Nhiều người thường truyền tai nhau rằng uống bia có lợi cho sức khỏe nhờ chứa hoa hublong (hoa bia), một loại thảo dược giàu chất chống oxy hóa. Không ít quan điểm thậm chí còn xem việc uống bia như một biện pháp tiện lợi để bồi bổ cơ thể và ngăn ngừa bệnh tật. Tuy nhiên, liệu thói quen này có thực sự mang lại giá trị dược liệu như lời đồn, hay chỉ là một sự ngộ nhận tai hại?
Câu trả lời ngắn gọn: Uống bia để bổ sung hoạt chất từ hublong là một hiểu lầm hoàn toàn về mặt khoa học. Mặc dù hublong chứa các hợp chất sinh học quý giá, hàm lượng thực tế của chúng trong các loại bia thương mại là cực kỳ nhỏ bé, không đủ để tạo ra bất kỳ tác động tích cực nào cho sức khỏe, trong khi tác hại từ lượng cồn đi kèm lại vô cùng lớn.
Hoạt chất quý trong hublong và cơ chế sinh học
Cây hublong (tên khoa học là Humulus lupulus L.) từ lâu đã là nguyên liệu không thể thiếu trong ngành sản xuất bia nhằm tạo hương vị và độ đắng đặc trưng [4, 8]. Cụm hoa cái của loại cây này chứa các tuyến đặc biệt tiết ra lớp nhựa dính gọi là lupulin, nơi tập hợp các acid đắng như humulone, lupulone và nhóm flavonoid prenyl hóa [1]. Trong số đó, xanthohumol là chalcone prenyl hóa chủ đạo và được chú ý nhiều nhất nhờ những tiềm năng sinh học đa dạng [1, 6].
Các thử nghiệm trong phòng thí nghiệm cho thấy xanthohumol sở hữu đặc tính chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn và hỗ trợ phòng ngừa ung thư [1, 6]. Về mặt cơ chế tế bào, hợp chất này được ghi nhận có khả năng can thiệp vào các con đường truyền tín hiệu VEGF và MAPK, từ đó ức chế quá trình tăng sinh mạch máu và ngăn ngừa sự phát triển bất thường của tế bào [2]. Ngoài ra, các phân tích tin sinh học cũng đánh giá xanthohumol có khả năng tác động lên trục tín hiệu kinase PI3K và AKT, một lộ trình then chốt liên quan đến sự phân chia của tế bào khối u [3].
Tuy vậy, những cơ chế ấn tượng này hầu như chỉ được quan sát thấy trong các mô hình nuôi cấy tế bào hoặc can thiệp thực nghiệm ở nồng độ cao [1, 8]. Để các cơ chế phân tử này phát huy tác dụng trên cơ thể sống, hoạt chất cần phải đạt được một nồng độ nhất định trong máu và các mô đích [1, 4].
Hàm lượng xanthohumol: Bia thương mại đối đầu chiết xuất chuẩn hóa
Nghịch lý lớn nhất của việc "uống bia bổ sung hublong" nằm ở sự chênh lệch khổng lồ về hàm lượng hoạt chất. Trong hoa hublong khô tự nhiên, xanthohumol chiếm khoảng 0,1% đến 1% trọng lượng khô [3, 8]. Khi được điều chế thành các dạng chiết xuất hoặc thực phẩm bổ sung chuyên biệt, hàm lượng xanthohumol đo được dao động từ 0,106 đến 12,7 mg/g [4].
Trái lại, lượng xanthohumol thực tế còn sót lại trong bia lại cực kỳ thấp. Quá trình nấu bia đòi hỏi phải đun sôi dịch hèm đường, khiến phần lớn xanthohumol bị biến đổi cấu trúc qua phản ứng đồng phân hóa để trở thành isoxanthohumol [2, 3]. Đồng thời, do đặc tính kém tan trong nước, phần lớn hoạt chất này không thể hòa tan vào sản phẩm cuối cùng [2].
Các phân tích định lượng bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) cho thấy đa số các loại bia thương mại thông thường chỉ chứa nồng độ xanthohumol khiêm tốn từ 0,028 đến 0,062 mg/L [4], hoặc dưới mức 0,2 mg/L [2]. Dù một số tài liệu ghi nhận nồng độ có thể đạt mức tối đa khoảng 0,96 mg/L (tương đương 1,95 micromol/L) [3], các nhà nghiên cứu khẳng định mức hiện diện này trong bia là "không đủ để mang lại lợi ích sinh học" [2]. Ngay cả loại bia đen chứa hàm lượng nhỉnh hơn nhờ thành phần nguyên liệu rang sấy [2], lượng hoạt chất thu được vẫn quá ít ỏi so với các mức liều được dùng trong nghiên cứu y khoa [3, 4].
Bằng chứng khoa học: Nghiên cứu nói gì về sinh khả dụng?
Để hiểu vì sao việc uống bia không thể đem lại tác dụng dược lý, cần nhìn vào cách thức cơ thể tiếp nhận và đào thải xanthohumol qua các nghiên cứu thực nghiệm cụ thể.
Trước hết là thử nghiệm tế bào biểu mô ruột người Caco-2 công bố năm 2007 nhằm giải thích nguyên nhân sinh khả dụng đường uống kém của hợp chất này [5]. Nhóm nghiên cứu tiến hành trên các lớp tế bào Caco-2 nuôi cấy sau 18-21 ngày, bổ sung xanthohumol vào phía đỉnh màng tế bào [5]. Kết quả ghi nhận khoảng 70% lượng xanthohumol thêm vào tích tụ bên trong tế bào, nhưng có tới 93% lượng này bị giữ chặt tại phần bào tương (cytosol) [5]. Sự tích tụ này phụ thuộc nhiệt độ và đạt trạng thái bão hòa với giá trị Km biểu kiến là 26,5 ± 4,66 micromol và Vmax là 0,215 ± 0,018 nmol/mg protein/phút [5]. Điều này chứng minh rằng xanthohumol bị các protein nội bào giữ lại thay vì được vận chuyển thuận lợi vào máu, dẫn tới tỷ lệ hấp thu qua đường tiêu hóa in vivo rất hạn chế [5].
Tiếp theo là nghiên cứu dược động học năm 2013 thực hiện trên chuột đực giống Sprague-Dawley có đặt ống thông tĩnh mạch cảnh, chia nhóm 12 con mỗi nhóm [1]. Chuột được tiêm tĩnh mạch liều 1,86 mg/kg thể trọng hoặc cho uống qua đường xông dạ dày ở ba mức liều: thấp (1,86 mg/kg), trung bình (5,64 mg/kg) và cao (16,9 mg/kg) [1]. Nồng độ xanthohumol và chất chuyển hóa được phân tích qua hệ thống sắc ký lỏng ghép khối phổ (LC-MS/MS) [1]. Kết quả cho thấy nồng độ đỉnh trong huyết tương (Cmax) và diện tích dưới đường cong (AUC 0-96 giờ) của tổng xanthohumol ở nhóm tiêm tĩnh mạch đạt 2,9 ± 0,1 mg/L và 2,5 ± 0,3 hmg/L [1]. Trong khi đó, nhóm uống liều thấp chỉ đạt Cmax 0,019 ± 0,002 mg/L (AUC 0,84 ± 0,17 hmg/L); nhóm liều trung bình đạt Cmax 0,043 ± 0,002 mg/L (AUC 1,03 ± 0,12 hmg/L); và nhóm liều cao đạt Cmax 0,15 ± 0,01 mg/L (AUC 2,49 ± 0,10 hmg/L) [1]. Nghiên cứu đi đến kết luận sinh khả dụng của xanthohumol qua đường uống phụ thuộc vào liều nhưng ở mức rất thấp, lần lượt chỉ khoảng 0,33 (33%) ở liều thấp, 0,13 (13%) ở liều trung bình và 0,11 (11%) ở liều cao [1].
Ngoài ra, một nghiên cứu trên chuột dùng liều xanthohumol rất cao là 1000 mg/kg ghi nhận phân là con đường đào thải chính [2]. Hoạt chất này sau khi uống được hấp thu theo mô hình hai pha chậm ở người, có trải qua chu trình gan ruột giúp kéo dài thời gian bán thải, đồng thời bị chuyển hóa sinh học thành các dạng glucuronide, chất chuyển hóa hydroxyl hóa và các chất dẫn xuất đóng vòng [2]. Hiện nay cũng chưa có dữ liệu nào cho thấy có sự khác biệt về việc bổ sung xanthohumol giữa hai giới tính [2].
Về mặt ứng dụng trên bệnh lý động mạch phổi (PAH), các nhà khoa học từng phải sử dụng loại bia đặc biệt (Superbock) được tăng cường nhân tạo hoạt chất lên tới 10 mg/L để thử nghiệm trên chuột bị gây bệnh bằng monocrotaline (MCT) [2]. Đây là sản phẩm biến đổi phục vụ nghiên cứu khoa học, hoàn toàn không phản ánh tính chất của các loại bia thương mại đang lưu hành [2].
Lợi ích tiềm năng và khoảng cách bằng chứng thực tế
Xanthohumol hiện đang được định hướng nghiên cứu trong việc hỗ trợ phòng ngừa một số bệnh thoái hóa thần kinh như Alzheimer, Parkinson hay xơ cứng cột bên teo cơ (ALS) [6]. Hợp chất này cũng liên quan đến các tác động hạ đường huyết, chống tăng lipid máu, chống ung thư và điều hòa miễn dịch [1, 3, 6].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của y học hiện nay là hầu hết các dữ liệu tích cực đều đến từ nghiên cứu ống nghiệm (in vitro) hoặc trên động vật gặm nhấm (in vivo) [1, 7, 8]. Vấn đề sinh khả dụng kém khi dùng qua đường uống vẫn là rào cản lớn cản trở việc phát huy tác dụng của các chất chống oxy hóa từ hublong trên cơ thể người [2, 7]. Y học vẫn đang tiếp tục tìm kiếm các hướng đi mới để phân lập, tinh chế xanthohumol từ phụ phẩm bã hoa hublong sau sản xuất bia thông qua kỹ thuật sắc ký ngược dòng tốc độ cao nhằm tạo ra dược phẩm hoặc thực phẩm bổ sung chuẩn hóa [1, 3]. Uống trực tiếp một thức uống chứa cồn như bia không thể thay thế cho các nghiên cứu can thiệp này [3, 7].
Hiểu lầm phổ biến: Uống bia để "chữa bệnh"
Nhiều người lầm tưởng rằng vì hoa hublong là dược liệu tốt nên bia làm từ hublong cũng sẽ có tác dụng chữa bệnh. Thực tế, đây là quan niệm hoàn toàn sai lệch.
Thứ nhất, lượng hoạt chất trong bia quá loãng. Với nồng độ dưới 0,2 mg/L trong phần lớn bia thương mại [2], một người sẽ phải uống hàng chục, thậm chí hàng trăm lít bia mỗi ngày mới có thể đạt được mức liều xanthohumol tương đương với các thử nghiệm sinh học trên động vật [1]. Điều này là bất khả thi về mặt sinh lý.
Thứ hai, mối nguy hại từ ethanol (cồn) áp đảo hoàn toàn mọi lợi ích giả định. Cồn là chất độc thần kinh và là yếu tố gây tổn thương gan, tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa cùng nhiều bệnh mạn tính nguy hiểm. Việc dung nạp một lượng lớn cồn vào cơ thể chỉ để tìm kiếm một lượng vết flavonoid chưa kịp hấp thu sẽ gây hại nghiêm trọng cho sức khỏe, làm tăng nguy cơ ngộ độc và bệnh tật thay vì bồi bổ.
Ai cần đặc biệt thận trọng?
Do bia là đồ uống có cồn, các đối tượng sau cần tuyệt đối tránh xa thói quen uống bia vì mục đích bồi bổ hay bất kỳ lý do sức khỏe nào:
Phụ nữ mang thai và người đang cho con bú cần tránh hoàn toàn bia rượu, bởi cồn gây hại trực tiếp lên sự phát triển của thai nhi và truyền qua sữa mẹ. Đáng chú ý, các nghiên cứu sinh học về xanthohumol và hublong hiện mới dừng lại ở động vật hoặc mô hình tế bào, chưa có nghiên cứu an toàn đầy đủ trên phụ nữ mang thai hay trẻ em [1, 4]. Ngoài ra, hublong còn chứa 8-prenylnaringenin – một phytoestrogen rất mạnh, có thể gây xáo trộn nội tiết [2, 8].
Những người mắc bệnh gan (viêm gan, xơ gan, gan nhiễm mỡ), bệnh tim mạch, huyết áp cao, bệnh gout hoặc bệnh thận cần kiêng rượu bia. Hoạt chất xanthohumol chủ yếu được chuyển hóa qua gan và bài tiết qua phân hoặc nước tiểu [2], việc tiêu thụ cồn sẽ làm tăng gánh nặng giải độc cho gan và gây biến chứng nặng nề.
Những người đang dùng thuốc điều trị mạn tính cũng không được uống bia, vì cồn tương tác nguy hiểm với thuốc chuyển hóa qua gan. Bệnh nhân có vấn đề về sức khỏe luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào từ hublong [6].
Lời khuyên áp dụng trong đời sống
Nếu bạn yêu thích hương vị của hoa hublong trong bia, hãy giữ thói quen thưởng thức một cách chừng mực và có trách nhiệm, xem đó là một trải nghiệm ẩm thực giải trí chứ không phải biện pháp trị liệu hay bổ sung dinh dưỡng.
Đối với những ai thực sự quan tâm đến tiềm năng chống oxy hóa của hublong, giải pháp khoa học duy nhất đang được các chuyên gia hướng đến là sử dụng các dạng chiết xuất chuẩn hóa hoặc thực phẩm bổ sung đã loại bỏ hoàn toàn cồn, nơi hàm lượng hoạt chất được định lượng rõ ràng từ 0,106 đến 12,7 mg/g [6, 7]. Tuy vậy, trước khi sử dụng bất kỳ viên uống bổ sung nào, hãy chủ động thảo luận với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng để đánh giá mức độ tương thích và an toàn cho cơ thể.
Hublong thực sự là nguồn dược liệu tự nhiên giàu tiềm năng, nhưng bia cồn không phải là công cụ y khoa để tiếp cận nguồn dưỡng chất này. Hãy duy trì một lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng và tỉnh táo trước những ngộ nhận sức khỏe liên quan đến đồ uống có cồn.
