Nhiều phụ nữ bước sang tuổi trung niên gặp phải tình trạng vòng hai tăng kích thước nhanh chóng dù chế độ ăn không thay đổi. Hiện tượng tích tụ mỡ bụng, mỡ nội tạng trong giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh khiến không ít người tìm đến các sản phẩm bổ sung thảo dược như Black Cohosh (cây thăng ma đen) với kỳ vọng lấy lại vóc dáng thon gọn.

Tuy nhiên, câu trả lời thực tế là: hiện chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh Black Cohosh giúp giảm mỡ bụng hoặc mỡ nội tạng ở phụ nữ trung niên. Các dữ liệu tích cực về chuyển hóa chất béo của thảo dược này mới dừng lại ở mức tế bào và chuột đực trong phòng thí nghiệm. Việc tự ý sử dụng còn tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng cho gan.

Vì sao mỡ bụng dồn dập tích tụ ở tuổi trung niên?

Sự thay đổi vóc dáng ở phụ nữ tiền mãn kinh và mãn kinh bắt nguồn sâu xa từ nội tiết tố. Tình trạng sụt giảm estrogen (cụ thể là E2) và gia tăng androgen lưu hành khiến mô mỡ phân bố lại, tập trung vào khoang bụng và làm trầm trọng thêm tình trạng béo bụng [1]. Quá trình này đi kèm với hiện tượng suy giảm khối cơ (sarcopenia) và tăng khối mỡ, làm biến đổi tỷ lệ trao đổi chất cơ bản (BMR), khiến việc giảm cân trở nên khó khăn hơn bình thường [1].

Mỡ nội tạng ở vùng bụng có tốc độ phân giải mỡ cao hơn mỡ vùng mông [1]. Khi mỡ nội tạng phân giải quá mức, axit béo tự do (FFA) tràn ngập trong tuần hoàn, thúc đẩy đề kháng insulin và dẫn tới hàng loạt bệnh lý chuyển hóa [1]. Nghiêm trọng hơn, mô hình buồng trứng suy giảm cho thấy các gen liên quan đến quá trình oxy hóa beta (đốt cháy mỡ làm nhiên liệu) bị suy giảm biểu hiện, trong khi gen tổng hợp mỡ lại tăng [1]. Hậu quả là lượng axit béo dư thừa không thể oxy hóa hiệu quả để tạo năng lượng, dẫn đến vòng luẩn quẩn tích tụ mỡ [1].

Chuyển hóa mô mỡ thay đổi thế nào sau mãn kinh?

Nghiên cứu so sánh chuyển hóa mô mỡ dưới da bụng và đùi giữa 12 phụ nữ sau mãn kinh (54 ± 3 tuổi) và 12 phụ nữ tiền mãn kinh (48 ± 3 tuổi) có cùng chỉ số khối cơ thể (BMI khoảng 29,5 kg/m²) cho thấy sự khác biệt rõ rệt [2]. Nhóm sau mãn kinh có nồng độ FSH cao hơn (55,5 ± 26,4 so với 16,6 ± 22,5 IU/ml) và nồng độ estradiol thấp hơn (33,8 ± 14,9 so với 97,4 ± 61,7 pmol/l) [2]. Đáng chú ý, tốc độ phân giải mỡ cơ bản ở tế bào mỡ vùng mông của nhóm sau mãn kinh thấp hơn tới 77% [2]. Ngược lại, hoạt tính men lipoprotein lipase mô mỡ (AT-LPL) - loại men thúc đẩy dự trữ chất béo - lại cao hơn đáng kể ở phụ nữ sau mãn kinh cả ở vùng mông (4,9 ± 3,6 so với 2,0 ± 1,4 nmol FFA/g/phút) lẫn vùng bụng (3,2 ± 2,6 so với 1,3 ± 0,9 nmol FFA/g/phút) [2]. Hoạt tính men tích trữ mỡ cao kết hợp với khả năng phân giải mỡ giảm là nguyên nhân cốt lõi khiến phụ nữ độ tuổi này dễ tăng mỡ [2].

Thực nghiệm đo lường quá trình lưu trữ axit béo trên 12 phụ nữ tiền mãn kinh và 11 phụ nữ sau mãn kinh cũng xác nhận: phụ nữ sau mãn kinh có mức độ oxy hóa axit béo sau bữa ăn thấp hơn, đồng thời tỷ lệ tích trữ axit béo từ bữa ăn cao gấp đôi ở vùng đùi [3]. Các enzyme như acyl-CoA synthetase và diacylglycerol acyltransferase trong tế bào mỡ sau mãn kinh đều tăng hoạt động rõ rệt, thúc đẩy mô mỡ dưới da tích trữ năng lượng [3].

Một khảo sát sinh học phân tử bằng kỹ thuật real-time PCR trên phụ nữ tiền mãn kinh (11 người, 43,1 ± 5,0 tuổi), phụ nữ sau mãn kinh không dùng liệu pháp hormone (10 người, 57,9 ± 7,4 tuổi) và phụ nữ sau mãn kinh có dùng estrogen (10 người, 56,1 ± 4,5 tuổi) cho thấy: nồng độ phiên mã của các enzyme acetyl CoA carboxylase alpha, long chain acyl CoA dehydrogenase và hormone sensitive lipase ở mỡ bụng phụ nữ tiền mãn kinh cao hơn đáng kể so với hai nhóm sau mãn kinh [4]. Sự tụt giảm biểu hiện của các gen phân giải và đốt cháy lipid này giải thích vì sao mỡ thừa rất khó bị loại bỏ ở tuổi trung niên [4].

Nghiên cứu nói gì về Black Cohosh và chuyển hóa lipid?

Black Cohosh (Actaea racemosa hay Cimicifuga racemosa) từ lâu được sử dụng nhằm làm giảm các triệu chứng mãn kinh như bốc hỏa, rối loạn kinh nguyệt [5]. Về tác dụng kiểm soát mỡ và béo phì, bằng chứng khoa học hiện chỉ xuất phát từ nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng công bố năm 2020 [6].

Nghiên cứu này khảo sát hoạt chất 23-epi-26-deoxyactein (DA) chiết xuất từ Black Cohosh [6]:

  • Thử nghiệm in vitro (trên tế bào): Sử dụng tế bào tiền mỡ 3T3-L1. Kết quả nhuộm Oil Red O cho thấy xử lý 10 µM hoạt chất DA ức chế quá trình sinh mỡ thông qua việc ức chế biểu hiện của các yếu tố phiên mã C/ebpalpha, C/ebpbeta và Ppargamma [6].
  • Thử nghiệm in vivo (trên động vật): Tiến hành trên chuột đực chủng C57BL/6 lúc 5 tuần tuổi, cho ăn chế độ giàu chất béo (HFD) trong 12 tuần và đánh giá dung nạp đường, insulin ở tuần 17 [6]. Chuột được chia các nhóm: đối chứng ít béo, nhóm HFD đơn thuần, nhóm HFD phối hợp 10 mg/kg/ngày luteolin (thuốc đối chứng dương), nhóm HFD phối hợp 1 mg/kg/ngày DA, và nhóm HFD phối hợp 5 mg/kg/ngày DA [6].
  • Kết quả: Liều 5 mg/kg/ngày DA làm giảm đáng kể mức tăng trọng lượng cơ thể, giảm khối lượng mỡ và giảm trọng lượng gan ở chuột ăn chế độ nhiều béo [6]. Thảo dược này cũng cải thiện tình trạng đề kháng insulin, giảm lipoprotein huyết thanh nhờ kích hoạt đường truyền tín hiệu AMPK và con đường SIRT1-FOXO1 để thúc đẩy phân giải mỡ tế bào [6].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là thiết kế hoàn toàn trên mô hình tế bào và chuột đực [6]. Kết quả từ động vật thí nghiệm không thể suy diễn nguyên vẹn lên cơ thể người, đặc biệt là phụ nữ trung niên với biến động nội tiết phức tạp. Đến nay, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào xác nhận Black Cohosh giúp giảm mỡ bụng hay mỡ nội tạng ở người.

Nguy cơ tổn thương gan nghiêm trọng cần cảnh giác

Mặc dù được quảng bá rộng rãi như một thảo dược hỗ trợ mãn kinh, Black Cohosh tiềm ẩn rủi ro y khoa đáng lo ngại [5]. Báo cáo y khoa năm 2009 đã ghi nhận hai trường hợp tổn thương gan nặng liên quan trực tiếp đến việc dùng các chế phẩm chứa Black Cohosh: một bệnh nhân bị hoại tử gan bán cấp tính (submassive liver necrosis) và một bệnh nhân bị viêm gan mạn tính [5].

Cảnh báo này nhấn mạnh rằng Black Cohosh là dược liệu có giá trị điều trị chưa thực sự nhất quán nhưng lại tiềm ẩn độc tính gây hại gan [5]. Bất kỳ ai có tiền sử bệnh lý gan, suy giảm chức năng gan hoặc đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua gan đều cần thận trọng tối đa và tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược này để giảm cân.

Cách tiếp cận khoa học để giảm mỡ bụng tuổi trung niên

Thay vì phụ thuộc vào các sản phẩm bổ sung chưa được kiểm chứng, việc kiểm soát năng lượng thông qua chế độ ăn và vận động vẫn là giải pháp có cơ sở khoa học vững chắc nhất.

Nghiên cứu trên 104 phụ nữ béo phì áp dụng chế độ ăn giảm năng lượng (1100 kcal/ngày) cho thấy phụ nữ sau mãn kinh hoàn toàn có thể giảm mỡ cơ thể hiệu quả [7]. Thậm chí, nhóm sau mãn kinh giảm mỡ đồng đều trên nhiều vùng cơ thể và duy trì kết quả ổn định hơn, ít tái phát béo phì sớm hơn so với nhóm tiền mãn kinh (vốn có xu hướng chỉ giảm mỡ vùng thượng vị) [7]. Mức hormone tuyến giáp ban đầu cao hơn cũng gắn liền với tỷ lệ giảm mỡ tốt hơn và bảo tồn khối nạc [7]. Tuy vậy, nghiên cứu này lưu ý tỷ số eo/hông và eo/đùi không thay đổi nhiều sau giảm cân, đồng thời việc bổ sung chất xơ không làm thay đổi tỷ lệ tái phát [7].

Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2022 về chế độ nhịn ăn gián đoạn cách ngày (ADF) cho thấy hiệu quả giảm khối mỡ và khối nạc không có sự khác biệt giữa phụ nữ tiền mãn kinh và sau mãn kinh [8]. Nghiên cứu cũng chỉ ra khó khăn thực tế: dù được yêu cầu chỉ nạp 500-600 kcal vào ngày nhịn, người tham gia thực tế thường ăn thêm 400-500 kcal (đưa mức nạp lên gần 1000 kcal/ngày) [8]. Điều này phản ánh việc duy trì kỷ luật ăn uống là thách thức chung chứ không riêng do nội tiết tố.

Để kiểm soát mỡ bụng an toàn ở tuổi trung niên, phụ nữ nên:

  • Tạo thâm hụt calo vừa phải, bền vững qua chế độ ăn hạn chế mỡ bão hòa và đường tinh chế, đảm bảo đủ đạm để hạn chế mất cơ bắp [1, 2].
  • Tăng cường rèn luyện sức mạnh (tập kháng lực) kết hợp các bài tập tim mạch nhằm kích thích oxy hóa axit béo và cải thiện độ nhạy insulin [1, 5].
  • Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi dùng bất kỳ sản phẩm bổ sung thảo dược nào; ngừng ngay lập tức nếu xuất hiện dấu hiệu vàng da, mệt mỏi, nước tiểu sẫm màu liên quan đến gan [5].

Tóm lại, Black Cohosh không phải là chìa khóa để đốt cháy mỡ bụng hay thu nhỏ vòng eo cho phụ nữ mãn kinh. Việc hiểu đúng sự biến đổi sinh học của cơ thể và kiên trì áp dụng lối sống lành mạnh, thâm hụt calo có kiểm soát mới là con đường an toàn, hiệu quả để bảo vệ vóc dáng và sức khỏe chuyển hóa.