Nhiều phụ nữ bước vào giai đoạn tiền mãn kinh và mãn kinh thường tìm đến các thảo dược tự nhiên nhằm cải thiện cơn bốc hỏa, mất ngủ hay rối loạn kinh nguyệt [1, 2, 8]. Trong số đó, Black Cohosh (tên khoa học là Actaea racemosa) là một trong những sản phẩm bổ sung thảo dược phổ biến hàng đầu [1, 3, 6]. Tuy nhiên, thị trường xuất hiện không ít trường hợp người tiêu dùng gặp vấn đề về sức khỏe sau khi sử dụng các chế phẩm gắn nhãn thảo dược này [1, 2, 5].
Câu trả lời cho mối lo ngại này nằm ở tình trạng gian lận thương mại và nhầm lẫn nguyên liệu thu hái [1, 5]. Nhiều ca ngộ độc và tổn thương gan được báo cáo thực chất không đến từ Black Cohosh chuẩn mà bắt nguồn từ việc sản phẩm bị pha tạp hoặc làm giả bằng các loài Actaea có nguồn gốc châu Á hoặc Bắc Mỹ chứa độc tính [1, 2, 5].
Nỗi lo tổn thương gan từ thảo dược giảm bốc hỏa
Black Cohosh từ lâu đã được người bản địa và người di cư tại Bắc Mỹ sử dụng cho các triệu chứng tiền kinh nguyệt, đau bụng kinh và sau này trở thành liệu pháp thảo dược phổ biến thay thế liệu pháp hormone [2, 6, 8]. Nhờ nhu cầu tiêu thụ toàn cầu tăng vọt, các chế phẩm từ rễ và thân rễ loài cây này được bán rộng rãi dưới dạng thực phẩm bổ sung [2, 4, 7].
Dù vậy, đi cùng với sự gia tăng sử dụng là các báo cáo về tác dụng phụ và độc tính trên gan ở những người dùng sản phẩm gắn mác Black Cohosh [1, 2, 3, 5]. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã đưa ra quy định bắt buộc các sản phẩm Black Cohosh không được pha tạp [1]. Việc đánh giá sau đó ở các ca tổn thương gan cho thấy nhiều sản phẩm đã bị pha trộn với các loài thảo mộc khác cùng chi [2, 3, 5].
Nguyên nhân dẫn đến việc pha tạp và làm giả dược liệu
Tình trạng pha tạp dược liệu Black Cohosh xuất phát từ cả yếu tố vô tình lẫn cố ý trục lợi kinh tế [1, 5, 7]. Chi Actaea (tên đồng nghĩa trước đây là Cimicifuga) thuộc họ Hoàng liên (Ranunculaceae) gồm khoảng 23 loài phân bố ở vùng ôn đới Bắc bán cầu [3, 4]. Do nguồn nguyên liệu Black Cohosh phụ thuộc phần lớn vào việc thu hái tự nhiên, hình thái bên ngoài của rễ và môi trường sống của các loài rất giống nhau dẫn đến việc hái nhầm [4, 8].
Bên cạnh sự nhầm lẫn vô ý, động cơ kinh tế là nguyên nhân chính khiến việc gian lận diễn ra phổ biến [5, 7]. Các loài Actaea châu Á rẻ hơn thường được trà trộn hoặc thay thế hoàn toàn cho Black Cohosh chính gốc [1, 5, 7]. Trong khi các loài châu Á như A. dahurica hay A. cimicifuga thường được dùng cho mục đích chống viêm, giảm đau, hạ sốt chứ không hề được chỉ định cho các triệu chứng phụ khoa [2]. Một số loài liên quan này còn được biết là có độc tính đối với cơ thể con người [3].
Bằng chứng mã vạch DNA: 25% sản phẩm bị làm giả
Để xác định quy mô làm giả, một nghiên cứu công bố năm 2012 đã tiến hành phân tích mã vạch DNA đối với 36 mẫu sản phẩm bổ sung Black Cohosh lưu hành trên thị trường [3]. Nhóm nghiên cứu đã tìm ra hai nucleotide thuộc vùng gen matK có khả năng phân biệt chính xác Black Cohosh với các loài Actaea khác [3].
Kết quả giải trình tự chuỗi gen cho thấy chỉ có 27 mẫu (chiếm 75%) trùng khớp hoàn toàn với Black Cohosh thật (Actaea racemosa) [3]. Đáng lo ngại là có tới 9 mẫu (chiếm 25%) mang chuỗi gen hoàn toàn giống với ba loài Actaea châu Á gồm A. cimicifuga, A. dahurica và A. simplex [3]. Con số này gióng lên hồi chuông cảnh báo về tỷ lệ gian lận thương mại rất cao đang hiện diện trên các kệ hàng thực phẩm chức năng [3].
Các phương pháp hóa thực vật nhận diện rễ cây giả
Bên cạnh xét nghiệm di truyền, các nhà khoa học đã xây dựng nhiều bộ dấu vân tay hóa học để bóc trần tình trạng pha tạp phức tạp này [2, 3, 6, 7]. Một nghiên cứu năm 2011 tiến hành thu thập 15 loài Actaea từ Bắc Mỹ và châu Á, sử dụng kỹ thuật sắc ký lỏng hiệu năng cao HPLC-PDA và LC-MS [4]. Phân tích dấu vân tay hóa học của polyphenol và triterpene glycoside cho thấy hai hợp chất chỉ thị gồm cimifugin và cimiracemoside F có vai trò phân biệt Black Cohosh với hầu hết các loài Actaea châu Á [4]. Ngoài ra, hợp chất formononetin hoàn toàn không xuất hiện ở cả loài châu Á lẫn Bắc Mỹ [4].
Một nghiên cứu khác năm 2012 áp dụng kỹ thuật HPLC-TOF-ESI-MS kết hợp phân tích thành phần chính (PCA) đã xác định được 15 chất chỉ thị hóa học để chia thành 4 nhóm thực vật riêng biệt: Black Cohosh, loài Actaea châu Á, loài Actaea Bắc Mỹ khác và nhóm ngoài loài A. racemosa [1]. Đến năm 2018, nghiên cứu dùng khối phổ phân giải cao (HRAM LC-MS) đề xuất 7 glycoside amide của axit hydroxycinnamic làm chất chỉ thị, giúp phân biệt Black Cohosh với hai loài châu Á (A. foetida, A. dahurica) và hai loài Bắc Mỹ (A. pachypoda, A. podocarpa) với độ chính xác đạt 100% trong mô hình kiểm nghiệm [5].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2016 trên 203 mẫu thuộc 7 loài Actaea bằng kỹ thuật RP-PDA-HPLC cũng phân tách rõ rệt Black Cohosh với các loài châu Á (gọi là thăng ma) và loài Bắc Mỹ (A. podocarpa) [6]. Kỹ thuật sắc ký bản mỏng (TLC) kết hợp phát quang sinh học năm 2008 hay phân tích cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) năm 2021 trên 33 mẫu cũng chứng minh khả năng phát hiện các chất tạp nhiễm vô danh và nhận diện các loài giả mạo như Actaea podocarpa hay Actaea cordifolia [4, 8].
Lợi ích của Black Cohosh và rủi ro từ dược liệu trôi nổi
Các thử nghiệm gần đây chứng minh hiệu quả và độ an toàn của các sản phẩm thuốc thảo dược đã được cấp phép nếu sử dụng dịch chiết đạt chất lượng dược phẩm [6]. Black Cohosh chuẩn giúp giảm bớt các than phiền thời kỳ mãn kinh mà không cần can thiệp liệu pháp hormone thay thế [2, 6, 7].
Tuy nhiên, nguy cơ lớn nhất không nằm ở bản thân thảo dược mà nằm ở nguồn gốc nguyên liệu trôi nổi [5, 7]. Sự pha trộn các loài như Actaea pachypoda (white cohosh), Actaea podocarpa (yellow cohosh) hay các loài thăng ma châu Á (A. dahurica, A. cimicifuga) đem lại nguy cơ nhiễm độc khó lường [1, 4, 5]. Việc người tiêu dùng uống phải sản phẩm giả mạo có thể dẫn tới gánh nặng chuyển hóa nghiêm trọng cho gan [1, 2, 5].
Những ai cần đặc biệt thận trọng?
Người tiêu dùng, đặc biệt là phụ nữ trung niên, không nên tự ý tìm mua các loại rễ cây, bột thô hoặc viên uống không rõ nguồn gốc xuất xứ trôi nổi trên mạng xã hội [1, 5, 8]. Những người có tiền sử bệnh lý về gan, suy giảm chức năng gan hoặc đang sử dụng các loại thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào gắn nhãn Black Cohosh [2, 5].
Khi sử dụng, nếu cơ thể xuất hiện các dấu hiệu bất thường như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi cực độ hoặc đau bụng vùng hạ sườn phải, người dùng phải lập tức ngưng sản phẩm và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan ngay [2, 5]. Tuyệt đối không tự ý dùng thảo dược này để thay thế các phác đồ điều trị y khoa đang có.
Lời khuyên lựa chọn và sử dụng thảo dược an toàn
Để tự bảo vệ sức khỏe, người tiêu dùng chỉ nên lựa chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín, có công bố tiêu chuẩn chất lượng và được cấp phép lưu hành chính thức [1, 7]. Các nhà sản xuất đạt chuẩn thực hành sản xuất tốt (GMP) bắt buộc phải áp dụng quy trình kiểm nghiệm nguyên liệu nghiêm ngặt bằng các kỹ thuật hiện đại như mã vạch DNA hoặc dấu vân tay hóa học (HPLC, LC-MS) nhằm loại trừ tạp nhiễm [1, 2, 3].
Tránh mua các loại rễ cây khô tự thu hái hoặc hàng xách tay không qua kiểm định chất lượng [4, 8]. Người dùng cần tuân thủ đúng liều lượng hướng dẫn trên nhãn mác của các sản phẩm chuẩn hóa, không tự ý tăng liều với hy vọng đạt hiệu quả nhanh [6]. Trước khi bắt đầu bất kỳ liệu trình thảo dược nào, hãy trao đổi cụ thể với bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để đánh giá nguy cơ tương tác thuốc.
Black Cohosh là một thảo dược có giá trị cho phụ nữ mãn kinh nhưng thị trường lại tiềm ẩn nguy cơ pha tạp các loài rễ cây độc hại [1, 2, 6]. Việc nâng cao cảnh giác, chọn mua sản phẩm rõ nguồn gốc đã qua kiểm định hoạt chất là giải pháp then chốt để bảo vệ lá gan và sức khỏe của chính mình [1, 7].