Nhiều người rỉ tai nhau việc sử dụng gỗ hoàng đàn để ngâm rượu, nấu nước uống với niềm tin có thể đẩy lùi các khối u ác tính và trị dứt điểm đau nhức xương khớp. Cơn sốt săn lùng loại gỗ quý này khiến không ít bệnh nhân từ bỏ các phác đồ điều trị chuẩn mực tại bệnh viện để tìm kiếm cơ hội khỏi bệnh từ thảo dược truyền miệng.

Thực tế, khoa học hiện đại chưa từng công nhận việc uống nước ngâm gỗ hoàng đàn có tác dụng chữa khỏi ung thư hay khớp ở người. Các ghi nhận về đặc tính kháng u chỉ mới dừng lại ở quy mô tế bào trong ống nghiệm với các hoạt chất tinh khiết được chiết xuất phức tạp, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống nước sắc gỗ sẽ mang lại hiệu quả tương tự trên cơ thể người.

Cơ chế tác động trong phòng thí nghiệm: Hiểu sao cho đúng?

Để đánh giá một loại dược liệu có tiềm năng kháng ung thư hay không, các nhà khoa học thường thử nghiệm khả năng gây độc tế bào hoặc ức chế sự phát triển của các dòng tế bào ung thư nuôi cấy. Trong điều kiện phòng thí nghiệm, một số chất có thể kích hoạt quá trình tự hủy tế bào (apoptosis) hoặc chặn đứng chu kỳ nhân lên của tế bào bệnh [1], [2].

Chẳng hạn, quá trình tự chết theo chương trình của tế bào ung thư được điều hòa bởi các protein nội bào, trong đó protein Bax đóng vai trò thúc đẩy sự tự hủy và Bcl-2 giúp bảo vệ tế bào [1]. Khi các hoạt chất tác động làm thay đổi tỉ lệ hoặc tăng biểu hiện của các biến thể protein Bax, tế bào bệnh sẽ tự tan rã mà không làm tổn thương lan rộng ra các cấu trúc xung quanh [1]. Đồng thời, sự ức chế quá trình trùng hợp vi ống (tubulin polymerisation) cũng là một cơ chế giúp ngăn chặn tế bào phân chia [2].

Tuy nhiên, môi trường đĩa thí nghiệm hay ống nghiệm rất khác với cơ thể sống. Khi một chất tiêu diệt được tế bào ung thư trong ống nghiệm, nó mới chỉ chứng minh bản thân mang độc tính tế bào trực tiếp. Cơ thể người có hệ tuần hoàn, gan chuyển hóa, thận đào thải và hệ tiêu hóa phân giải, khiến việc hấp thu một chất từ miệng tới đích khối u gặp vô vàn rào cản sinh học.

Nghiên cứu khoa học nói gì về các loài cây họ Hoàng đàn?

Các bằng chứng khoa học hiện nay về chi Hoàng đàn (Cupressus) chủ yếu tập trung vào thử nghiệm ống nghiệm và một số ít trên mô hình động vật nhằm khảo sát hoạt tính sinh học của các phân đoạn chiết xuất.

Một nghiên cứu công bố năm 2008 đã tiến hành khảo sát hoạt tính ức chế sự tăng sinh của tinh dầu loài hoàng đàn Cupressus sempervirens ssp. pyramidalis, Platycladus orientalis và Prangos asperula trên hai dòng tế bào ung thư người là u hắc tố C32 và ung thư biểu mô tuyến thận [3]. Tinh dầu được tách bằng phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước và phân tích qua sắc ký khí [3]. Kết quả thử nghiệm sulphorhodamine B cho thấy tinh dầu lá Cupressus sempervirens ssp. pyramidalis có hoạt tính độc tế bào mạnh nhất với giá trị nồng độ ức chế 50% tế bào (IC50) là 104,90 microg/mL trên dòng C32 [3]. Tinh dầu P. orientalis và P. asperula đạt IC50 lần lượt là 121,93 và 139,17 microg/mL trên dòng tế bào ung thư thận [3].

Trong nghiên cứu năm 2008 này, ba hợp chất terpene được xác định là linalool, beta-caryophyllene và alpha-cedrol đều thể hiện hoạt tính trên cả hai dòng tế bào [3]. Đáng chú ý, beta-caryophyllene và linalool cho thấy giá trị IC50 tương đương với thuốc điều trị ung thư thương mại vinblastine trên dòng tế bào ACHN [3]. Nghiên cứu chỉ ra rằng hoạt tính độc tế bào của tinh dầu không phải lúc nào cũng liên quan đến các thành phần chính yếu của chúng [3].

Một tổng quan công bố năm 2023 tiếp tục củng cố các dữ liệu về Cupressus sempervirens [4]. Dịch chiết ethanol từ quả của loài này giàu diterpene được hòa tan trong chloroform đã ức chế sự tăng sinh tế bào mô đệm tăng sinh lành tính tuyến tiền liệt (BPH) ở người [4]. Tám diterpene thiết yếu đã được thu nhận, trong đó diterpene labda-8(17),12,14-trien-19-oic acid thể hiện hoạt tính mạnh nhất với giá trị IC50 đạt 37,5 muM [4]. Hoạt chất này làm giảm đáng kể sự phosphoryl hóa Stat-3 và ức chế các gen đáp ứng androgen trong tế bào ung thư tuyến tiền liệt LNCaP [4].

Trên mô hình chuột cống bị phì đại tuyến tiền liệt, phân đoạn diterpene nói trên gây ra phản ứng đánh dấu TUNEL ở tế bào mô đệm, đồng thời làm giảm biểu hiện của tỉ lệ bcl-2/bax, IGF-I, TGF-ss và PCNA [4]. Cũng theo tổng quan năm 2023, taxodione phân lập từ nón của Cupressus sempervirens cho thấy hoạt tính độc tế bào mạnh mẽ [4]. Ngoài ra, trong mô hình thử nghiệm chuột bị tổn thương gan do ngộ độc paracetamol, nghiên cứu kéo dài 4 tuần đã sử dụng dịch chiết cồn-nước (hydroethanolic) của loài này ở mức liều 250 mg/kg/ngày qua đường uống, đối chiếu với hoạt chất đối chứng silymarin ở liều 50 mg/kg/ngày qua đường uống, ghi nhận tác dụng bảo vệ gan [4].

Một nghiên cứu khác thực hiện năm 2002 trên loài hoàng đàn Cupressus lusitanica Mill. cho thấy dịch chiết thô từ lá bằng ethanol gây độc trên một loạt dòng tế bào ung thư [1]. Cái chết của tế bào diễn ra theo cơ chế tự hủy (apoptosis), thể hiện qua các đặc điểm hình thái học như cô đặc chất nhiễm sắc, tạo thể tự hủy và sự đứt gãy DNA chuyên biệt được phát hiện bằng kỹ thuật TUNEL [1]. Hiện tượng này xảy ra phụ thuộc vào liều lượng và thời gian tiếp xúc [1]. Đáng chú ý, nồng độ protein chống tự hủy Bcl-2 không thay đổi, nhưng các biến thể omega và delta của protein thúc đẩy tự hủy Bax đã tăng lên rõ rệt [1].

Nghiên cứu từ năm 1994 khảo sát trên các loài cây lá kim thuộc họ Cupressaceae bao gồm Libocedrus plumosa, L. bidwillii và Cupressus macrocarpa [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng dịch chiết của Cupressus macrocarpa có hoạt tính kháng tế bào bệnh bạch cầu P388, xuất phát từ các lignan như deoxypodophyllotoxin và beta-peltatin A-methyl ether [2]. Các dịch chiết từ các loài này đều thể hiện tác dụng ức chế sự trùng hợp của vi ống tubulin [2].

Đến năm 2020, một nghiên cứu hóa thực vật trên lá của loài Cupressus macrocarpa đã phân lập được 10 chất chuyển hóa thứ cấp, gồm ba diterpenoid mới, bốn diterpenoid đã biết và ba lignan [5]. Cấu trúc của các hợp chất này được xác định thông qua phương pháp quang phổ, đặc biệt là cộng hưởng từ hạt nhân 2D NMR và khối phổ [5]. Kết quả thử nghiệm gây độc tế bào cho thấy các hợp chất diterpenoid và lignan ký hiệu 1-3 và 7-10 thể hiện tác dụng ức chế các dòng tế bào ung thư gan HepG2, ung thư vú MDA-MB-231 và ung thư phổi A549 với giá trị IC50 dao động từ 0,004 đến 19,9 mug/mL [5].

Lợi ích kháng viêm và giới hạn của bằng chứng hiện có

Bên cạnh các thử nghiệm độc tế bào ung thư, nghiên cứu công bố năm 2020 trên loài Cupressus macrocarpa còn khảo sát thêm khả năng chống viêm của các hợp chất phân lập [5]. Hoạt chất (-)-matairesinol (hợp chất số 8) cho thấy khả năng ức chế đáng kể quá trình tạo anion superoxide với IC50 đạt 2,7 +- 0,3 muM và ức chế giải phóng enzyme elastase với IC50 đạt 6,6 +- 0,7 muM [5]. Đây là cơ sở sinh học trong phòng thí nghiệm giải thích vì sao một số người gán ghép hoàng đàn với tác dụng giảm viêm, giảm đau nhức xương khớp.

Tuy nhiên, người đọc cần nhìn nhận rõ giới hạn:

  • Các nghiên cứu trên chỉ thực hiện trên tế bào cô lập trong ống nghiệm [3], [1], [2], [5] hoặc trên mô hình chuột thí nghiệm gặm nhấm [4].
  • Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người bệnh ung thư hay viêm khớp.
  • Đối tượng thử nghiệm khoa học là các loài cụ thể như Cupressus sempervirens, Cupressus lusitanica, Cupressus macrocarpa [3], [4], [1], [2], [5] với các phân đoạn chiết xuất dung môi hóa chất tinh sạch (chloroform, ethanol nồng độ cao, tinh dầu chưng cất).

Không thể đánh đồng kết quả của một hợp chất đơn lẻ đã tinh chế trong phòng thí nghiệm với một khúc gỗ hoàng đàn tự nhiên được cưa đẽo ngâm trong nước sôi hay rượu trắng.

Hiểu lầm thường gặp: Nước ngâm gỗ có chữa được bách bệnh?

Hiểu lầm tai hại nhất là cho rằng "nghiên cứu thấy kháng được ung thư" đồng nghĩa với "uống nước hoàng đàn sẽ khỏi bệnh". Dịch chiết trong phòng thí nghiệm sử dụng các dung môi chuyên biệt để bóc tách các diterpene hay lignan kém tan trong nước [4], [2], [5]. Khi ngâm một mẩu gỗ vào nước lã hay rượu thông thường, lượng hoạt chất hòa tan ra cực kỳ thấp và không thể đạt được nồng độ ức chế tế bào như trong môi trường nuôi cấy.

Hơn nữa, nếu các hoạt chất tự nhiên có khả năng gây độc tế bào ung thư mạnh (IC50 ở mức vi gam), chúng cũng hoàn toàn có thể mang độc tính lên tế bào lành của cơ thể nếu dùng không kiểm soát. Việc tự ý uống nước ngâm gỗ không rõ liều lượng, nồng độ hoạt chất có nguy cơ gây ngộ độc tiêu hóa, suy giảm chức năng gan, thận mà không mang lại bất kỳ lợi ích tiêu diệt tế bào u nào.

Nguy hiểm hơn, việc tin vào lời truyền miệng trị dứt điểm đau khớp hay ung thư khiến người bệnh đánh mất "thời gian vàng". Nhiều bệnh nhân phát hiện bệnh ở giai đoạn sớm, hoàn toàn có khả năng can thiệp bằng y học hiện đại nhưng lại bỏ viện để uống nước gỗ, đến khi quay lại thì khối u đã di căn hoặc sụn khớp đã biến dạng không thể phục hồi.

Ai nên thận trọng?

Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận các phác đồ điều trị hóa trị, xạ trị hoặc liệu pháp nhắm trúng đích tuyệt đối không tự ý bổ sung các sản phẩm từ hoàng đàn. Các chất chống oxy hóa hoặc diterpene chưa được kiểm chứng có thể gây tương tác bất lợi với thuốc chuyển hóa qua gan.

Người mắc các bệnh lý nền về gan, thận hoặc đường tiêu hóa cần tránh xa việc sử dụng nước ngâm từ vỏ, lá hay rễ cây hoàng đàn. Thảo mộc chứa nhiều tinh dầu và nhựa cây chưa tinh chế dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày và tạo gánh nặng chuyển hóa cho gan.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ em là những nhóm chưa từng có bất kỳ dữ liệu nghiên cứu an toàn nào liên quan đến các hợp chất của chi Hoàng đàn. Do đó, các đối tượng này không nên sử dụng dưới bất kỳ hình thức nào ngoài da hay đường uống.

Cách tiếp cận thực tế và an toàn

Nếu yêu thích hoàng đàn, người dân nên tiếp cận nó dưới góc độ giá trị phong mộc học, thủ công mỹ nghệ hoặc sử dụng tinh dầu xông phòng tạo hương thơm thư giãn tinh thần với lượng vừa phải, không nên gán ghép thành thuốc uống.

Đối với người bị đau nhức xương khớp, giải pháp khoa học bền vững luôn là duy trì vận động nhẹ nhàng, kiểm soát cân nặng, tập vật lý trị liệu và đi khám chuyên khoa cơ xương khớp để được chỉ định thuốc phù hợp. Không nên dùng các loại rượu ngâm rễ, vỏ cây trôi nổi để uống hoặc xoa bóp kéo dài khi chưa rõ thành phần.

Khi đối diện với bệnh lý hiểm nghèo như khối u hay ung thư, việc tuân thủ phác đồ của bác sĩ chuyên khoa ung bướu là yếu tố quyết định sự sống còn. Thảo dược tự nhiên có thể là nguồn cảm hứng lớn để khoa học tìm kiếm các phân tử thuốc mới trong tương lai [3], [1], nhưng một mẩu gỗ tự nhiên không thể thay thế cho một viên thuốc đã qua kiểm định khắt khe.