Nhiều người truyền tai nhau thói quen uống trà hoặc sắc nước hà thủ ô đỏ mỗi ngày với hy vọng thanh lọc cơ thể và hạ mỡ máu. Đây là một trong những vị thuốc cổ truyền quen thuộc, thường được tin tưởng là thảo dược tự nhiên lành tính. Liệu vị thuốc này có thực sự giúp cải thiện chỉ số mỡ máu như lời đồn?
Dữ liệu khoa học hiện nay cho thấy các hoạt chất trong hà thủ ô đỏ có tác dụng điều hòa lipid máu, nhưng các bằng chứng này mới chỉ dừng lại ở thử nghiệm trên động vật và tế bào trong phòng thí nghiệm. Ở người, chưa có đủ nghiên cứu lâm sàng quy mô chứng minh hiệu quả hạ mỡ máu an toàn, trong khi nguy cơ gây tổn thương gan đã được ghi nhận trên thực tế [1], [2].
Kỳ vọng hạ mỡ máu từ thảo dược quen thuộc
Rối loạn mỡ máu là mối lo ngại sức khỏe ngày càng phổ biến, khiến không ít người tìm đến các bài thuốc dân gian như một giải pháp thay thế thuốc tây. Hà thủ ô đỏ, tên khoa học là Polygonum multiflorum, từ lâu đã được y học cổ truyền sử dụng với mục đích bồi bổ và hỗ trợ điều trị mỡ máu cao [3].
Tuy nhiên, việc tự ý sử dụng dược liệu khô hoặc trà thảo mộc trôi nổi tiềm ẩn nhiều rủi ro. Việc hiểu rõ ranh giới giữa nghiên cứu trong phòng thí nghiệm và ứng dụng lâm sàng thực tế là điều rất quan trọng trước khi quyết định uống thường xuyên vị thuốc này.
Cơ chế tác động đến chuyển hóa lipid
Hà thủ ô đỏ chứa nhiều hợp chất tự nhiên như stilbene glycoside, chrysophanol, emodin và lecithin [4]. Trong số đó, hoạt chất stilbene glycoside tiêu biểu là 2,3,5,4'-tetrahydroxystilbene-2-O-beta-glucoside (TSG) được đánh giá là thành phần chính tạo nên tác dụng điều hòa mỡ máu [5], [6].
Nghiên cứu cho thấy chiết xuất hà thủ ô đỏ và TSG tác động lên nhiều khâu trong quá trình chuyển hóa chất béo. Cụ thể, các hoạt chất này ức chế enzyme 3-hydroxy-3-methylglutaryl-CoA reductase (HMGR) – loại enzyme then chốt giới hạn tốc độ tổng hợp cholesterol tại gan, đồng thời làm giảm hoạt động của các enzyme tổng hợp axit béo như FAS và ACC [3], [6].
Song song đó, hoạt chất TSG còn giúp gia tăng biểu hiện của thụ thể LDL (LDLR) trên bề mặt tế bào gan [5]. Khi thụ thể này tăng lên, gan sẽ dọn dẹp các phân tử cholesterol xấu (LDL-C) ra khỏi tuần hoàn máu hiệu quả hơn, từ đó làm giảm nguy cơ tích tụ mảng xơ vữa [5], [4].
Các bằng chứng từ phòng thí nghiệm và động vật
Năm 2017, một nghiên cứu trên động vật đánh giá tác dụng hạ lipid máu của dịch chiết hà thủ ô đỏ nguyên chất (RPM) [3]. Kết quả cho thấy nhóm chuột được điều trị bằng RPM giảm đáng kể nồng độ LDL-C, cholesterol toàn phần (TC) và triglyceride (TG) so với nhóm đối chứng [3]. Đáng chú ý, ở liều cao 16,2 g/kg, dịch chiết này làm giảm bớt các không bào mỡ và hiện tượng thoái hóa mỡ trong tế bào gan [3]. Cơ chế được xác định là thông qua việc điều hòa giảm các enzyme then chốt như HMGR, FAS và ACC ở cả mức độ biểu hiện gen lẫn huyết tương [3].
Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2007 đã khảo sát riêng biệt hoạt chất TSG trên mô hình chuột bị tăng lipid máu thực nghiệm [5]. Chuột được chia nhóm uống TSG với liều 90 mg/kg/ngày hoặc 180 mg/kg/ngày, so sánh với nhóm dùng atorvastatin và nhóm đối chứng dùng nước muối sinh lý [5]. Kết quả cho thấy TSG làm giảm rõ rệt nồng độ TC, LDL-C và chỉ số xơ vữa (AI), đồng thời làm tăng biểu hiện mRNA của thụ thể LDLR tại tế bào gan [5]. Nghiên cứu kết luận TSG có cơ chế hoạt động một phần tương tự thuốc atorvastatin [5].
Ở cấp độ tế bào, nghiên cứu năm 2014 sử dụng mô hình tế bào gan nhiễm mỡ L-02 để kiểm tra tác động của các thành phần trong hà thủ ô đỏ [6]. Trong mô hình tế bào này, TSG đóng vai trò quan trọng nhất trong việc hạ cholesterol toàn phần, trong khi emodin và physcion cho thấy ưu thế hơn trong việc giảm triglyceride [6]. Dù vậy, các tác giả nhấn mạnh rằng vị trí đích tác động chính xác của các hoạt chất này vẫn chưa được làm sáng tỏ hoàn toàn [6].
Bên cạnh đó, một tổng quan năm 2020 ghi nhận cả dịch chiết nước của hà thủ ô sống và hà thủ ô chế biến cùng thành phần stilbene glycoside có thể làm thuyên giảm tình trạng gan nhiễm mỡ không do rượu (NAFLD) trên mô hình thí nghiệm thông qua điều hòa tính thấm màng ty thể và ngăn chặn tích tụ cholesterol trong gan [4].
Khoảng trống lớn giữa nghiên cứu và thực tế trên người
Mặc dù các kết quả trên chuột và tế bào rất triển vọng, điều này hoàn toàn không đồng nghĩa với việc hà thủ ô đỏ có thể dùng thay thế thuốc hạ mỡ máu ở người. Tất cả các dữ liệu về hiệu quả nêu trên đều đến từ mô hình động vật và dòng tế bào biệt hóa [3], [5], [6].
Cơ thể người có hệ thống chuyển hóa phức tạp hơn nhiều so với động vật thí nghiệm. Liều lượng dùng trên chuột không thể quy đổi một cách đơn giản sang người, và việc hấp thu, phân bố hay chuyển hóa stilbene glycoside ở người vẫn cần những thử nghiệm lâm sàng đối chứng ngẫu nhiên có cỡ mẫu lớn để xác nhận.
Nguy cơ tổn thương gan – Mặt trái đáng lo ngại
Vấn đề lớn nhất khi sử dụng hà thủ ô đỏ không nằm ở việc thiếu bằng chứng về hiệu quả, mà nằm ở nguy cơ độc tính đối với gan đã được ghi nhận trên lâm sàng [1], [2], [7].
Năm 2022, một báo cáo lâm sàng đã mô tả trường hợp một phụ nữ 48 tuổi bị tổn thương gan cấp tính do dùng hà thủ ô đỏ [2]. Bệnh nhân uống trà thảo mộc chứa hà thủ ô đỏ ít nhất hai lần mỗi ngày trong ba tuần, sau đó xuất hiện ngứa ngáy, buồn nôn và vàng củng mạc mắt [2]. Xét nghiệm tại khoa cấp cứu cho thấy men gan tăng vọt nghiêm trọng: ALT lên tới 1.769 U/L, AST đạt 1.029 U/L và bilirubin toàn phần là 6,7 mg/dL [2]. Bệnh nhân sau đó phải nhập viện điều trị bằng corticosteroid mới hồi phục [2].
Về mặt cơ chế độc tính, một nghiên cứu năm 2022 trên chuột cống (dùng chiết xuất hà thủ ô trong cồn 70% suốt 42 ngày) và mô hình khối tế bào gan 3D chỉ ra rằng hà thủ ô gây độc gan thông qua việc làm gián đoạn chuyển hóa bilirubin và axit mật [8]. Chiết xuất này làm giảm hoạt tính của UGT1A1 (enzyme duy nhất chuyển hóa bilirubin), ức chế các chất vận chuyển như NTCP, OATP1B1, MRP2 và BSEP [8]. Nghiên cứu này cũng chỉ rõ TSG (chiếm khoảng 3,71% hàm lượng hà thủ ô) cùng với emodin-8-O-beta-D-glucoside là những thành phần tham gia vào cơ chế độc tính này [8].
Nghiên cứu chuyển hóa năm 2015 trên chuột cũng cho thấy hà thủ ô gây rối loạn chuyển hóa năng lượng, axit amin và lipid, trong đó chiết xuất cồn gây tổn thương gan nặng hơn chiết xuất nước [7]. Ở người, một nghiên cứu năm 2023 phân tích mẫu huyết tương của bệnh nhân tổn thương gan do hà thủ ô (PMR-ILI) so với nhóm dung nạp tốt (PMR-T) đã phát hiện sự rối loạn chuyển hóa glycerol, phospholipid và axit amin, đồng thời xác định được ba dấu ấn sinh học liên quan chặt chẽ đến tình trạng tổn thương gan [1].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người mặc định thảo dược thiên nhiên thì "vô thưởng vô phạt" hoặc uống càng nhiều càng bổ. Đây là quan niệm sai lầm, bởi hà thủ ô đỏ nguyên chất có chứa các hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh, có thể gây hại cho gan nếu dùng không đúng cách hoặc trên cơ địa nhạy cảm [3], [1], [8].
Một hiểu lầm khác là tự ý bỏ thuốc statin do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước hà thủ ô đỏ. Dù nghiên cứu trên chuột ghi nhận chiết xuất hà thủ ô hoặc TSG có tác động tương tự hoặc vượt trội statin ở một số chỉ số chuyển hóa [3], [5], chưa hề có hướng dẫn điều trị y khoa nào cho phép thay thế thuốc hạ mỡ máu bằng hà thủ ô đỏ.
Ai nên thận trọng?
Những người có tiền sử bệnh gan, suy giảm chức năng gan, viêm gan virus hoặc gan nhiễm mỡ tuyệt đối không nên tự ý dùng hà thủ ô đỏ khi chưa có chỉ định y khoa [1], [2].
Người đang sử dụng các thuốc có nguy cơ gây độc cho gan hoặc thuốc chuyển hóa qua gan cũng cần tránh tự ý kết hợp hà thủ ô, nhằm phòng ngừa hiện tượng quá tải cho gan hoặc tương tác bất lợi [2], [8]. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào như mệt mỏi bất thường, chán ăn, buồn nôn, ngứa da, nước tiểu sẫm màu hoặc vàng da, vàng mắt, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đi khám y tế [2].
Lời khuyên áp dụng thực tế
Hiện nay, các nghiên cứu chưa đưa ra liều lượng hà thủ ô đỏ an toàn và hiệu quả cho người nhằm mục đích hạ mỡ máu. Do đó, người dân không nên tự ý mua dược liệu thô về sắc uống kéo dài hoặc sử dụng các loại trà trôi nổi [2].
Nếu có ý định dùng các bài thuốc cổ truyền có chứa hà thủ ô đỏ, người bệnh bắt buộc phải thăm khám tại các cơ sở khám chữa bệnh y học cổ truyền uy tín để được bác sĩ kê đơn, theo dõi men gan định kỳ. Biện pháp kiểm soát mỡ máu an toàn và bền vững nhất vẫn là duy trì chế độ ăn hạn chế mỡ động vật, tăng cường rau xanh, duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục đều đặn và tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa nếu đã được chỉ định dùng thuốc.