Dầu argan từ lâu đã nổi tiếng trong lĩnh vực làm đẹp, chăm sóc tóc và da. Thời gian gần đây, nhiều người truyền tai nhau thói quen uống dầu argan nguyên chất mỗi ngày để thanh lọc cơ thể, hạ mỡ máu và ngừa bệnh tim mạch. Liệu loại dầu thực vật đắt đỏ này có thực sự đem lại hiệu quả hạ cholesterol vượt trội như lời đồn?

Dưới góc nhìn khoa học thực chứng, dầu argan thực sự chứa các hợp chất có lợi giúp điều chỉnh tích cực một số chỉ số lipid máu như giảm LDL-cholesterol, giảm triglyceride và tăng HDL-cholesterol [1]. Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng hiện nay chỉ mới dừng lại ở quy mô nhóm nhỏ và thời gian can thiệp ngắn. Dầu argan đóng vai trò như một thực phẩm bổ trợ trong chế độ ăn uống lành mạnh chứ hoàn toàn không thể thay thế thuốc điều trị mỡ máu chuyên biệt.

Vì sao dầu argan có tiềm năng hỗ trợ mỡ máu?

Hiệu quả tác động lên lipid huyết tương của dầu argan xuất phát từ thành phần hóa học đặc trưng của nó. Dầu argan nguyên chất chứa khoảng 45% axit béo không bão hòa đơn (MUFA) và 35% axit béo không bão hòa đa (PUFA) [2]. Tỷ lệ giữa chất béo không bão hòa đa trên chất béo bão hòa (PUFA/SFA) đạt khoảng 3,34, trong khi tỷ lệ MUFA/PUFA đạt mức 1,63 [2].

Bên cạnh các axit béo có lợi, dầu argan còn sở hữu phần không xà phòng hóa dồi dào các vi chất chống oxy hóa tự nhiên. Đáng chú ý nhất là sự hiện diện của polyphenol, phytosterol và các dạng tocopherol (đặc biệt là vitamin E) [3], [2].

Khi đi vào cơ thể, các axit béo chưa bão hòa giúp điều hòa quá trình tổng hợp hạt mỡ trong huyết tương. Đồng thời, hàm lượng chất chống oxy hóa cao giúp bảo vệ tế bào và làm chậm quá trình peroxy hóa mỡ xấu (LDL) [3], [2]. Đây là cơ chế then chốt giúp loại dầu này được chú ý trong việc hỗ trợ phòng ngừa nguy cơ xơ vữa động mạch [3].

Nghiên cứu lâm sàng: Kết quả tích cực trên người khỏe mạnh

Tác động hạ mỡ máu của dầu argan đã được ghi nhận qua một số thử nghiệm trên các tình nguyện viên khỏe mạnh tại khu vực Bắc Phi.

Năm 2004, một nghiên cứu tại Ma-rốc so sánh giữa 62 người thường xuyên dùng dầu argan nguyên chất và 34 người không dùng (tổng cộng 96 đối tượng gồm 20 nam, 76 nữ) [3]. Khẩu phần của nhóm tiêu thụ dầu argan có lượng axit béo không bão hòa đa cao hơn đáng kể (8,8 g so với 6,6 g) [3]. Kết quả cho thấy nhóm dùng dầu argan có nồng độ LDL-cholesterol thấp hơn 12,7% và nồng độ lipoprotein (a) - một yếu tố nguy cơ tim mạch - thấp hơn 25,3% so với nhóm không dùng [3]. Ngoài ra, nồng độ lipoperoxide huyết tương ở nhóm này giảm 58,3%, trong khi tỷ lệ alpha-tocopherol/cholesterol toàn phần tăng 21,6% [3].

Năm 2012, một nghiên cứu can thiệp đối chứng kéo dài 30 ngày trên 40 người Algeria khỏe mạnh được thực hiện [4]. Nhóm can thiệp gồm 20 người tiêu thụ 15 g dầu argan mỗi ngày cùng bánh mì nướng vào bữa sáng trong 4 tuần; nhóm đối chứng gồm 20 người ăn theo chế độ thông thường và không dùng dầu argan [4]. Kết thúc nghiên cứu, nhóm bổ sung dầu argan ghi nhận nồng độ vitamin E huyết tương tăng lên, mức cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol và triacylglycerol (TAG) giảm xuống, cùng hồ sơ chống oxy hóa tế bào được cải thiện rõ rệt so với nhóm đối chứng [4].

Bằng chứng trên bệnh nhân đái tháo đường và chạy thận nhân tạo

Không chỉ dừng lại ở người khỏe mạnh, tác động của dầu argan còn được đánh giá trên các nhóm bệnh nhân có rối loạn chuyển hóa phức tạp.

Năm 2011, một nghiên cứu can thiệp trong 3 tuần trên bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 ghi nhận những cải thiện tích cực về lipid máu [2]. Sau 3 tuần dùng dầu argan, nồng độ triglyceride huyết thanh của người bệnh giảm 11,84%, cholesterol toàn phần giảm 9,13% và LDL-cholesterol giảm 11,81% [2]. Ngược lại, nồng độ HDL-cholesterol (cholesterol tốt) tăng 10,51% và apolipoprotein AI tăng 9,40% [2]. Thời gian tiềm ứng (lag phase) chống oxy hóa của LDL tăng 20,95%, chứng minh khả năng hạn chế tổn thương xơ vữa mạch máu [2].

Năm 2015, một thử nghiệm bắt chéo có đối chứng kéo dài 4 tuần trên 37 bệnh nhân suy thận mạn giai đoạn cuối đang lọc máu chu kỳ (18 nam, 19 nữ) đã đánh giá tác động của dầu argan nguyên chất [5]. Kết quả cho thấy việc sử dụng dầu argan giúp làm giảm đáng kể mức triglyceride, cholesterol toàn phần và LDL, đồng thời nâng cao mức HDL và vitamin E huyết tương [5]. Mức tăng chất chỉ điểm oxy hóa malondialdehyde (MDA) sau mỗi ca lọc máu ở nhóm dùng dầu argan cũng thấp hơn so với nhóm đối chứng [5].

Ngoài các thử nghiệm trên người, một nghiên cứu năm 2015 trên mô hình chuột bị béo phì do chế độ ăn nhiều chất béo cũng chỉ ra rằng việc bổ sung dầu argan giúp ngăn chặn sự gia tăng của cholesterol toàn phần, LDL-cholesterol, triglyceride, glucose và insulin, đồng thời cải thiện năng lực chống oxy hóa tổng thể của cơ thể [6].

Phân tích tổng hợp: Bức tranh toàn cảnh về hiệu quả thực tế

Để có cái nhìn khách quan hơn về độ mạnh của các bằng chứng, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp được công bố vào năm 2018 đã tổng hợp số liệu từ 5 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với tổng cộng 292 người tham gia [1]. Tiêu chí là các thử nghiệm can thiệp bằng dầu argan trong thời gian tối thiểu 2 tuần [1].

Kết quả phân tích gộp cho thấy việc bổ sung dầu argan tạo ra những thay đổi có ý nghĩa thống kê đối với các chỉ số lipid máu [1]:

  • Cholesterol toàn phần giảm trung bình: 16,85 mg/dl [1].
  • LDL-cholesterol (mỡ xấu) giảm trung bình: 11,67 mg/dl [1].
  • Triglyceride giảm trung bình: 13,69 mg/dl [1].
  • HDL-cholesterol (mỡ tốt) tăng trung bình: 4,14 mg/dl [1].

Dù những con số này khẳng định dầu argan có tác động sinh học tích cực, mức giảm LDL-cholesterol khoảng 11-12 mg/dl chỉ ở mức độ khiêm tốn đến vừa phải [1]. Các tác giả của phân tích gộp cũng nhấn mạnh rằng cần có thêm các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn hơn để đánh giá chính xác tác động lâu dài của loại dầu này lên các biến cố tim mạch thực tế [1].

Hiểu lầm thường gặp: Dầu argan có thay thế được thuốc hạ mỡ máu?

Nhiều người bệnh có tâm lý sợ tác dụng phụ của thuốc tây nên khi thấy thông tin dầu thực vật "làm sạch mạch máu" đã tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang uống dầu nguyên chất. Đây là một sai lầm hết sức nguy hiểm.

Thực tế, các nhóm thuốc điều trị rối loạn mỡ máu như statin có khả năng làm giảm LDL-cholesterol từ 30% đến trên 50% ở những ca nguy cơ cao, đồng thời đã được chứng minh qua hàng chục năm về khả năng giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ. Trong khi đó, dầu argan qua nghiên cứu gộp chỉ giảm LDL ở mức trung bình 11,67 mg/dl trên cỡ mẫu hạn chế 292 người [1].

Dầu argan không phải là thuốc và không có khả năng thay thế phác đồ điều trị y khoa. Xem loại dầu này như một "thần dược trị mỡ máu" có thể khiến người bệnh bỏ lỡ giai đoạn can thiệp y tế quan trọng, làm tích tụ mảng xơ vữa và tăng nguy cơ tai biến nguy hiểm.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Dù là dầu thực vật tự nhiên, không phải ai cũng có thể tự do tiêu thụ dầu argan với liều lượng lớn.

Đầu tiên là người đang mắc chứng béo phì hoặc cần kiểm soát cân nặng chặt chẽ. Dầu argan bản chất là chất béo nguyên chất, do đó mật độ năng lượng rất cao. Việc bổ sung thêm dầu vào thực đơn mà không cắt giảm lượng calo tương ứng từ các nguồn khác có thể gây dư thừa năng lượng, dẫn đến tăng cân - yếu tố nguy cơ trực tiếp làm trầm trọng thêm tình trạng rối loạn lipid máu [6].

Thứ hai, những người có bệnh nền mạn tính, bệnh gan, bệnh thận hoặc đang sử dụng thuốc chuyển hóa qua gan cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thường xuyên. Mặc dù có nghiên cứu trên bệnh nhân lọc máu [5], tình trạng của mỗi cá nhân là khác nhau và không nên tự ý áp dụng ngoài hướng dẫn y tế.

Thứ ba, người có cơ địa dị ứng với các loại hạt cây (tree nuts) cần cẩn trọng khi tiếp xúc hoặc dung nạp các sản phẩm chiết xuất từ hạt argan để phòng tránh nguy cơ phản ứng dị ứng đường tiêu hóa hoặc toàn thân.

Cách áp dụng thực tế an toàn và hiệu quả

Để khai thác lợi ích chống oxy hóa và hỗ trợ lipid máu của dầu argan, người tiêu dùng nên áp dụng đúng cách thay vì lạm dụng:

  • Lượng dùng và cách dùng: Trong nghiên cứu lâm sàng, mức tiêu thụ được áp dụng là khoảng 15 g mỗi ngày (tương đương khoảng một muỗng canh), dùng kèm bánh mì nướng vào bữa sáng [4]. Có thể dùng dầu argan nguyên chất để trộn salad, chấm bánh mì hoặc rưới lên món ăn sau khi nấu.
  • Không dùng để chiên xào nhiệt độ cao: Các liên kết axit béo chưa bão hòa và vi chất chống oxy hóa nhạy cảm (polyphenol, vitamin E) dễ bị phá hủy bởi nhiệt độ lớn [3], [2]. Hãy sử dụng trực tiếp ở dạng nguội hoặc ấm nhẹ.
  • Nguyên tắc thay thế thay vì cộng thêm: Hãy dùng dầu argan để thay thế một phần mỡ động vật hoặc các loại chất béo bão hòa trong bữa ăn hàng ngày, tránh việc giữ nguyên khẩu phần dầu mỡ cũ rồi uống thêm dầu argan gây thừa calo [3].
  • Chọn đúng loại thực phẩm: Cần lưu ý chọn sản phẩm ghi rõ dùng cho thực phẩm (culinary argan oil), có chứng nhận nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, tránh nhầm lẫn với các dòng tinh dầu argan chuyên dùng cho mỹ phẩm chứa hương liệu hoặc phụ gia không ăn được.

Dầu argan là một nguồn chất béo chưa bão hòa và chất chống oxy hóa tự nhiên có lợi cho sức khỏe tim mạch [3], [2]. Việc bổ sung loại dầu này có thể hỗ trợ cải thiện các chỉ số mỡ máu ở mức độ vừa phải, nhưng tuyệt đối không thể thay thế cho chế độ dinh dưỡng cân bằng, lối sống lành mạnh hay thuốc điều trị y khoa [6], [1]. Người có vấn đề về mỡ máu cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ điều trị trước khi sử dụng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào.