử nghiệm lâm sàng gắt gao trước khi được công nhận là thuốc điều trị.

Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Người đang được chẩn đoán tăng huyết áp và đang dùng các thuốc hạ áp (như thuốc chẹn kênh canxi, thuốc ức chế men chuyển, thuốc chẹn thụ thể) cần thận trọng tối đa, vì các hoạt chất thảo dược có cơ chế giãn mạch tương tự có thể dẫn đến hiện tượng cộng gộp tác dụng [1, 7].

Phụ nữ mang thai và người mẹ đang cho con bú tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng các loại nước sắc thảo dược chưa rõ liều lượng chuẩn. Trẻ em và người cao tuổi có chức năng gan thận suy giảm cũng là đối tượng dễ gặp rủi ro quá liều hoạt chất.

Bệnh nhân mắc các bệnh lý mạn tính về tim mạch, huyết áp thấp, hoặc chuẩn bị phẫu thuật cần thông báo cho bác sĩ điều trị trước khi có ý định bổ sung bất kỳ loại thảo mộc nào vào chế độ sinh hoạt thường nhật.

Áp dụng thực tế và lời khuyên cân bằng

Vì chưa có các thử nghiệm lâm sàng xác định liều dùng chuẩn mực cho con người, không có công thức hay liều lượng cụ thể nào về số gram lá khô, số lá tươi hay thời điểm uống được y khoa khuyến cáo.

Nếu bạn có thói quen dùng thảo mộc làm nước uống dân dã, chỉ nên dùng với lượng vừa phải mang tính chất thưởng thức giải khát. Tuyệt đối không nấu cô đặc như vị thuốc hạ áp và phải tham khảo kỹ ý kiến của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.

Để kiểm soát huyết áp bền vững và an toàn, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt đơn thuốc của bác sĩ, duy trì chế độ ăn nhạt (giảm muối), ăn nhiều rau xanh, tập luyện thể dục đều đặn, hạn chế rượu bia và giữ cân nặng hợp lý. Thảo dược tự nhiên có thể là định hướng nghiên cứu phát triển thuốc cho tương lai, nhưng ở thời điểm hiện tại, chúng không thể thay thế cho phác đồ điều trị y khoa đã được chứng minh.