Uống bột sừng tê giác: Cẩn trọng rủi ro ngộ độc hóa chất bảo quản

Thói quen truyền miệng và những lo ngại sức khỏe

Nhiều người vẫn truyền tai nhau việc mài bột sừng tê giác uống để hạ sốt, giải độc rượu hoặc bồi bổ cơ thể. Thậm chí, không ít người sẵn sàng chi trả số tiền lớn với niềm tin rằng đây là phương thuốc chữa được bách bệnh.

Tuy nhiên, các phân tích khoa học hiện đại cho thấy bột sừng tê giác không mang lại lợi ích y học rõ rệt cho sức khỏe con người ^[1]. Đáng lo ngại hơn, việc tìm mua và sử dụng các sản phẩm trôi nổi từ thị trường bất hợp pháp đang đặt người tiêu dùng trước nguy cơ ngộ độc các loại tạp chất, hóa chất bảo quản và các vật liệu giả mạo độc hại ^[2].

Để hiểu rõ mức độ rủi ro, người tiêu dùng cần nhìn nhận bản chất thật sự của loại vật liệu này dưới góc độ hóa học và y học thực chứng. Những bằng chứng thực nghiệm gần đây đã làm sáng tỏ nhiều điều bất ngờ về những gì thực sự đi vào cơ thể người uống.

Bản chất thực sự của sừng tê giác dưới góc nhìn hóa học

Nhiều người lầm tưởng sừng tê giác là một khối xương đặc biệt chứa các hoạt chất dược lý quý hiếm. Thực chất, cấu tạo của sừng tương tự như móng tay hoặc lông tóc của con người, chủ yếu được hình thành từ chất đạm dạng sợi keratin.

Để làm rõ những gì người tiêu dùng thực tế nuốt vào bụng khi sử dụng các sản phẩm chế xuất từ sừng, các nhà khoa học đã tiến hành đo lường chi tiết hàm lượng khoáng chất và kim loại ^[1]. Các nhà nghiên cứu muốn xác định xem liệu bên trong sừng có chứa các yếu tố dinh dưỡng hay độc chất tiềm ẩn nào có thể tác động đến sức khỏe con người ^[1].

Kết quả cho thấy, ngoài chất nền keratin cơ bản, sừng tê giác chỉ chứa một số khoáng chất vi lượng thông thường ^[1]. Hoàn toàn không có bất kỳ hợp chất sinh học hay hoạt chất kỳ diệu nào có khả năng tiêu trừ tế bào bệnh hoặc điều trị các bệnh nan y như những lời đồn đại dân gian.

Nghiên cứu năm 2024 về thành phần kim loại và độc tố

Một nghiên cứu công bố năm 2024 đã tiến hành định lượng các khoáng chất, bao gồm cả kim loại, có trong sừng tê giác nhằm làm rõ những nguy cơ và lợi ích thực sự ^[1]. Trong nghiên cứu này, các chuyên gia đã thu thập 22 chiếc sừng thông qua việc khám nghiệm tử thi từ các cá thể tê giác nuôi tại vườn thú, bao gồm 3 cá thể tê giác trắng và 13 cá thể tê giác đen ^[1].

Từ 22 chiếc sừng ban đầu, nhóm tác giả đã lấy mẫu tại nhiều vị trí khác nhau để tạo ra 182 mẫu tiêu bản phục vụ cho quá trình phân tích trong phòng thí nghiệm ^[1]. Dữ liệu ban đầu đã chỉ ra tình trạng nhiễm bẩn môi trường, cụ thể là đất bám ở lớp ngoài cùng của sừng ^[1].

Khi tiến hành kiểm tra các mẫu nằm sâu bên trong từ 1 cm trở lên, nơi hoàn toàn không bị nhiễm bẩn từ bên ngoài, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận nồng độ đo được của 18 loại khoáng chất khác nhau ^[1]. Trong số các yếu tố được khảo sát ở các mẫu sâu, sự khác biệt về khoáng chất liên quan đến màu sắc là rõ rệt nhất ^[1]. Các mẫu sừng có màu sẫm chứa hàm lượng kẽm, đồng, chì và bari cao hơn đáng kể so với các mẫu sáng màu với ý nghĩa thống kê rõ rệt ^[1].

Dữ liệu thực nghiệm chứng minh rằng sừng tê giác chứa cả những khoáng chất thiết yếu lẫn các kim loại có khả năng gây độc ^[1]. Mặc dù chì và bari là những kim loại có độc tính tiềm tàng, nhóm nghiên cứu kết luận rằng nồng độ của chúng ở mức thấp khiến cho việc tiêu thụ sừng khó có khả năng mang lại lợi ích sức khỏe nhưng cũng khó tạo ra rủi ro ngộ độc trực tiếp từ bản thân chiếc sừng tự nhiên ^[1].

Rủi ro hóa chất bảo quản và nguy cơ tạp nhiễm thực tế

Mặc dù bản thân sừng tự nhiên sạch từ vườn thú có nồng độ kim loại thấp, nhưng các sản phẩm lưu thông ngoài đời thực lại hoàn toàn khác biệt ^[1]. Nhu cầu tiêu thụ sừng tê giác cho các mục đích văn hóa, xã hội và y học đang đẩy loài động vật này đến bờ vực tuyệt chủng do nạn săn trộm ^[1].

Để vận chuyển trái phép qua nhiều quốc gia và cất giữ qua nhiều năm mà không bị thối rữa, sừng tê giác bị săn trộm thường bị ngâm, tẩm hoặc phun các hóa chất chống mốc và hóa chất bảo quản công nghiệp. Do đây là chuỗi cung ứng ngầm và hoàn toàn bất hợp pháp, người buôn bán không tuân thủ bất kỳ quy chuẩn an toàn thực phẩm hay y tế nào.

Nghiên cứu năm 2024 cũng đã chứng minh ngay lớp vỏ ngoài cùng của sừng tự nhiên đã bị nhiễm bẩn nghiêm trọng bởi các tạp chất từ đất và môi trường xung quanh ^[1]. Khi người tiêu dùng mài cả lớp vỏ ngoài hoặc sử dụng bột sừng được nghiền thô, toàn bộ các chất bẩn, vi khuẩn và hóa chất bám trên bề mặt sẽ đi thẳng vào đường tiêu hóa.

Hơn nữa, tại một số khu bảo tồn ở châu Phi, các nhà bảo tồn đã triển khai các biện pháp bơm phẩm màu và các hợp chất hóa học chuyên dụng vào sừng của các cá thể tê giác sống nhằm làm mất giá trị thương mại và ngăn chặn săn trộm. Các loại hóa chất này nếu ngấm vào sừng có thể trở thành mối nguy hại khôn lường đối với hệ tiêu hóa và hệ thần kinh của người vô tình sử dụng bột mài.

Vấn nạn sừng giả: Nhựa, sừng trâu và rủi ro ngộ độc tiềm ẩn

Một nguy cơ to lớn khác đối với người tiêu dùng là tình trạng hàng giả tràn lan trên thị trường chợ đen. Do số lượng tê giác ngoài tự nhiên sụt giảm nghiêm trọng trong thế kỷ qua, nguồn cung sừng thực sự vô cùng khan hiếm ^[3]. Hiện tại, ba trong số năm loài tê giác còn tồn tại đang ở tình trạng cực kỳ nguy cấp, một loài sắp nguy cấp và một loài dễ bị tổn thương ^[3].

Nạn săn trộm gia tăng đột biến trong thập kỷ qua chủ yếu do nhu cầu sử dụng các sản phẩm từ sừng tê giác tăng cao tại khu vực châu Á ^[3]. Để đáp ứng nhu cầu này và trục lợi, những kẻ buôn lậu đã tạo ra một lượng lớn sừng giả từ các nguồn nguyên liệu trôi nổi ^[2].

Một nghiên cứu năm 2018 tại Việt Nam về kỹ thuật xét nghiệm phản ứng chuỗi polymerase đa mồi nhằm định danh loài đã chỉ ra thực trạng này ^[2]. Nghiên cứu cho biết sừng trâu nước là một trong những đối tượng thay thế thường gặp nhất để làm giả sừng tê giác ^[2]. Thậm chí, trong số các mẫu vật thu giữ ngoài thực địa được đưa đi kiểm nghiệm tại Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật, có những mẫu không thể phân tích được do nghi ngờ là vật liệu hoàn toàn nhân tạo như nhựa ^[2].

Một nghiên cứu quốc tế khác công bố năm 2018 cũng nhấn mạnh rằng sừng trâu nước là chất thay thế phổ biến nhất cho sừng tê giác trong các vụ buôn bán động vật hoang dã trái phép ^[3]. Nghiên cứu này đã xây dựng quy trình xét nghiệm chuẩn quốc tế dựa trên đoạn gen cytochrome-b để phân biệt mẫu vật nghi ngờ với lượng mẫu cực nhỏ, dưới 20 picogram ^[3]. Khi thử nghiệm trên 52 mẫu vật không rõ nguồn gốc bị thu giữ từ các vụ án buôn lậu, xét nghiệm đã định danh chính xác cấp loài cho 47 mẫu ^[3].

Việc mài uống các vật phẩm làm giả từ nhựa tổng hợp hoặc sừng động vật nuôi đã bị xử lý bằng chất tẩy trắng, hóa chất tạo mùi và phẩm nhuộm công nghiệp là cực kỳ nguy hiểm. Các hợp chất hóa học công nghiệp có trong nhựa tái chế hoặc chất xử lý sừng trâu khi hòa vào nước có thể gây ngộ độc cấp tính, suy gan, suy thận hoặc tổn thương màng tế bào.

Những hiểu lầm tai hại về công dụng chữa bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất trong dân gian là sừng tê giác có thể hạ sốt tức thì cho trẻ nhỏ và giải độc cho người say rượu. Rất nhiều người lầm tưởng rằng một chất có khả năng "thanh nhiệt" mạnh mẽ như lời đồn sẽ giúp bảo vệ tế bào gan sau khi uống nhiều rượu bia.

Trên thực tế, bằng chứng khoa học khẳng định các khoáng chất có trong sừng tê giác tồn tại ở nồng độ rất thấp, không đủ để tạo ra bất kỳ tác dụng sinh lý hay hiệu quả điều trị nào đối với sức khỏe con người ^[1]. Người uống bột sừng cảm thấy hạ sốt hoặc đỡ mệt mỏi phần lớn là do lượng nước lọc mà họ uống kèm theo trong quá trình mài bột.

Nguy hiểm hơn, việc tin vào công dụng thần kỳ của sừng tê giác khiến nhiều bệnh nhân mắc các bệnh hiểm nghèo như ung thư, đột quỵ bỏ lỡ "giai đoạn vàng" điều trị y khoa. Khi người bệnh từ chối các phác đồ y học hiện đại đã được chứng minh để chuyển sang uống bột sừng, hậu quả thường là bệnh tiến triển nặng hơn, dẫn đến tử vong nhanh chóng.

Ngoài ra, những người đang trong tình trạng suy kiệt, suy giảm miễn dịch do ung thư khi uống phải bột sừng chứa kim loại nặng như chì, bari hoặc hóa chất bảo quản sẽ phải đối mặt với nguy cơ suy đa tạng trầm trọng hơn ^[1]. Cơ thể người bệnh không còn khả năng tự đào thải các độc chất lạ này.

Khuyến cáo y tế: Ai cần tuyệt đối tránh xa?

Mọi đối tượng người dân đều được khuyến cáo không sử dụng sừng tê giác dưới bất kỳ hình thức nào, cả về góc độ y tế lẫn quy định pháp luật. Tuy nhiên, có những nhóm đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương nếu vô tình tiếp xúc với các sản phẩm này:

• Người có bệnh nền về gan và thận: Gan và thận là hai cơ quan chính chịu trách nhiệm xử lý các chất chuyển hóa và độc tố. Nếu uống phải bột sừng chứa hóa chất bảo quản công nghiệp hoặc sừng giả làm từ nhựa, áp lực lọc của thận và chức năng giải độc của gan sẽ bị quá tải, dễ dẫn đến suy gan, suy thận cấp tính.
• Trẻ em: Cơ thể và hệ thần kinh của trẻ nhỏ đang trong giai đoạn phát triển, rất nhạy cảm với các kim loại nặng như chì hay bari vốn được ghi nhận tồn tại trong sừng ^[1]. Việc cho trẻ uống bột sừng không rõ nguồn gốc để hạ sốt có thể gây co giật, rối loạn tiêu hóa và tổn thương tế bào não.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: Độc tố từ các loại hóa chất chống mốc hoặc kim loại nặng có thể đi qua nhau thai hoặc bài tiết qua sữa mẹ, gây dị tật thai nhi hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của trẻ sơ sinh.
• Người cao tuổi và người mắc bệnh mạn tính: Nhóm người này thường có hệ miễn dịch suy yếu và khả năng bài tiết kém, việc hấp thụ các tạp chất từ bụi đất hoặc hóa chất trôi nổi ngoài bề mặt sừng có thể dẫn đến nhiễm trùng tiêu hóa nghiêm trọng ^[1].

Lời khuyên thực tế và giải pháp bảo vệ sức khỏe an toàn

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình, người tiêu dùng cần hoàn toàn từ bỏ thói quen tìm mua và sử dụng sừng tê giác. Thay vì đặt niềm tin vào các dược liệu truyền miệng không có cơ sở khoa học, mọi người nên áp dụng các giải pháp y tế chính thống đã được kiểm chứng.

Khi gặp các vấn đề sức khỏe thường gặp như sốt cao, mệt mỏi hay nhiễm độc, các hướng dẫn y khoa sau đây sẽ mang lại hiệu quả an toàn:

• Khi bị sốt: Bổ sung nhiều nước, nghỉ ngơi ở nơi thoáng mát và sử dụng các loại thuốc hạ sốt thông thường theo đúng chỉ định và liều lượng của bác sĩ hoặc hướng dẫn của dược sĩ.
• Sau khi uống rượu bia: Uống nhiều nước lọc, nước bù điện giải hoặc nước chanh để hỗ trợ cơ thể bài tiết cồn tự nhiên. Không tự ý sử dụng các loại bột mài, thuốc giải rượu trôi nổi trên mạng.
• Khi mắc bệnh lý mạn tính hoặc nan y: Tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị của các cơ sở y tế chuyên khoa. Thảo luận thẳng thắn với bác sĩ điều trị trước khi muốn sử dụng thêm bất kỳ thực phẩm chức năng nào.
• Nâng cao ý thức pháp luật: Việc mua bán, vận chuyển và sử dụng sừng tê giác là hành vi vi phạm pháp luật hình sự nghiêm trọng nhằm bảo vệ các loài động vật hoang dã đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng [1, 3].

Từ bỏ việc sử dụng sừng tê giác không chỉ giúp bạn bảo vệ túi tiền và tránh khỏi các nguy cơ ngộ độc hóa chất khôn lường, mà còn góp phần quan trọng vào nỗ lực chung của toàn cầu nhằm bảo tồn đa dạng sinh học tự nhiên.