Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường tìm đến các bài thuốc dân gian hoặc thảo dược truyền thống với hy vọng kiểm soát đường huyết tốt hơn. Một thói quen khá phổ biến là tự ý uống thêm thảo dược như hoàng manh (Malvastrum coromandelianum) khi vẫn đang duy trì thuốc tây điều trị hàng ngày. Tuy nhiên, việc tự ý phối hợp này tiềm ẩn không ít nguy cơ đối với sức khỏe nếu không hiểu rõ tương tác thuốc.

Hoàng manh có thực sự giúp hạ đường huyết khi dùng chung với thuốc tiểu đường hay không, và liệu có nguy cơ hiệp đồng gây hạ đường huyết quá mức? Các bằng chứng nghiên cứu lâm sàng đã đem lại cái nhìn chi tiết và khách quan về vấn đề này.

Nguy cơ tương tác giữa thảo dược và thuốc hạ đường huyết

Tương tác giữa thảo mộc và thuốc tây (herb-drug interaction) là hiện tượng đã được ghi nhận trong y văn lâm sàng [1]. Người bệnh tiểu đường thường có xu hướng dùng kết hợp nhiều loại thảo mộc trị đái tháo đường cùng với thuốc kê đơn nhằm mục tiêu kiểm soát lượng đường trong máu [1].

Sự phối hợp này có thể dẫn đến hai loại tương tác chính: dược lực học (pharmacodynamic) và dược động học (pharmacokinetic) [1]. Tương tác dược động học xảy ra khi thảo mộc làm thay đổi quá trình hấp thu, chuyển hóa hoặc đào thải của thuốc qua các enzyme gan hoặc hệ thống vận chuyển [1], [2].

Trong khi đó, tương tác dược lực học xảy ra khi thảo dược tác động lên cùng cơ quan, thụ thể hoặc enzym, dẫn đến tác dụng đối kháng hoặc hiệp đồng [1], [3]. Tác dụng hiệp đồng hoặc cộng gộp có thể làm tăng hoạt tính của thuốc điều trị, từ đó tiềm ẩn nguy cơ hạ đường huyết đột ngột vượt quá mức kiểm soát [3].

Nhiều người lầm tưởng rằng các sản phẩm từ tự nhiên thì luôn an toàn và có thể thoải mái kết hợp với thuốc hạ đường huyết dạng uống [4]. Báo cáo khoa học chỉ ra rằng không phải mọi sự kết hợp giữa thảo mộc và dược phẩm đều an toàn; một số trường hợp có thể gây hại nghiêm trọng cho cơ thể [4].

Bằng chứng lâm sàng về tác dụng của hoàng manh

Để làm rõ hiệu quả hạ đường huyết của hoàng manh trên người bệnh tiểu đường tuýp 2, một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được tiến hành đa trung tâm [5]. Nghiên cứu này theo dõi 71 người bệnh đái tháo đường đang kiểm soát đường huyết bằng chế độ ăn hoặc dùng một thuốc uống đơn độc nhóm sulphonylurea hoặc biguanide, có chỉ số HbA1C ban đầu trong khoảng từ 6,5% đến 9% [5].

Các đối tượng tham gia được phân ngẫu nhiên thành hai nhóm: nhóm dùng viên chiết xuất nước hoàng manh với tổng liều 1.200 mg/ngày (34 người) và nhóm dùng giả dược (37 người) trong thời gian 12 tuần liên tục [5]. Trước khi can thiệp, hai nhóm có đặc điểm nền tương đương nhau, với chỉ số HbA1C trung bình của nhóm hoàng manh là 7,6 ± 0,82% và nhóm giả dược là 7,5 ± 0,8% [5].

Kết quả theo dõi sau 4 tuần, 8 tuần và 12 tuần cho thấy chỉ số HbA1C không có sự khác biệt mang tính thống kê giữa hai nhóm [5]. Cụ thể, sau 4 tuần, HbA1C ở nhóm dùng hoàng manh là 7,7 ± 0,97% so với 7,6 ± 1,0% ở giả dược; sau 8 tuần là 7,9 ± 1,09% so với 7,8 ± 1,03%; và sau 12 tuần là 7,8 ± 1,1% so với 7,6 ± 1,1% [5].

Các chỉ số khác như cân nặng, độ nhạy insulin (HOMA-IR) và chức năng tiết của tế bào beta tụy (HOMA-beta) cũng không ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm (p > 0,05) [5]. Đồng thời, không có trường hợp hạ đường huyết nào được báo cáo trong suốt quá trình thử nghiệm [5]. Nghiên cứu đi đến kết luận rằng chiết xuất hoàng manh ở liều 1.200 mg/ngày không có hiệu quả làm giảm đường huyết ở bệnh nhân đái tháo đường tuýp 2 [5].

Nguy cơ hiệp đồng hạ đường huyết từ các thảo dược khác

Mặc dù chiết xuất nước hoàng manh ở liều 1.200 mg/ngày không cho thấy khả năng hạ đường huyết hay tương tác gây hạ đường huyết quá mức trên người [5], dữ liệu từ nhiều thảo dược khác cho thấy tương tác hiệp đồng với thuốc tây là nguy cơ có thật trên mô hình thử nghiệm [1], [6], [7].

Một nghiên cứu năm 2016 trên chuột mắc đái tháo đường cho thấy sự kết hợp giữa dầu hạt thì là đen (Nigella sativa) và thuốc glimepiride làm giảm đáng kể đường huyết, nồng độ insulin, chỉ số HOMA-IR, cholesterol toàn phần và các dấu ấn oxy hóa so với khi chỉ dùng thảo dược đơn độc [1]. Tương tự, việc kết hợp dầu này với metformin cũng ghi nhận sự sụt giảm mạnh các chỉ số chuyển hóa và kháng insulin [1].

Một nghiên cứu khác năm 2013 kiểm tra tương tác giữa chiết xuất tỏi (Allium sativum) liều 500 mg/kg và thuốc glibenclamide (liều 0,25 và 0,5 mg/kg) trên chuột bị tiểu đường [6]. Kết quả cho thấy tác dụng hạ đường huyết của sự kết hợp giữa glibenclamide và tỏi lớn hơn rõ rệt so với khi dùng từng loại riêng rẽ, chứng minh tác động hiệp đồng mạnh mẽ giữa thảo mộc và thuốc tây [6].

Nghiên cứu năm 2022 về thì là Ai Cập (Cuminum cyminum) và cải xoong vườn (Lepidium sativum) phối hợp với gliclazide trên động vật cũng cho thấy cải xoong vườn làm tăng diện tích dưới đường cong sinh khả dụng (AUC) của thuốc thêm 69,8% [7]. Sự kết hợp này giúp giảm mức đường huyết trung bình tới 40,46%, cao hơn nhiều so với việc chỉ dùng đơn độc gliclazide (giảm 30%) [7].

Ngoài ra, thử nghiệm năm 2019 về mướp đắng (Momordica charantia) phối hợp glibenclamide ở chuột đái tháo đường trong 8 tuần cho thấy nhóm dùng kết hợp có sự cải thiện vượt trội về đường huyết lúc đói và HbA1c so với nhóm chỉ dùng đơn trị liệu bằng glibenclamide [8].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc

Sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là đồng nhất khái niệm "tự nhiên" với "hoàn toàn an toàn" [4]. Nhiều người tin rằng thảo dược lành tính nên có thể uống kèm không giới hạn liều lượng mà không báo cho bác sĩ điều trị [4]. Khi dùng qua đường uống, thảo dược di chuyển qua đường tiêu hóa giống hệt như thức ăn và thuốc, do đó việc thay đổi hấp thu hoặc chuyển hóa lẫn nhau là điều rất dễ xảy ra [4].

Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng thảo dược nào được dân gian truyền miệng cũng sẽ giúp hạ nhanh đường huyết. Bằng chứng với hoàng manh là ví dụ điển hình: dù các thử nghiệm trước đó trên động vật ghi nhận tác dụng giảm đường huyết, nhưng khi bước vào thử nghiệm lâm sàng mù đôi, có đối chứng trên người ở liều 1.200 mg/ngày thì hoàn toàn không phát huy hiệu quả [5].

Hiểu lầm thứ ba là cho rằng nếu thảo mộc giúp hạ đường huyết thì uống càng nhiều càng tốt. Nếu thảo mộc có tác dụng hạ đường huyết thực sự khi phối hợp cùng thuốc kích thích tiết insulin như sulfonylurea (glibenclamide, gliclazide), nguy cơ hiệp đồng có thể đẩy đường huyết tụt xuống mức nguy hiểm [6], [7], [3].

Ai nên thận trọng khi muốn dùng thảo dược?

Người bệnh đái tháo đường tuýp 2 đang điều trị bằng các nhóm thuốc kích thích tiết insulin như sulfonylurea (glibenclamide, glimepiride, gliclazide) cần đặc biệt thận trọng [1], [6], [7]. Cơ chế của sulfonylurea là gắn vào thụ thể trên tế bào beta đảo tụy, chặn kênh kali phụ thuộc ATP để thúc đẩy giải phóng insulin [3], [8]. Khi kết hợp với các hoạt chất sinh học từ thảo dược có khả năng tăng tiết insulin hoặc ức chế enzym tiêu hóa đường, đường huyết có thể hạ quá mức [2], [3].

Người bệnh đang dùng các thuốc chuyển hóa qua enzym gan cũng cần lưu ý về tương tác dược động học [2]. Nếu thảo dược can thiệp vào nồng độ thuốc trong huyết tương, độc tính hoặc tác dụng phụ của thuốc tây có thể gia tăng ngoài dự kiến [7].

Người mắc bệnh đái tháo đường có bệnh nền phức tạp về gan, thận hoặc người cao tuổi có khả năng tự điều chỉnh đường huyết kém cũng không nên tự ý dùng thêm bất kỳ loại thảo mộc nào khi chưa được chuyên gia y tế thẩm định [4].

Áp dụng thực tế an toàn cho người bệnh

Nếu người bệnh đang điều trị bằng thuốc tây và muốn sử dụng thêm bất kỳ bài thuốc hay sản phẩm từ thảo dược nào, bước đầu tiên và bắt buộc là trao đổi trực tiếp với bác sĩ điều trị [4]. Việc này giúp bác sĩ nắm rõ các thành phần đưa vào cơ thể để có thể điều chỉnh liều thuốc tây nếu xuất hiện hiện tượng hiệp đồng tác dụng [6].

Đối với thảo dược hoàng manh, các bằng chứng hiện tại cho thấy ở liều 1.200 mg/ngày trong 12 tuần không mang lại hiệu quả cải thiện HbA1C hay giảm kháng insulin trên người bệnh đái tháo đường [5]. Do đó, người bệnh không nên đặt kỳ vọng dùng thảo dược này để thay thế thuốc hạ đường huyết hoặc tự ý tăng liều để tìm kiếm tác dụng [5].

Trong quá trình điều trị đái tháo đường, việc kiểm soát chế độ ăn uống, duy trì lối sống lành mạnh và tuân thủ đúng đơn thuốc của bác sĩ vẫn là nền tảng cốt lõi [5], [3]. Nếu có dấu hiệu nghi ngờ hạ đường huyết như run rẩy, vã mồ hôi, chóng mặt sau khi dùng phối hợp thuốc và thảo mộc, cần kiểm tra đường huyết ngay và liên hệ cơ sở y tế gần nhất [5], [3].

Việc phối hợp thảo mộc và thuốc tây y trong điều trị đái tháo đường đòi hỏi sự thận trọng cao độ [4]. Mặc dù hoàng manh ở mức liều thử nghiệm chưa cho thấy tác dụng hạ đường huyết hay tương tác nguy hiểm trên người [5], nguy cơ hiệp đồng từ nhiều loại thảo dược khác vẫn luôn hiện hữu [1], [6], [7]. Người bệnh cần giữ thái độ tỉnh táo, dựa vào bằng chứng khoa học và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi sử dụng bất kỳ loại thảo dược nào.