Uống kim thất tai cùng thuốc hạ đường huyết: Có nguy cơ gì?

Nhiều người mắc bệnh đái tháo đường thường truyền tai nhau dùng thêm các loại thảo dược tự nhiên để ổn định đường huyết, trong đó kim thất tai (thuộc chi Gynura, phổ biến là Gynura divaricata) là cái tên rất quen thuộc. Không ít người cho rằng cây cỏ quanh nhà thì lành tính, uống song song với đơn thuốc của bệnh viện sẽ giúp bệnh mau thuyên giảm. Thậm chí có trường hợp tự ý tăng liều sắc nước uống hằng ngày mà không báo trước cho nhân viên y tế.

Tuy nhiên, việc kết hợp kim thất tai cùng các loại thuốc hạ đường huyết kê đơn tiềm ẩn nguy cơ lớn về tương tác bất lợi, đặc biệt là nguy cơ tụt đường huyết cấp tính. Khi hai tác nhân cùng hạ đường huyết phối hợp ngoài tầm kiểm soát y khoa, mức đường trong máu có thể giảm xuống ngưỡng nguy hiểm mà người bệnh không lường trước.

Cơ chế tác động dược lý của kim thất tai

Kim thất tai không đơn thuần là một loại rau ăn mà chứa nhiều hoạt chất sinh học có hoạt tính dược lý mạnh mẽ. Khi đi vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên này tác động trực tiếp lên nhiều khâu của chu trình chuyển hóa đường, tạo ra tác động sinh học tương tự một số nhóm thuốc điều trị.

Nghiên cứu sinh hóa cho thấy thảo dược này chứa các chuỗi tripeptide có khả năng ức chế enzyme dipeptidyl peptidase IV (DPP-IV) ^[1]. Đây chính là cơ chế can thiệp mà nhóm thuốc ức chế DPP-IV tân dược đang áp dụng nhằm kéo dài tác dụng của hormone incretin trong cơ thể ^[1]. Ngoài ra, hoạt chất polysaccharide từ cây còn ức chế enzyme alpha-glucosidase, làm chậm quá trình phân giải carbohydrate ở đường tiêu hóa ^[2].

Ở cấp độ tế bào gan và chuyển hóa, kim thất tai giúp điều hòa độ nhạy insulin thông qua việc kích hoạt con đường tín hiệu PI3K/p-AKT [4, 6]. Chiết xuất này làm giảm các enzyme tham gia vào quá trình tân tạo đường ở gan như phosphoenolpyruvate carboxykinase và glucose-6-phosphatase, đồng thời tăng cường hoạt tính của glucokinase và thụ thể PPAR-gamma ^[3]. Thảo dược còn làm tăng biểu hiện của các protein GLUT4, PKM1/2 và kích hoạt con đường AMPK nhằm tăng tiêu thụ glucose tại mô ^[4].

Chính vì mang nhiều cơ chế hạ đường huyết thực tế gồm ức chế enzyme tiêu hóa, cải thiện độ nhạy insulin và giảm sản xuất glucose ở gan, thảo dược này tác động trực tiếp đến chỉ số đường huyết chứ không hề trơ về mặt sinh học [4, 5, 6].

Bằng chứng khoa học về tác dụng hạ đường huyết

Hiệu lực hạ đường huyết của các loài thuộc chi kim thất tai (Gynura) đã được kiểm chứng qua nhiều thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và tế bào.

Một nghiên cứu dược lý thực nghiệm đánh giá tác dụng hạ đường huyết của Gynura divaricata và Gynura bicolor trên chuột ^[5]. Kết quả ghi nhận dịch chiết nước và ethanol 95% của cây tươi làm giảm đáng kể đường huyết ở chuột bình thường ^[5]. Đáng chú ý, liều 0,4 g dược liệu thô/kg của phân đoạn chiết ethanol 95% từ Gynura divaricata thể hiện hiệu quả hạ đường huyết mạnh hơn cả thuốc đối chứng glyburide ở liều 50 mg/kg ^[5]. Ở phân đoạn chiết ethyl acetate và n-butanol từ cây khô, cả hai loài đều hạ đường huyết rõ rệt trên chuột bình thường lẫn chuột mắc đái tháo đường do alloxan ^[5]. Riêng liều 4,0 g/kg chiết xuất từ Gynura bicolor cũng cho tác dụng hạ đường huyết mạnh hơn liều 50 mg/kg glyburide ở chuột bình thường ^[5].

Trong một thử nghiệm kéo dài 4 tuần, bột đông khô phần trên mặt đất của Gynura divaricata được bổ sung vào khẩu phần ăn của chuột mắc đái tháo đường tuýp 2 ^[3]. Sau thời gian can thiệp, chuột thí nghiệm giảm rõ rệt cả đường huyết lúc đói lẫn nồng độ insulin máu lúc đói ^[3].

Một nghiên cứu khác phân tích chiết xuất methanol của Gynura divaricata nhận thấy thảo dược này rất giàu 4 hợp chất có hoạt tính sinh học thuộc nhóm dicaffeoylquinic acid và chlorogenic acid, chiếm khoảng 2,37% trọng lượng bột đông khô, trong đó hàm lượng cao nhất là 3,5-dicaffeoylquinic acid ^[6]. Chuột đái tháo đường tuýp 2 do ăn chế độ giàu chất béo kết hợp tiêm streptozotocin được cho ăn bột đông khô này trong 4 tuần ^[6]. Kết quả cho thấy thảo dược làm giảm nồng độ đường huyết lúc đói, giảm insulin huyết thanh lúc đói và giảm protein huyết thanh bị glycat hóa, đồng thời thúc đẩy phục hồi và tái tạo tế bào beta tuyến tụy ^[6].

Nghiên cứu về thành phần polysaccharide (GDP) từ cây cũng chứng minh hoạt chất này ức chế enzyme alpha-glucosidase, tăng hấp thu đường và tăng hàm lượng glycogen trong tế bào HepG2 kháng insulin ^[2]. Khi thử nghiệm trên chuột đái tháo đường tuýp 2 do tiêm streptozotocin, GDP cải thiện đường huyết lúc đói, dung nạp glucose đường uống, chỉ số protein huyết thanh glycat hóa và điều hòa hệ vi sinh vật đường ruột ^[2].

Nghiên cứu về cơ chế phân tử xác nhận việc bổ sung dịch chiết nước từ kim thất tai cho chuột cống đái tháo đường tuýp 2 giúp làm giảm đáng kể nồng độ đường huyết so với nhóm bệnh không điều trị ^[4]. Dược liệu này đồng thời làm giảm nồng độ men gan ALT, AST, ure máu (BUN), creatinine và lượng đường trong nước tiểu ^[4]. Về mặt phân lập hợp chất, thử nghiệm năm 2022 đã xác định được hoạt chất tripeptide Diprotin A và 25 chất đồng đẳng trong cây có hoạt tính ức chế enzyme DPP-IV với giá trị IC50 đạt 0,40 mg/mL ^[1].

Mối nguy tương tác thuốc và tụt đường huyết cấp

Từ các kết quả nghiên cứu trên, có thể thấy kim thất tai có dược tính rất mạnh trong việc ép hạ chỉ số đường huyết [2, 4]. Mối nguy hiểm lớn nhất xuất hiện khi người bệnh dùng song song thảo dược này cùng thuốc hạ đường huyết kê đơn, tạo nên hiện tượng tương tác cộng dồn.

Thuốc hạ đường huyết kê đơn như nhóm sulfonylurea (ví dụ glyburide, glimepiride) hay insulin vốn đã được bác sĩ tính toán liều lượng chuẩn xác theo từng cá nhân để đưa đường huyết về mức an toàn. Khi người bệnh tự ý uống thêm kim thất tai—loài thảo dược đã được chứng minh có liều dùng hạ đường huyết vượt cả glyburide 50 mg/kg trên chuột—hiệu ứng cộng dồn sẽ xảy ra ^[5]. Sự hiệp đồng quá mức này có thể đẩy đường huyết lao dốc không phanh, dẫn đến biến chứng hạ đường huyết cấp tính.

Tụt đường huyết cấp là một cấp cứu nội khoa nguy hiểm. Khi lượng đường trong máu xuống quá thấp, người bệnh có thể xuất hiện triệu chứng run rẩy, vã mồ hôi, tim đập nhanh, hoa mắt, lú lẫn, thậm chí co giật, hôn mê sâu nếu không được bù đường kịp thời. Đáng ngại hơn, người bệnh thường mất cảnh giác với thảo dược vì nghĩ "cây cỏ vô hại", đến khi rơi vào trạng thái tụt đường huyết đột ngột thì không chuẩn bị trước phương án xử trí.

Đánh giá tổng quan hệ thống năm 2020 về chi Gynura đã cảnh báo cụ thể: mặc dù các loài trong chi này có tiềm năng sinh học cao, vấn đề tương tác thảo dược - thảo dược và tương tác thảo dược - thuốc tân dược cần phải được xem xét hết sức thận trọng ^[7]. Việc sử dụng đồng thời nhiều dược phẩm và thảo dược (polypharmacy và polyherbacy) hoàn toàn có thể dẫn đến các tác dụng phụ bất lợi nếu không được kiểm soát ^[7].

Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay

Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm cho thấy hiệu quả hạ đường huyết của kim thất tai rất ấn tượng, người bệnh cần nhìn nhận khách quan về giới hạn của các nghiên cứu này.

Cho đến nay, hầu hết các thử nghiệm đánh giá hiệu quả hạ đường huyết và tương tác của kim thất tai mới chỉ dừng lại ở mức tiền lâm sàng trên mô hình chuột hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [2, 3, 4, 5, 6, 7]. Chưa có các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, đối chứng quy mô lớn ở người bệnh đái tháo đường để xác định độ an toàn tuyệt đối khi kết hợp với thuốc tân dược. Đánh giá tổng quan hệ thống năm 2020 chỉ ra rằng cả 27 nghiên cứu về chi Gynura được đưa vào tổng quan đều bộc lộ nguy cơ sai lệch (risk of bias) ở các mức độ khác nhau, phổ biến là thiếu ngẫu nhiên hóa, thiếu quy trình làm mù và giải thích phương pháp chưa đủ rõ ràng ^[7].

Bên cạnh đó, việc người dân tự hái hoặc mua dược liệu thô về đun sắc còn tiềm ẩn nhiều rủi ro về liều lượng. Báo cáo tổng quan nhấn mạnh rằng phương pháp sơ chế, chế biến và cách sử dụng của người dân có thể làm biến đổi cấu trúc các hoạt chất thực vật, dẫn đến sự dao động rất lớn về tác dụng dược lý ^[7]. Dược tính của một nắm lá tươi hay một thang thuốc sắc tại nhà không bao giờ đồng nhất như các chiết xuất chuẩn hóa trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kim thất tai

Hiểu lầm phổ biến nhất là xem kim thất tai như một phương thuốc "chữa dứt điểm" bệnh đái tháo đường. Đái tháo đường là bệnh lý chuyển hóa mạn tính, hiện nay chưa có bất kỳ bằng chứng khoa học nào cho thấy kim thất tai có thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh này.

Một sai lầm nguy hiểm khác là suy nghĩ "thuốc tây nóng và độc, uống lá cây cho mát". Nhiều người bệnh sau khi thấy chỉ số đường huyết hạ đã vội vàng giảm liều thuốc bác sĩ kê, hoặc thậm chí bỏ hẳn thuốc điều trị để chuyển sang uống nước sắc kim thất tai. Việc tự ý ngưng thuốc điều trị chuẩn có thể gây rối loạn đường huyết nghiêm trọng, làm bùng phát các biến chứng tim mạch, suy thận, tổn thương thần kinh và võng mạc.

Cũng có người lại phối hợp kim thất tai bừa bãi với nhiều loại cây cỏ khác theo lời mách bảo. Mặc dù sự kết hợp giữa Gynura procumbens và Andrographis paniculata (xuyên tâm liên) từng được ghi nhận là hướng đi tiềm năng để nghiên cứu thuốc hạ đường huyết nhờ kết hợp tính chống oxy hóa và hạ đường ^[7], việc tự ý phối hợp các loại thảo dược khi chưa có hướng dẫn y khoa chỉ làm tăng nguy cơ ngộ độc và tương tác phức tạp ^[7].

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Nhóm người bệnh đang sử dụng thuốc hạ đường huyết kê đơn (đặc biệt là insulin hoặc các thuốc kích thích tiết insulin như nhóm sulfonylurea) cần hết sức thận trọng và không được tự ý dùng kim thất tai khi chưa có ý kiến của bác sĩ điều trị. Nguy cơ cộng dồn tác dụng dược lý có thể kích hoạt các cơn tụt đường huyết bất kỳ lúc nào [1, 2].

Người có tiền sử thường xuyên bị hạ đường huyết, người cao tuổi có cơ chế điều hòa đường huyết kém cũng không nên tự ý dùng thảo dược này.

Các nhóm đối tượng đặc thù khác như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có dữ liệu nghiên cứu an toàn đầy đủ trên chi Gynura. Dữ liệu thực nghiệm hiện tại chủ yếu thực hiện trên động vật và mô hình tế bào bệnh lý, do đó các nhóm đối tượng này tuyệt đối không được tự ý sử dụng.

Khuyến nghị áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn có thói quen ăn kim thất tai như một món rau thông thường hoặc đang cân nhắc sử dụng thảo dược này hỗ trợ sức khỏe, hãy tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

• Luôn trao đổi trung thực và xin tư vấn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng trước khi bắt đầu dùng thảo dược, đặc biệt là khi đang dùng thuốc điều trị đái tháo đường.
• Không tự ý tăng liều, không dùng các loại nước sắc thảo dược quá đậm đặc, chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng thực phẩm thông thường.
• Không bao giờ được tự ý bỏ thuốc, giảm liều thuốc bác sĩ đã kê đơn để thay thế bằng kim thất tai.
• Tăng cường tần suất tự đo đường huyết tại nhà bằng máy cá nhân. Nếu nhận thấy chỉ số đường huyết dao động thất thường hoặc có chiều hướng giảm sâu bất thường, cần ngừng ngay thảo dược và báo cho bác sĩ.
• Luôn nắm rõ các dấu hiệu nhận biết của cơn tụt đường huyết cấp (choáng váng, run tay chân, vã mồ hôi, đói cồn cào) và chuẩn bị sẵn viên đường hoặc kẹo ngọt để xử trí bước đầu.

Kim thất tai là một loài thực vật có nhiều hoạt tính sinh học đáng chú ý đã được khoa học ghi nhận [1, 2, 3]. Dẫu vậy, thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực. Để bảo vệ tính mạng và sức khỏe, người bệnh đái tháo đường cần giữ thái độ tỉnh táo, tuân thủ đơn thuốc và luôn tham khảo ý kiến chuyên môn trước khi đưa bất kỳ loại dược liệu nào vào cơ thể.