Nhiều người Việt vẫn truyền tai nhau thói quen nuốt mật gấu tươi hoặc pha mật với rượu để trị tan máu bầm, chữa đau nhức xương khớp hay bồi bổ cơ thể. Không ít người tin rằng mật gấu là vị thuốc quý hiếm từ thiên nhiên, có thể chữa bách bệnh mà không gây tác dụng phụ.

Tuy nhiên, thói quen uống dịch mật thô này mang lại nguy cơ ngộ độc cực kỳ nghiêm trọng thay vì lợi ích bồi bổ. Các bằng chứng y học chỉ ra việc tiêu thụ mật động vật nói chung và các chất chuyển hóa trong dịch mật liều cao có thể gây tổn thương tế bào gan, suy thận cấp tính và suy đa cơ quan [1].

Cơ chế dịch mật gây độc cho thận và nội tạng

Dịch mật chứa nhiều thành phần phức tạp bao gồm các acid mật, muối mật và sắc tố bilirubin. Khi cơ thể tiếp nhận một lượng lớn dịch mật lạ từ đường uống hoặc gặp tình trạng ứ mật bệnh lý, thận trở thành cơ quan chịu tổn thương nặng nề nhất do phải thực hiện chức năng đào thải độc chất [2].

Thứ nhất, nồng độ sắc tố mật tăng quá cao trong máu gây độc trực tiếp lên các tế bào biểu mô ống thận [2]. Bilirubin mức cao (trên 400 umol/l) phá hủy tế bào ống lượn gần và ống lượn xa [2]. Thứ hai, các thành phần này kết tủa tạo thành các trụ mật (bile casts) gây tắc nghẽn lòng ống thận, dẫn đến bệnh thận do trụ mật (bile cast nephropathy) [2].

Bên cạnh đó, dịch mật tích tụ còn tác động tiêu cực lên hệ thống tim mạch [3]. Tình trạng này gây giãn mạch ngoại vi, hạ huyết áp toàn thân và làm giảm thể tích máu lưu thông [3, 6]. Hậu quả là lưu lượng máu tưới cho thận suy giảm nghiêm trọng, đẩy cơ thể vào trạng thái suy thận trước thận và hoại tử ống thận cấp [3, 6].

Cảnh báo từ các ca ngộ độc túi mật động vật

Trong dân gian khu vực châu Á, quan niệm nuốt mật động vật để chữa bệnh đã tồn tại lâu đời và gây ra nhiều hệ lụy đau lòng [1]. Người dân tại Ấn Độ hay Trung Quốc thường nuốt túi mật cá trắm để trị hen suyễn, thấp khớp hoặc cải thiện thị lực, tương tự niềm tin nuốt mật gấu trị đau nhức [1].

Một báo cáo lâm sàng năm 2014 đã ghi nhận trường hợp bệnh nhân nữ 56 tuổi tại Trung Quốc bị suy thận cấp sau khi nuốt trọn túi mật cá trắm có kích thước khoảng 2 x 2 cm [1]. Sau khi uống dịch mật, bệnh nhân xuất hiện ngay các triệu chứng ngộ độc cấp tính như buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng và tiêu chảy phân nước [1]. Mặc dù đã được truyền dịch trong 3 ngày tại trạm y tế địa phương, tình trạng suy thận không hề cải thiện mà phải chuyển cấp cứu lên bệnh viện tuyến trên [1].

Theo thống kê từ các báo cáo y khoa, tỷ lệ biến chứng suy thận cấp (ARF) do ngộ độc mật cá dao động từ 55% đến 100%, trong đó tỷ lệ tử vong lên tới 91,7% nếu không được can thiệp kịp thời [1]. Không chỉ hủy hoại quả thận, độc tố trong túi mật động vật còn gây tổn thương trực tiếp lên tim, gan, đường tiêu hóa và dẫn đến hội chứng suy đa tạng (MODS) đe dọa trực tiếp tính mạng [1].

Bệnh thận do ứ đọng dịch mật qua các nghiên cứu lâm sàng

Mối liên hệ giữa tình trạng gia tăng dịch mật và tổn thương thận cấp tính đã được khẳng định qua hàng loạt ca bệnh lâm sàng thực tế [1, 2, 6]. Việc cơ thể bị quá tải dịch mật tạo ra những tổn thương thực thể rõ ràng trên mô bệnh học của thận [2, 6].

Một báo cáo năm 2020 mô tả bệnh nhân 64 tuổi bị suy thận cấp trong bệnh cảnh vàng da tắc mật kèm nồng độ bilirubin tăng vọt [2]. Sinh thiết và xét nghiệm nước tiểu cho thấy sự hiện diện của các tinh thể mật và trụ hạt gây nghẽn cấu trúc nephron của thận [2]. Để phục hồi chức năng thận, các bác sĩ đã phải áp dụng các biện pháp đào thải lọc mật chuyên sâu như dẫn lưu đường mật, lọc huyết tương và lọc máu bằng màng lọc albumin [2].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2021 cũng chỉ ra rằng sự tích tụ độc chất từ sắc tố mật trong ống thận là nguyên nhân thường bị bỏ sót ở những bệnh nhân suy gan [4]. Hai ca bệnh suy thận cấp trên nền suy gan cấp và mạn tính đã được xác định mắc bệnh thận do trụ mật sau khi thực hiện sinh thiết thận [4].

Năm 2016, một nghiên cứu khác ghi nhận trường hợp nam thanh niên bị tổn thương thận cấp tính kết hợp ứ mật nghiêm trọng [5]. Kết quả sinh thiết thận của bệnh nhân bộc lộ rõ ràng các trụ mật nằm trong lòng ống lượn xa, các thể vùi mật dạng sợi bên trong tế bào ống thận và hình ảnh tổn thương ống thận cấp [5]. Điều này minh chứng dịch mật có độc tính trực tiếp và gây tổn thương cơ học nghiêm trọng lên cấu trúc thận [5].

Những hiểu lầm nguy hiểm về mật gấu

Hiểu lầm phổ biến nhất là coi mật gấu tươi là "tiên dược" tự nhiên giúp tiêu sưng, làm tan nhanh vết bầm tím và giảm đau thần tốc. Dân gian thường nuốt trực tiếp hoặc hòa mật vào rượu trắng để uống vì nghĩ rằng rượu sẽ giúp dẫn thuốc tốt hơn.

Trên thực tế, chưa có nghiên cứu khoa học chuẩn mực nào chứng minh việc uống mật thô có tác dụng chữa dứt điểm bầm tím hay viêm khớp an toàn. Ngược lại, việc dung nạp trực tiếp dịch mật động vật đưa một lượng lớn muối mật và độc chất vào hệ tiêu hóa [1]. Rượu nồng độ cao kết hợp cùng mật động vật không làm giảm độc tính mà còn gia tăng áp lực chuyển hóa, khiến gan và thận bị hủy hoại nhanh chóng hơn.

Nhiều người chỉ nhận ra tình trạng nguy hiểm khi cơ thể đã xuất hiện dấu hiệu vàng da, nước tiểu sẫm màu, nôn mửa hoặc lượng nước tiểu giảm đột ngột [1, 4]. Việc tự ý điều trị chấn thương phần mềm bằng dịch mật thô là một hành vi mạo hiểm, đánh đổi sức khỏe của các cơ quan nội tạng quan trọng lấy một phương pháp chưa được khoa học kiểm chứng [1].

Ai tuyệt đối không nên sử dụng mật động vật thô?

Đối với các chế phẩm mật động vật thô hoặc mật tươi chưa qua tinh chế khoa học, không có nhóm đối tượng nào được coi là an toàn để sử dụng. Bất kỳ ai nuốt dịch mật động vật đều đối mặt với nguy cơ viêm dạ dày ruột cấp, suy gan và hoại tử ống thận [1].

Đặc biệt, những người có bệnh nền về gan, xơ gan, suy giảm chức năng gan cần tuyệt đối tránh xa. Khi gan suy yếu, khả năng xử lý độc chất mật bị đình trệ, dẫn đến tình trạng ứ mật kéo dài và thúc đẩy bệnh thận do trụ mật tiến triển nhanh chóng [4].

Người có tiền sử bệnh thận mạn tính, người cao tuổi hoặc người mắc bệnh lý tim mạch cũng là đối tượng chịu tổn thương nặng nề nhất [3]. Giảm tưới máu thận kết hợp với độc tính trực tiếp từ dịch mật sẽ nhanh chóng đẩy các đối tượng này vào tình trạng suy thận cấp vô niệu, buộc phải lọc máu ngoài cơ thể để duy trì mạng sống [1, 3].

Cách xử trí đúng khi bị đau nhức, bầm tím

Khi gặp các chấn thương thông thường gây tụ máu bầm hoặc đau nhức cơ xương khớp, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sơ cứu y khoa hiện đại thay vì tự ý dùng mật động vật:

  • Chườm lạnh: Trong 24 - 48 giờ đầu sau chấn thương, áp túi đá lạnh lên vùng bị đau từ 15 - 20 phút mỗi lần để giảm sưng nề và co mạch, hạn chế xuất huyết dưới da.
  • Băng ép và kê cao: Dùng băng thun quấn nhẹ nhàng quanh vùng bầm tím và kê cao chi bị thương hơn mức tim để dịch ứ đọng dễ hồi lưu.
  • Đi khám bác sĩ: Nếu vết bầm lan rộng bất thường, đau nhức dữ dội hoặc xuất hiện sau tai nạn giao thông, người bệnh cần tới ngay cơ sở y tế để được chụp chiếu, loại trừ gãy xương hoặc tổn thương nội tạng.
  • Dùng thuốc đúng chỉ định: Chỉ sử dụng các loại thuốc giảm đau, chống viêm hoặc thuốc bôi tan bầm khi có sự tư vấn và kê đơn từ bác sĩ chuyên khoa hoặc dược sĩ.
  • Xử trí khi lỡ uống mật động vật: Nếu đã lỡ nuốt mật gấu hoặc mật động vật và xuất hiện các dấu hiệu đau bụng, buồn nôn, tiêu chảy, vàng da hoặc bí tiểu, cần đến ngay bệnh viện để được theo dõi chức năng gan, thận và xử trí kịp thời [1].

Uống mật gấu thô để trị tan bầm, giảm đau nhức là thói quen dân gian phản khoa học và chứa đựng nhiều rủi ro khôn lường. Độc tính từ dịch mật có thể gây hoại tử tế bào thận, suy đa tạng và đe dọa trực tiếp tính mạng người dùng [1]. Hãy bảo vệ cơ thể bằng các phương pháp sơ cứu y học đã được kiểm chứng và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi gặp các vấn đề về sức khỏe.