Nhiều người trung niên và cao tuổi thường truyền tai nhau các bài thuốc nam nấu từ rễ tỳ giải nhằm mục đích lọc máu, giảm mỡ máu và ngừa xơ vữa động mạch. Thói quen sử dụng thảo dược này khiến không ít người băn khoăn liệu hiệu quả làm sạch mỡ trong máu đã được khoa học chứng minh rõ ràng hay chỉ là kinh nghiệm dân gian.
Thực tế, các bằng chứng hiện có chỉ ra rằng chiết xuất thân rễ tỳ giải (Dioscorea) có khả năng hỗ trợ cải thiện chỉ số mỡ máu và giảm oxy hóa, nhưng dữ liệu này mới chỉ ghi nhận trên động vật thí nghiệm. Đến nay, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào trên cơ thể người khẳng định tỳ giải có thể thay thế thuốc hạ mỡ máu.
Hoạt chất saponin trong tỳ giải và cơ chế tác động
Tỳ giải là tên gọi chỉ thân rễ của một số loài thực vật thuộc chi củ mài (Dioscorea), chẳng hạn như Dioscorea tokoro [1]. Về mặt sinh hóa, các loài thuộc chi này chứa các hợp chất saponin steroid đặc trưng, tiêu biểu là protodioscin và dioscin [1].
Theo các giả thuyết dược lý, các saponin steroid tự nhiên từ thực vật có khả năng liên kết với cholesterol tại đường ruột, tạo thành các phức hợp khó hòa tan. Quá trình này cản trở sự hấp thu chất béo từ thức ăn vào vòng tuần hoàn chung. Ngoài ra, việc dùng thân rễ Dioscorea còn được quan sát thấy kích hoạt các phản ứng chống oxy hóa nội sinh của cơ thể, hỗ trợ tế bào chống lại sự phá hủy của các gốc tự do hình thành do nồng độ lipid trong máu tăng cao [1, 4].
Bằng chứng hạ mỡ máu và chống xơ vữa trên thỏ
Tác dụng hạ mỡ máu của bột thân rễ Dioscorea (DR) đã được đánh giá cụ thể trong một nghiên cứu công bố năm 2005 trên mô hình thỏ bị tăng lipid máu [2]. Trong thử nghiệm này, các nhà nghiên cứu đã chia động vật thành các nhóm ăn chế độ chứa 0,5% cholesterol và 10% dầu ngô để tạo mô hình tăng mỡ máu bệnh lý [2].
Nhóm can thiệp được bổ sung thêm 200 mg DR/kg thức ăn, so sánh cùng nhóm dùng probucol (100 mg/kg) và nhóm đối chứng [2]. Kết quả cho thấy nồng độ cholesterol toàn phần và triacylglycerol trong huyết tương của nhóm dùng bột thân rễ Dioscorea đã giảm rõ rệt so với nhóm đối chứng [2].
Bên cạnh đó, nhóm dùng bột Dioscorea ghi nhận sự gia tăng đáng kể hoạt tính của hai enzyme chống oxy hóa quan trọng là superoxide dismutase và catalase [2]. Nồng độ 8-hydroxy-2'-deoxyguanosine (8-OHdG) – một dấu ấn sinh học phản ánh tổn thương oxy hóa ở DNA của gan – cũng thấp hơn nhóm đối chứng [2].
Đặc biệt, diện tích mảng xơ vữa bao phủ bề mặt lớp nội mạc động mạch chủ ngực ở nhóm đối chứng lên tới 80%, trong khi ở nhóm được bổ sung bột Dioscorea, diện tích tổn thương này giảm xuống chỉ còn 40% [2]. Kết quả này chứng minh bột thân rễ Dioscorea vừa giảm mỡ máu, vừa giảm căng thẳng oxy hóa và làm chậm quá trình hình thành mảng xơ vữa ở thỏ [2].
Dữ liệu từ mô hình chuột lang: Lên men tạo khác biệt
Năm 2007, một nghiên cứu khác tiến hành trên chuột lang bị tăng mỡ máu do chế độ ăn nhiều cholesterol để so sánh hiệu quả giữa thân rễ Dioscorea thông thường và Dioscorea lên men bằng nấm men đỏ (Monascus) [3].
Trong thử nghiệm kéo dài 8 tuần, nhóm chuột lang được dùng thân rễ Dioscorea chưa lên men với liều 96 mg/kg/ngày hoặc các liều Dioscorea lên men (RMD) gồm 48 mg/kg/ngày (liều 0,5 lần), 96 mg/kg/ngày và 480 mg/kg/ngày [3]. Dữ liệu cho thấy cả Dioscorea thông thường và dạng lên men đều thể hiện khả năng chống oxy hóa tốt in vitro và bảo vệ cơ thể trước tình trạng căng thẳng oxy hóa do mỡ máu tăng cao [3].
Tuy nhiên, dạng lên men cho thấy hiệu quả chuyển hóa vượt trội hơn [3]. Chỉ với liều 48 mg/kg/ngày, chế phẩm lên men đã giúp giảm 13,78% cholesterol toàn phần, 38,74% triglyceride và 43,11% LDL-cholesterol, đồng thời duy trì nồng độ HDL-cholesterol [3]. Chế phẩm lên men tạo ra nhiều monacolin K và các chất chuyển hóa chống oxy hóa mạnh (như dimerumic acid, tannin, phenol) kết hợp cùng cơ chất Dioscorea, từ đó gia tăng hoạt tính catalase, superoxide dismutase và ức chế mảng xơ vữa tốt hơn dạng củ thô [3].
Giá trị thực sự và ranh giới của các nghiên cứu
Dù các kết quả trên thỏ và chuột lang đem lại tín hiệu tích cực, người dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các bằng chứng khoa học này. Tất cả các dữ liệu khẳng định Dioscorea làm giảm nồng độ cholesterol, triacylglycerol hay giảm mảng bám thành mạch mới chỉ được thực hiện hoàn toàn trên động vật [1, 4].
Cơ chế hấp thu, chuyển hóa chất béo và hoạt động của hệ enzyme ở người có sự khác biệt rất lớn so với loài gặm nhấm hay thỏ. Liều lượng 200 mg/kg thức ăn ở thỏ [2] hay 96 mg/kg thể trọng ở chuột lang [3] không thể suy diễn trực tiếp thành công thức uống hay liều lượng an toàn cho người lớn. Việc thiếu vắng hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, có đối chứng trên bệnh nhân tăng mỡ máu là rào cản lớn nhất khiến tỳ giải chưa thể được công nhận là một liệu pháp y học điều trị rối loạn lipid máu.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng tỳ giải
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem tỳ giải như vị thuốc có thể "đánh tan mỡ máu" hay thay thế thuốc statin kê đơn. Rất nhiều người tự ý ngưng thuốc điều trị mỡ máu do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước sắc tỳ giải, dẫn đến tình trạng mỡ máu tăng vọt không kiểm soát và làm tăng nguy cơ tai biến mạch máu não hoặc nhồi máu cơ tim.
Một hiểu lầm khác là cho rằng cứ dùng thảo dược thô đun uống là có đầy đủ hoạt tính như nghiên cứu. Các loài thực vật chi Dioscorea trong tự nhiên rất đa dạng, hàm lượng saponin như protodioscin hay dioscin có thể biến thiên mạnh tùy theo loài, vùng địa lý và cách chiết tách [1]. Đơn cử như loài Dioscorea tokoro mọc hoang thường có vị đắng, chát, rất khó ăn và chủ yếu được chế biến theo kinh nghiệm địa phương chứ không dùng làm lương thực chính [1]. Thân rễ tự nhiên không qua định chuẩn hàm lượng hoạt chất sẽ khó mang lại hiệu quả ổn định như các mẫu bột chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm [2].
Ai nên thận trọng khi muốn dùng tỳ giải?
Do chưa có dữ liệu lâm sàng về tính an toàn và khả năng tương tác thuốc trên người, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng:
- Người đang dùng thuốc điều trị mỡ máu, thuốc chống đông hoặc thuốc tim mạch: Không tự ý dùng tỳ giải song song vì có thể gây tương tác chưa lường trước hoặc ảnh hưởng tới chuyển hóa thuốc tại gan.
- Người có bệnh lý nền về gan, thận: Việc hấp thu và đào thải các saponin steroid thực vật với lượng lớn chưa rõ tác động dài hạn trên các cơ quan này.
- Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ: Chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về độ an toàn của tỳ giải trên những nhóm đối tượng nhạy cảm này, tuyệt đối không tự ý sử dụng.
Cách tiếp cận thực tế và lời khuyên cân bằng
Nếu quan tâm đến các thảo dược như tỳ giải, người tiêu dùng chỉ nên xem đây là một nguồn tham khảo hỗ trợ và phải tham vấn ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc bác sĩ y học cổ truyền trước khi dùng. Không tự ý đào củ hoang dã hoặc mua các loại rễ không rõ nguồn gốc để sắc uống kéo dài, bởi chi Dioscorea có nhiều loài mang hàm lượng độc chất hoặc vị đắng chát khó hấp thu [1].
Kiểm soát mỡ máu bền vững và an toàn nhất luôn bắt đầu từ việc điều chỉnh lối sống: xây dựng chế độ ăn cân bằng, giảm chất béo bão hòa, tăng cường chất xơ hòa tan từ rau củ, duy trì tập luyện thể lực đều đặn và tuân thủ đúng phác đồ điều trị y khoa đã được chứng minh hiệu quả. Tỳ giải hiện vẫn là một hướng nghiên cứu tiềm năng trong phòng thí nghiệm chứ chưa phải phương thuốc hạ mỡ máu thay thế cho y học hiện đại.
