Nhiều người có thói quen tìm đến các loại thảo dược tự nhiên như hậu phác để cải thiện tình trạng căng thẳng, mất ngủ. Khi đang điều trị bằng thuốc an thần nhóm benzodiazepin do bác sĩ kê đơn, không ít người vẫn tự ý kết hợp thêm trà hoặc các bài thuốc thảo mộc nhằm mong muốn tăng hiệu quả an dịu.
Tuy nhiên, việc uống hậu phác chung với thuốc an thần tiềm ẩn rủi ro tương tác dược lý đáng kể, đặc biệt là nguy cơ hiệp đồng ức chế hệ thần kinh trung ương quá mức [1]. Việc kết hợp tùy tiện này có thể biến một giải pháp hỗ trợ giấc ngủ thành mối nguy cho sức khỏe [1].
Cơ chế tác động của hậu phác lên hệ thần kinh
Hậu phác (vỏ cây thuộc chi Magnolia) từ lâu đã được sử dụng trong y học cổ truyền Đông Á nhằm giảm lo âu và cải thiện rối loạn giấc ngủ [1, 2]. Hai hoạt chất chính tạo nên tác dụng sinh học nổi bật của dược liệu này là honokiol và magnolol [1, 2].
Về mặt thần kinh học, các hợp chất trong hậu phác được ghi nhận có khả năng tác động mạnh mẽ lên thụ thể gamma-aminobutyric acid type A (GABAA) [1, 2]. Đây là thụ thể ức chế dẫn truyền thần kinh quan trọng bậc nhất trong hệ thần kinh trung ương của động vật có vú, có vai trò kiểm soát trạng thái căng thẳng, giúp cơ thể thư giãn và gây ngủ [2].
Ngoài việc điều hòa thụ thể GABAA, hoạt chất honokiol và magnolol còn tương tác với hệ thống thụ thể cannabinoid CB1 và CB2, cũng như ảnh hưởng gián tiếp đến hệ dẫn truyền serotonin và dopamin [2, 4]. Các tác động đa cơ chế này giải thích vì sao hậu phác mang lại tác dụng giảm lo âu và làm dịu thần kinh rõ rệt trong các nghiên cứu thực nghiệm [2, 4].
Vì sao kết hợp hậu phác và thuốc an thần lại rủi ro?
Thuốc an thần, đặc biệt là nhóm benzodiazepin, phát huy tác dụng điều trị chính bằng cách gắn vào thụ thể GABAA, từ đó làm tăng tác dụng ức chế của chất dẫn truyền GABA trên tế bào não. Điều đáng lo ngại là hoạt chất honokiol và magnolol trong hậu phác cũng can thiệp trực tiếp vào chính vị trí này [1].
Một nghiên cứu thực nghiệm in vitro công bố năm 1999 trên màng não chuột đã khảo sát chi tiết sự gắn kết của thụ thể GABAA [1]. Kết quả cho thấy cả honokiol và magnolol đều tăng cường sự gắn kết của flunitrazepam (một hoạt chất thuộc nhóm benzodiazepin) với thụ thể [1]. Cụ thể, khi có mặt 5 microM honokiol hoặc magnolol, giá trị nồng độ hiệu quả bán tối đa (EC50) của GABA đối với sự gắn flunitrazepam trên màng não trước giảm mạnh từ 450 nM xuống lần lượt còn 79 nM và 89 nM [1].
Bên cạnh đó, honokiol và magnolol còn làm tăng khả năng gắn kết tối đa của flunitrazepam lên đến 33% và 47% trên màng não trước với giá trị EC50 lần lượt là 0,61 microM và 1,6 microM [1]. Đồng thời, hai hoạt chất này làm tăng số lượng vị trí gắn kết của thụ thể [3H]muscimol lên gấp khoảng 3 lần ở màng não trước của chuột [1].
Khi dùng đồng thời hậu phác với thuốc benzodiazepin, hai chất cùng thúc đẩy tín hiệu ức chế qua thụ thể GABAA, tạo ra phản ứng cộng gộp hoặc hiệp đồng quá mức [1]. Tình trạng này có thể làm chậm nhịp chức năng não bộ, khiến người dùng rơi vào trạng thái an thần sâu ngoài ý muốn.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hậu phác và hệ thần kinh?
Tác động làm dịu và an thần của hậu phác đã được kiểm chứng qua nhiều mô hình thực nghiệm khác nhau:
Năm 1995, một nghiên cứu trên các lát cắt vỏ não và hồi hải mã của chuột được thực hiện để đánh giá tác động của magnolol [3]. Hoạt chất này được xác nhận là một chất ức chế hệ thần kinh trung ương [3]. Magnolol ở nồng độ từ 1 đến 100 microM gây ức chế phụ thuộc liều lượng đối với sự giải phóng serotonin (5-HT) được kích thích bởi kali tại vỏ não chuột, cho thấy khả năng làm dịu thần kinh mang tính khu trú tại não bộ [3].
Năm 2000, nghiên cứu trên tế bào tủy thượng thận bò cho thấy chiết xuất thô từ vỏ cây hậu phác làm giảm tiết catecholamine do acetylcholine kích thích theo nồng độ từ 200 đến 900 microg/mL [4]. Tác động này chủ yếu bắt nguồn từ honokiol thông qua việc can thiệp vào các dòng ion natri và canxi qua màng tế bào, trực tiếp liên quan đến tác động ức chế hoạt động thần kinh [4].
Năm 2009, một nghiên cứu trên chuột thực hiện thử nghiệm bất động trong nước và treo đuôi cho thấy hỗn hợp honokiol và magnolol ở liều 30 mg/kg làm giảm thời gian bất động của chuột sau 1 đến 2 tuần sử dụng [5]. Khi kết hợp liều 15 mg/kg hỗn hợp này với tinh dầu gừng liều 39 mg/kg, hiệu quả tăng tiết serotonin và noradrenaline ở vỏ não trước trán được ghi nhận mang tính hiệp đồng rõ rệt [5].
Năm 2018, một nghiên cứu đánh giá 52 hợp chất và dẫn xuất neolignan lấy cảm hứng từ honokiol cho thấy các chất này chỉ tương tác rất yếu với chất vận chuyển norepinephrine (NET) với IC50 lớn hơn 100 microM [6]. Phát hiện này tái khẳng định rằng hoạt tính giảm lo âu của hậu phác chủ yếu tác động qua hệ thụ thể GABAA chứ không thông qua hệ noradrenergic [6].
Năm 2021, nghiên cứu trên mô hình tế bào u nguyên bào thần kinh SH-SY5Y và các bài kiểm tra hành vi lo âu, trầm cảm ở động vật cho thấy chiết xuất vỏ cây Magnolia officinalis chuẩn hóa giàu honokiol thể hiện hoạt tính giải lo âu có chọn lọc và bảo vệ tế bào thần kinh, thông qua điều hòa thụ thể CB1 và điều hòa BDNF [7].
Lợi ích tiềm năng và giới hạn của các bằng chứng
Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy chiết xuất hậu phác có tiềm năng hỗ trợ cải thiện tình trạng căng thẳng thần kinh, rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ và gia tăng thời lượng ngủ nhờ tương tác lên thụ thể GABAA và CB1 [2, 4]. Một số dữ liệu cũng gợi mở lợi ích trên hệ thần kinh ở phụ nữ sau sinh hoặc bảo vệ tế bào não [2, 4].
Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất hiện nay là phần lớn dữ liệu chứng minh cơ chế tương tác và hiệp đồng ức chế thần kinh của honokiol và magnolol mới được thực hiện trên động vật thí nghiệm (chuột), mô lát não cô lập hoặc nuôi cấy tế bào in vitro [1, 3, 5, 6, 8]. Chưa có đủ các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng quy mô lớn trên người để xác định ngưỡng liều an toàn tuyệt đối khi dùng chung với từng loại thuốc an thần cụ thể.
Do đó, người dùng không thể chủ quan xem hậu phác là hoàn toàn vô hại khi đang phối hợp với các thuốc ức chế thần kinh tác dụng mạnh [1].
Hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược an thần
Nhiều người thường mặc định rằng dược liệu thiên nhiên thì không độc và có thể tùy ý uống chung với thuốc Tây. Đây là sai lầm nguy hiểm vì nhiều hoạt chất tự nhiên có hoạt tính sinh học rất mạnh [1, 8].
Một hiểu lầm khác là cho rằng nếu thuốc an thần chưa mang lại giấc ngủ như ý muốn thì việc bổ sung thêm trà hậu phác sẽ giúp tăng thêm tác dụng mà không gây hại. Thực tế, sự tương tác ở cùng vị trí thụ thể GABAA có thể dẫn đến hiện tượng quá liều chức năng, biểu hiện qua tình trạng ngủ lịm, suy giảm nhận thức, chóng mặt hoặc mất phối hợp vận động [1].
Hậu phác cũng không thể dùng để tự ý thay thế phác đồ thuốc an thần mà bác sĩ chuyên khoa đã chỉ định.
Những ai nên thận trọng tối đa?
Nhóm người bệnh đang sử dụng các thuốc ức chế thần kinh trung ương kê đơn, đặc biệt là nhóm benzodiazepin (như diazepam, flunitrazepam, lorazepam...), thuốc ngủ hoặc thuốc chống trầm cảm cần tuyệt đối không tự ý dùng hậu phác [1].
Người cao tuổi có chức năng chuyển hóa và đào thải thuốc suy giảm rất dễ gặp biến chứng lú lẫn, té ngã nếu bị ức chế thần kinh quá mức.
Những người làm công việc đòi hỏi sự tỉnh táo cao như lái xe, vận hành máy móc phức tạp cũng không nên sử dụng các chế phẩm từ hậu phác khi chưa có hướng dẫn chuyên môn.
Người có bệnh lý nền mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc đang nuôi con bú cần luôn tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm nào có chứa vỏ cây hậu phác.
Cách áp dụng an toàn trong đời sống
Nếu bạn đang không dùng bất kỳ loại thuốc điều trị tâm thần hoặc thuốc an thần nào, việc sử dụng các sản phẩm từ vỏ hậu phác với lượng vừa phải có thể là một phương án hỗ trợ thư giãn [2]. Tuy nhiên, cần chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng và được chuẩn hóa hoạt chất [7].
Trong trường hợp bạn đang được điều trị rối loạn giấc ngủ hoặc lo âu bằng thuốc Tây, hãy trung thực thông báo cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại thảo dược, thực phẩm chức năng hoặc trà thảo mộc bạn đang có ý định sử dụng.
Khi gặp vấn đề về giấc ngủ hay căng thẳng, hãy ưu tiên xây dựng các thói quen sinh hoạt khoa học như cố định giờ đi ngủ, tránh ánh sáng xanh trước khi ngủ, tập thể dục điều độ và uống đủ nước trước khi nghĩ đến việc dùng phối hợp nhiều chế phẩm hỗ trợ.
Hậu phác là vị thuốc có hoạt tính sinh học rõ ràng trên hệ thần kinh trung ương thông qua thụ thể GABAA [1, 8]. Việc tự ý kết hợp dược liệu này với thuốc an thần nhóm benzodiazepin tiềm ẩn nguy cơ hiệp đồng ức chế thần kinh nguy hiểm [1]. Luôn tham vấn ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ chuyên môn để bảo đảm an toàn cho sức khỏe của bản thân.
