Nhiều gia đình truyền tai nhau trữ sẵn các viên thuốc chứa ngưu hoàng đắt đỏ trong nhà với niềm tin đây là "thần dược" phòng ngừa tai biến mạch máu não. Khi thấy người thân có yếu tố nguy cơ tim mạch hoặc xuất hiện dấu hiệu choáng váng, không ít người vội vã cho uống ngưu hoàng để ngăn chặn cơn đột quỵ sắp tới.
Tuy nhiên, việc dùng ngưu hoàng để phòng ngừa nhồi máu não là hiểu lầm y khoa tai hại, không có cơ sở khoa học xác thực từ các thử nghiệm lâm sàng trên người. Tự ý uống dược liệu này thay cho các biện pháp y tế chuẩn mực không những không ngăn được cục máu đông mà còn khiến người bệnh đối mặt với nhiều biến chứng nguy hiểm.
Ngưu hoàng là gì và nguồn gốc từ đâu?
Ngưu hoàng (Calculus bovis) trong y học cổ truyền là sỏi mật được lấy từ túi mật của loài bò [1], [2]. Vị thuốc này có lịch sử ứng dụng hơn 2.000 năm tại một số quốc gia châu Á như Trung Quốc và Nhật Bản để hỗ trợ thanh nhiệt, giải độc, trị co giật, sốt cao và đột quỵ [3], [4], [2]. Do sỏi mật bò tự nhiên vô cùng khan hiếm, y học hiện đại đã tạo ra các nguồn thay thế [3], [2].
Hiện nay, ngưu hoàng lưu hành chủ yếu từ bốn nguồn: ngưu hoàng tự nhiên, ngưu hoàng nhân tạo, ngưu hoàng nuôi cấy ngoài cơ thể và ngưu hoàng bán tự nhiên (Bovis calculus sativus - BCS) [3], [2]. Do quá trình tạo thành khác nhau, thành phần hóa học giữa các loại này có sự khác biệt nhất định [2]. Các phân tích hiện đại đã phân lập và xác định hơn 44 thành phần hóa học từ ngưu hoàng, chủ yếu gồm sắc tố mật, axit mật, cholesterol và các axit amin [2].
Dược tính trong phòng thí nghiệm: Khoa học thực sự phát hiện điều gì?
Các nghiên cứu cơ bản gần đây tập trung tìm hiểu tác động sinh học của các hợp chất trong ngưu hoàng đối với tế bào não khi xảy ra tổn thương do thiếu máu cục bộ. Những hoạt chất nổi bật gồm biliverdin, bilirubin, axit cholic, methyl cholate hay deoxycorticosterone [1], [3].
Một nghiên cứu dược lý mạng lưới công bố năm 2021 chỉ ra rằng biliverdin – một sắc tố mật và là sản phẩm oxy hóa của heme – hoạt động như chất chống oxy hóa nội sinh giúp phục hồi môi trường oxy hóa khử của mô [1]. Trên mô hình chuột bị tắc động mạch não giữa (MCAO), biliverdin làm giảm đáng kể diện tích ổ nhồi máu và giảm sinh các gốc peroxide tại vỏ não, cho thấy vai trò giảm nhẹ tổn thương não do thiếu máu cục bộ qua cơ chế chống stress oxy hóa [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận protein-tyrosine phosphatase 1B (PTPN1 hay PTP1B) – đích tác động điều hòa dẫn truyền tín hiệu leptin, insulin và liên quan đến liệu pháp chống kết tập tiểu cầu – chịu sự điều hòa của nhiều hoạt chất trong ngưu hoàng như deoxycorticosterone, axit oleanolic, ergosterol, axit ursolic, biliverdin, bilirubin, methyl cholate [1]. Deoxycorticosterone và dẫn xuất của nó tham gia chuyển hóa muối nước, cân bằng điện giải, bảo vệ hệ thần kinh trung ương và giảm lo âu; trong khi methyl cholate ức chế tổng hợp cholesterol và kháng viêm [1].
Năm 2022, một nghiên cứu in vitro đánh giá ngưu hoàng nuôi cấy trên mô hình đơn vị mạch máu thần kinh (gồm tế bào thần kinh, tế bào hình sao và tế bào nội mô) chịu tổn thương thiếu oxy - glucose rồi tái cung cấp (OGD/R) [4]. Kết quả cho thấy ngưu hoàng nuôi cấy giúp bảo vệ hàng rào máu não, sửa chữa các protein liên kết vòng bị tổn thương thông qua việc tăng biểu hiện protein ZO-1, Occludin và Claudin-5; duy trì chỉ số kháng trở biểu mô TEER; sửa chữa tế bào nội mô hư hại; tăng hoạt tính gamma-GT; giảm giải phóng LDH và các cytokine gây viêm gồm TNF-alpha, IL-6 và IL-1beta [4]. Đồng thời, dược liệu làm giảm stress oxy hóa, giảm nitric oxide (NO), cải thiện hoạt tính men SOD, đồng thời ức chế quá trình chết theo chương trình của tế bào qua việc giảm protein gây chết Bax và Caspase-3, tăng protein bảo vệ Bcl-2 qua các con đường tín hiệu HIF/VEGF và PI3K/Akt [4].
Bước sang năm 2025, một nghiên cứu thực nghiệm khác tiến hành định lượng ngưu hoàng bán tự nhiên (BCS), xác định hàm lượng axit mật chiếm 6,9% và bilirubin chiếm 37,89% [3]. Thử nghiệm trên mô hình chuột cống bị tổn thương thiếu máu cục bộ - tái tưới máu não (CIRI) cho thấy BCS giúp giảm điểm số khiếm khuyết chức năng thần kinh, thu hẹp tỷ lệ nhồi máu não, ngăn ngừa rò rỉ chất nhuộm Evans Blue và giảm tổn thương mô bệnh học ở vùng não thiếu máu [3]. Về mặt phân tử, BCS cải thiện tính toàn vẹn cấu trúc và chức năng của hàng rào máu não bằng cách tăng biểu hiện Occludin, ZO-1, Claudin-5, đồng thời ức chế các chất gây phù và phá hủy cấu trúc như MDR1, aquaporin-4, MMP-9 và MMP-2 [3].
Cũng trong năm 2025, một nghiên cứu kiểm tra khả năng phục hồi chức năng nhận thức của BCS trên chuột ICR bị thiếu máu cục bộ não toàn bộ rồi tái tưới máu (GCI/R) [5]. Chuột được chia vào các nhóm ngẫu nhiên: nhóm phẫu thuật giả, nhóm mô hình bệnh, nhóm dùng thuốc đối chứng edaravone và các nhóm dùng BCS ở các mức liều 5, 10 và 15 mg/kg [5]. Kết quả thử nghiệm mê lộ 8 nhánh và nhận diện vật thể mới chứng minh BCS ở liều 10 mg/kg và 15 mg/kg cải thiện rõ rệt năng lực nhận thức, giảm lỗi ghi nhớ (P < 0,05) và tăng phân nhánh sợi nhánh tế bào thần kinh [5]. Cơ chế được xác định là thông qua việc điều hòa con đường tín hiệu PKA/CREB/Sirt1/eIF2alpha nhằm tăng cường tính mềm dẻo của synap thần kinh [5].
Ranh giới giữa thử nghiệm trên động vật và việc phòng bệnh ở người
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng nói trên cho thấy ngưu hoàng có khả năng giảm tổn thương mô não sau khi biến cố thiếu máu não đã xảy ra, nhưng điều này hoàn toàn khác biệt với việc dùng ngưu hoàng để phòng ngừa nhồi máu não. Toàn bộ các phát hiện trên chỉ mới được thực hiện trên chuột, mô hình động vật bị thắt mạch máu nhân tạo hoặc tế bào nuôi cấy trong ống nghiệm [1], [3], [5], [4]. Hiện tại, chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người chứng minh uống ngưu hoàng định kỳ giúp ngăn chặn sự hình thành cục máu đông hoặc ngăn ngừa đột quỵ nguyên phát.
Cơ chế gây nhồi máu não thực tế bắt nguồn từ mảng xơ vữa nứt vỡ kích hoạt ngưng tập tiểu cầu tạo huyết khối tại chỗ, hoặc cục máu đông hình thành từ buồng tim di chuyển lên làm tắc mạch máu não. Các hướng dẫn y khoa không hề ghi nhận ngưu hoàng có khả năng thay thế các thuốc điều trị dự phòng chuẩn mực.
Hướng dẫn y khoa chuẩn mực về phòng ngừa đột quỵ
Theo Hướng dẫn phòng ngừa đột quỵ nguyên phát từ Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ và Hiệp hội Đột quỵ Hoa Kỳ (AHA/ASA), dự phòng biến cố mạch máu não đòi hỏi tiếp cận đa yếu tố dựa trên bằng chứng khoa học vững chắc [6]. Các can thiệp chính bao gồm kiểm soát chặt chẽ các yếu tố nguy cơ tim mạch, can thiệp bệnh lý mạch máu xơ vữa ở tuần hoàn đầu - cổ và sử dụng các liệu pháp chống huyết khối [6].
Một tổng quan khoa học toàn diện công bố trên tài liệu y khoa quốc tế cũng khẳng định: để phòng ngừa đột quỵ nguyên phát hiệu quả, các biện pháp có giá trị thực tiễn được chứng minh qua nhiều thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên gồm hạ huyết áp thỏa đáng, kiểm soát tăng lipid máu, sử dụng liệu pháp chống đông ở bệnh nhân rung nhĩ và liệu pháp chống kết tập tiểu cầu ở bệnh nhân nhồi máu cơ tim [7]. Đối với phòng ngừa đột quỵ thứ phát (ngăn tái phát), chiến lược bắt buộc là điều trị tăng huyết áp, kiểm soát mỡ máu, dùng thuốc chống đông cho người rung nhĩ, dùng thuốc kháng kết tập tiểu cầu và phẫu thuật bóc tách nội mạc động mạch cảnh khi có hẹp nặng [7].
Rõ ràng, nền tảng ngăn chặn đột quỵ là kiểm soát mảng xơ vữa và ngăn ngừa huyết khối bằng phác đồ y học thực chứng, chứ không phải uống ngưu hoàng hay các phương thuốc truyền miệng [6], [7].
Mối nguy khi tự ý dùng thuốc và trì hoãn cấp cứu y tế
Hiểu lầm tai hại nhất hiện nay là người dân nghĩ uống ngưu hoàng có thể làm tan cục máu đông hoặc thay thế được thuốc chống đông, thuốc kháng tiểu cầu. Bệnh nhân tự ý ngưng thuốc kê đơn để chuyển sang dùng ngưu hoàng sẽ đối mặt nguy cơ bùng phát huyết khối tắc mạch, dẫn đến đột quỵ diện rộng hoặc tái phát đe dọa trực tiếp tính mạng [6], [7].
Bên cạnh đó, việc cố cho người bệnh đang có triệu chứng nghi ngờ đột quỵ uống ngưu hoàng tại nhà làm mất "thời gian vàng" cấp cứu. Khuyến cáo từ Viện Hàn lâm Thần kinh học Châu Âu và Tổ chức Đột quỵ Châu Âu (EAN/ESO) nhấn mạnh: việc giảm thiểu thời gian từ khi khởi phát đến khi đến bệnh viện và xử trí tiền viện thích hợp là chìa khóa then chốt cải thiện cơ hội hồi phục của người bệnh [8]. Hướng dẫn khuyến cáo mạnh mẽ việc nâng cao nhận thức cộng đồng để gọi ngay dịch vụ cấp cứu y tế khẩn cấp, đưa bệnh nhân tới thẳng trung tâm đột quỵ gần nhất có đủ điều kiện xử trí [8]. Việc bắt người bệnh đang nuốt khó, tri giác lơ mơ uống nước thuốc ngưu hoàng tại nhà không chỉ làm trễ giờ can thiệp tái tưới máu mà còn dẫn tới nguy cơ sặc, tắc đường thở, viêm phổi hít [8].
Ai cần đặc biệt thận trọng với ngưu hoàng?
Mặc dù ngưu hoàng tự nhiên và ngưu hoàng nhân tạo có độc tính thấp, các tài liệu độc học đã cảnh báo rằng nồng độ bilirubin cao – một thành phần chính trong ngưu hoàng – có thể gây độc tính thần kinh và làm suy giảm thính lực [2]. Do đó, việc tự ý mua ngưu hoàng trôi nổi không rõ hàm lượng hoạt chất hoặc dùng liều cao kéo dài tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cho hệ thần kinh [2].
Những người mắc bệnh lý tim mạch, người có chỉ định dùng thuốc kháng đông, thuốc ức chế kết tập tiểu cầu tuyệt đối không được tự ý bỏ thuốc để chuyển sang dùng thảo dược [6], [7]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ cần đặc biệt thận trọng, không tự ý sử dụng bất kỳ chế phẩm ngưu hoàng nào khi chưa có chỉ định chuyên môn từ bác sĩ.
Lời khuyên áp dụng thực tế để bảo vệ mạch máu não
Người dân không nên xem ngưu hoàng là giải pháp phòng ngừa hay cấp cứu nhồi máu não. Biện pháp bảo vệ não bộ khoa học nhất là kiểm soát chặt chẽ các chỉ số sức khỏe nền tảng: theo dõi và điều trị huyết áp ổn định, kiểm soát mỡ máu theo mục tiêu lâm sàng, tầm soát các rối loạn nhịp tim như rung nhĩ và tuân thủ nghiêm ngặt phác đồ dùng thuốc tim mạch được bác sĩ kê đơn [6], [7].
Duy trì lối sống lành mạnh với chế độ ăn cân đối, hạn chế muối, vận động thể lực thường xuyên và không hút thuốc lá là nền tảng phòng bệnh lâu dài. Khi bản thân hoặc người xung quanh có bất kỳ dấu hiệu đột quỵ nào như méo miệng, yếu liệt tay chân, nói đớ hay mất thăng bằng đột ngột, cần gọi ngay xe cấp cứu 115 để được chuyển ngay đến cơ sở y tế chuyên khoa thay vì tự chữa trị tại nhà [8].
