Cà phê buổi sáng hay một tách trà ấm sau bữa ăn vốn là thói quen khó bỏ của rất nhiều người Việt. Tuy nhiên, khi đối mặt với những cơn ợ nóng, ợ chua hay cảm giác nóng rát sau xương ức, người bệnh trào ngược dạ dày thực quản thường nhận được lời khuyên phải cắt bỏ hoàn toàn các loại đồ uống này. Việc phải từ bỏ hoàn toàn sở thích thưởng thức đồ uống mỗi ngày khiến không ít người băn khoăn liệu điều này có thực sự cần thiết về mặt khoa học.
Thực tế, các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản không bắt buộc phải kiêng tuyệt đối cà phê và trà trong mọi trường hợp. Tác động của hai loại thức uống này lên hệ tiêu hóa có sự khác biệt rất lớn tùy thuộc vào cơ địa từng người, lượng sử dụng hàng ngày và nồng độ đậm đặc của thức uống.
Cơ chế tác động của caffeine lên cơ thắt thực quản dưới
Cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò như một van một chiều, ngăn không cho dịch axit và thức ăn từ dạ dày trào ngược lên thực quản. Khi van này bị giãn hoặc suy yếu áp lực, các triệu chứng trào ngược sẽ xuất hiện. Caffeine từ cà phê và các loại đồ uống khác được ghi nhận là có khả năng kích thích tiết axit dạ dày, làm giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới và thúc đẩy hiện tượng trào ngược dịch vị [1].
Cà phê có thể làm tăng tiết axit dạ dày thông qua việc kích thích bài tiết gastrin, từ đó thúc đẩy sự lỏng lẻo tạm thời của cơ thắt thực quản dưới và có thể góp phần làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày [2]. Đối với trà, một thành phần quan trọng là theophylline cũng có khả năng làm giãn cơ thắt thực quản dưới, dù chất này đồng thời có thể làm dịu cảm giác khó chịu ở nội tạng [2].
Tuy nhiên, mối liên hệ giữa các hợp chất trong đồ uống và phản ứng thực tế của cơ thể không hoàn toàn giống nhau giữa các nghiên cứu sinh lý học và nghiên cứu trên cộng đồng.
Nghiên cứu sinh lý: Caffeine có thực sự là thủ phạm chính?
Khi kiểm tra trực tiếp áp lực cơ thắt trong phòng thí nghiệm, tác động của cà phê và trà thể hiện khá rõ rệt nhưng lại có những điểm bất ngờ về vai trò riêng biệt của caffeine.
Một thử nghiệm bắt chéo mù trên 12 người khỏe mạnh năm 1995 đã đo đồng thời áp lực cơ thắt thực quản dưới và độ pH thực quản trong 20 phút trước cùng 90 phút sau khi truyền 4 dung dịch thử nghiệm vào dạ dày [3]. Các dung dịch gồm cà phê thường, cà phê khử caffeine, trà và nước lọc, trong đó dung dịch cà phê thường và trà đều chứa 160 mg caffeine [3]. Kết quả ghi nhận áp lực cơ thắt thực quản dưới giảm đáng kể sau khi dùng cà phê thường và trà so với nước lọc, trong khi cà phê khử caffeine không làm giảm áp lực này [3]. Số đợt trào ngược xuất hiện nhiều nhất sau khi dùng trà và cà phê thường, với sự khác biệt có ý nghĩa thống kê so với nước lọc ở nhóm dùng trà [3].
Dẫu vậy, một nghiên cứu đo pH thực quản lưu động 3 giờ trên các tình nguyện viên khỏe mạnh năm 1994 lại đưa ra kết quả chi tiết hơn về vai trò của các chất ngoài caffeine [4]. Nghiên cứu tiến hành trên 16 tình nguyện viên uống 300 ml cà phê thường, cà phê khử caffeine hoặc nước máy; 6 người thử nghiệm trà thường, trà khử caffeine, nước máy hoặc cà phê được điều chỉnh nồng độ caffeine tương đương trà; và 8 người dùng nước có chứa hoặc không chứa caffeine [4]. Kết quả cho thấy cà phê thường làm tăng trào ngược đáng kể so với nước và trà thường [4]. Đáng chú ý, việc khử caffeine ở cà phê làm giảm đáng kể hiện tượng trào ngược, nhưng việc khử caffeine ở trà hoặc thêm caffeine vào nước lọc lại không gây ra bất kỳ tác động nào [4]. Khi cà phê được pha loãng để có hàm lượng caffeine tương đương trà, nó vẫn làm tăng trào ngược rõ rệt, cho thấy caffeine dường như không phải là nguyên nhân duy nhất chịu trách nhiệm mà trào ngược còn do các thành phần khác có trong cà phê gây ra [4].
Bằng chứng dịch tễ học quy mô lớn nói gì?
Bên cạnh các thử nghiệm đo áp lực ngắn hạn, các nghiên cứu dịch tễ học theo dõi thói quen uống trà và cà phê trong đời sống thực tế lại cho thấy nhiều kết quả trái chiều.
Một nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn năm 2020 trên 48.308 phụ nữ từ 42 đến 62 tuổi thuộc Nghiên cứu Sức khỏe Y tá II, theo dõi suốt 262.641 người-năm, đã ghi nhận 7.961 phụ nữ có triệu chứng trào ngược từ một lần trở lên mỗi tuần [5]. Nhóm phụ nữ uống nhiều hơn 6 khẩu phần mỗi ngày có nguy cơ xuất hiện triệu chứng trào ngược cao hơn so với người không uống, cụ thể tỷ số nguy cơ đối với cà phê là 1,34 (khoảng tin cậy 95%: 1,13-1,59) và đối với trà là 1,26 (khoảng tin cậy 95%: 1,03-1,55) [5]. Phân tích thay thế chỉ ra rằng nếu thay 2 khẩu phần cà phê hoặc trà mỗi ngày bằng 2 khẩu phần nước lọc thì nguy cơ triệu chứng trào ngược giảm với tỷ số nguy cơ là 0,96 (khoảng tin cậy 95%: 0,92-1,00) cho cả hai loại [5].
Trái lại, một nghiên cứu bệnh chứng tại Na Uy công bố năm 2004 so sánh 3.153 người có triệu chứng ợ nóng hoặc ợ trớ nghiêm trọng trong 12 tháng với 40.210 người đối chứng không có triệu chứng [6]. Sau khi hiệu chỉnh đa biến, nghiên cứu này lại phát hiện mối liên quan nghịch mức độ vừa phải giữa nguy cơ trào ngược với cà phê, trong khi việc tiêu thụ trà hoàn toàn không ảnh hưởng đến nguy cơ trào ngược, dẫn đến kết luận cà phê và trà dường như không phải là yếu tố nguy cơ gây trào ngược trong quần thể này [6].
Một phân tích tổng hợp năm 2019 thu thập dữ liệu từ 23 bài báo với 30 nghiên cứu để đánh giá mối liên quan giữa thói quen uống trà và bệnh trào ngược dạ dày thực quản [7]. Kết quả tổng thể cho thấy uống trà không có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với nguy cơ mắc trào ngược, với tỷ số chênh gộp là 1,12 (khoảng tin cậy 95%: 0,98-1,27) [7]. Tuy nhiên, khi phân tích theo khu vực địa lý, uống trà làm tăng nguy cơ trào ngược ở khu vực Đông Á với tỷ số chênh là 1,27 (khoảng tin cậy 95%: 1,07-1,51), nhưng lại liên quan đến việc giảm nguy cơ tại khu vực Trung Á với tỷ số chênh là 0,77 (khoảng tin cậy 95%: 0,63-0,95) [7].
Khả năng tiến triển thành biến chứng nguy hiểm
Một mối lo ngại lớn của người bị trào ngược lâu năm là nguy cơ xuất hiện Barrett thực quản – tổn thương tiền thân của ung thư biểu mô tuyến thực quản, vốn xuất hiện ở tối đa 15% người có triệu chứng trào ngược thường xuyên [1].
Một nghiên cứu bệnh chứng cắt ngang năm 2017 trên các cựu chiến binh Mỹ đã so sánh 310 bệnh nhân được xác nhận mắc Barrett thực quản bằng mô bệnh học với 1.728 người đối chứng không có tổn thương [1]. Dù phân tích đơn biến ban đầu cho thấy có sự liên quan giữa Barrett thực quản với cà phê (tỷ số chênh 1,41) và trà (tỷ số chênh 1,34), nhưng khi chuyển sang phân tích đa biến có hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu như giới tính và chủng tộc, các nhà khoa học nhận thấy hoàn toàn không có mối liên quan giữa việc tiêu thụ cà phê (tỷ số chênh hiệu chỉnh 1,04; khoảng tin cậy 95%: 0,76-1,42) hoặc trà (tỷ số chênh hiệu chỉnh 1,11; khoảng tin cậy 95%: 0,85-1,44) với nguy cơ tổn thương này [1]. Do đó, việc kiêng hoàn toàn cà phê hoặc trà khó có khả năng giúp bảo vệ người bệnh khỏi biến chứng Barrett thực quản [1].
Dữ liệu về mối liên quan giữa cà phê, trà và ung thư biểu mô tuyến thực quản hiện vẫn chưa đồng nhất, trong đó một nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn trên hơn 400.000 người theo dõi ghi nhận không có mối liên quan nào giữa tiêu thụ cà phê, trà và ung thư biểu mô tuyến thực quản [1].
Hiểu lầm thường gặp về trà, cà phê và trào ngược
Nhiều người mặc định rằng chỉ cần chuyển sang uống trà là an toàn tuyệt đối cho dạ dày. Trên thực tế, một khảo sát đa trung tâm tại Trung Quốc năm 2019 ghi nhận thói quen uống trà đặc có mối liên quan với triệu chứng trào ngược dạ dày thực quản [2]. Thêm vào đó, việc uống trà xanh trong một nghiên cứu bảng hỏi cắt ngang trên 2.853 người cho thấy nhóm uống trà xanh có nguy cơ trào ngược cao hơn với tỷ số chênh là 1,44 [8]. Sự không nhất quán giữa các kết quả nghiên cứu về trà có thể bắt nguồn từ sự khác biệt về loại trà, quy trình chế biến, các chất phụ gia và văn hóa thưởng trà của từng vùng miền [2].
Một hiểu lầm khác là sữa hoặc đường thêm vào đồ uống luôn là tác nhân làm nặng thêm bệnh. Một khảo sát năm 2019 cho thấy việc thêm đường hoặc sữa vào trà và cà phê không liên quan đến triệu chứng trào ngược hay viêm thực quản ăn mòn [8]. Mặt khác, các yếu tố về hành vi ăn uống đôi khi gây hại nhiều hơn bản thân tách cà phê, chẳng hạn như ăn quá nhanh, ăn quá no và ăn thức ăn quá nóng đều là những yếu tố nổi bật liên quan mật thiết đến triệu chứng bệnh [2].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người thường xuyên xuất hiện triệu chứng ợ nóng dữ dội hoặc trào ngược sau khi uống cà phê hay trà đặc cần hết sức cẩn trọng [2]. Dù các nghiên cứu đo pH và áp lực cơ thắt cho thấy tác động rõ rệt, cần lưu ý rằng các thử nghiệm đo đạc sinh lý học này được thực hiện trên nhóm tình nguyện viên khỏe mạnh [6, 7]. Dữ liệu trực tiếp về sự thay đổi áp lực cơ thắt bằng máy đo chuyên dụng trên chính các bệnh nhân đang bị viêm loét thực quản vẫn cần thêm các nghiên cứu chuyên sâu để củng cố.
Những người có thói quen tiêu thụ lượng lớn đồ uống có chứa caffeine trong ngày, chẳng hạn trên 6 khẩu phần mỗi ngày, cũng thuộc nhóm đối tượng có nguy cơ bùng phát triệu chứng cao hơn đáng kể và nên giảm lượng dùng [5].
Cách điều chỉnh thói quen uống phù hợp
Thay vì kiêng khem khắt khe gây căng thẳng không cần thiết, người bệnh có thể áp dụng các bước điều chỉnh dựa trên phản ứng thực tế của cơ thể:
- Theo dõi nhật ký triệu chứng: Nếu nhận thấy cơn nóng rát xuất hiện rõ rệt sau khi uống cà phê hay trà, hãy chủ động giảm bớt lượng dùng để theo dõi sự cải thiện.
- Giảm số lượng và thay thế bằng nước lọc: Việc giảm tiêu thụ các loại đồ uống này và thay thế khoảng 2 khẩu phần cà phê hoặc trà mỗi ngày bằng 2 khẩu phần nước lọc đã được chứng minh giúp làm giảm đáng kể tần suất xuất hiện triệu chứng trào ngược [5].
- Tránh uống quá đặc: Nên pha loãng trà thay vì dùng trà đặc, do nồng độ các chất chiết xuất cao có thể tác động tiêu cực đến cơ thắt thực quản [2].
- Chuyển đổi sang dạng khử caffeine: Đối với người yêu thích hương vị cà phê, việc chuyển sang dùng cà phê khử caffeine có thể giúp hạn chế sự suy giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới và giảm các đợt trào ngược so với cà phê thông thường [6, 7].
- Điều chỉnh thói quen đi kèm: Tránh uống đồ uống quá nóng, không uống vội vàng và không kết hợp với các bữa ăn quá no để giảm bớt gánh nặng lên niêm mạc thực quản và dạ dày [2].
Nhìn chung, người bệnh trào ngược dạ dày thực quản không bắt buộc phải loại bỏ hoàn toàn cà phê và trà khỏi thực đơn nếu thức uống này không kích hoạt triệu chứng khó chịu. Lắng nghe phản ứng của cơ thể, kiểm soát lượng dùng vừa phải và điều chỉnh lối sống khoa học là giải pháp cân bằng và bền vững nhất.
