Nhiều người có thói quen tìm mua các loại thảo dược tự nhiên để trị chứng đầy bụng, khó tiêu hay đau dạ dày. Trong số đó, vị thuốc mộc hương rất phổ biến và được lưu truyền từ lâu đời. Tuy nhiên, không ít người nhầm lẫn giữa mộc hương và thanh mộc hương, coi đây là hai tên gọi của cùng một loại cây.

Sự thật là hai vị thuốc này hoàn toàn khác nhau về nguồn gốc thực vật và đặc tính an toàn sinh học. Mộc hương chính thống là rễ của cây Aucklandia lappa (họ Cúc), lành tính và dùng trị rối loạn tiêu hóa [1], [2]. Ngược lại, thanh mộc hương lại là rễ của loài thuộc chi Aristolochia (họ Phòng kỷ/Mộc hương nam), chứa chất độc hủy hoại thận nghiêm trọng và gây ung thư [2], [3], [4].

Cùng chữ "mộc hương" nhưng khác một trời một vực

Trong ngôn ngữ thương mại và y học cổ truyền, sự trùng lặp tên gọi rất dễ gây hiểu lầm tai hại. Vị thuốc mộc hương chuẩn (Radix Aucklandiae) có nguồn gốc từ rễ khô của cây Aucklandia lappa (đồng danh Saussurea lappa), thuộc họ Cúc Asteraceae [1], [2], [5]. Cây này là loài thảo dược lâu năm, từng mọc hoang dã và ngày nay được trồng rộng rãi để làm thuốc [1], [5]. Dược điển quy định mộc hương đạt chuẩn phải chứa các hoạt chất nhóm sesquiterpene lactone như costunolide và dehydrocostus lactone [5].

Trong khi đó, thanh mộc hương (Radix Aristolochiae, Qing-Muxiang) lại là rễ của các loài Aristolochia debilis hoặc Aristolochia contorta, thuộc họ Aristolochiaceae [2]. Do cùng mang tên mộc hương và có hình thái rễ khô tương đối giống nhau, thanh mộc hương thường xuyên bị đem ra thay thế hoặc trộn lẫn vào mộc hương thật trên thị trường [2]. Điểm cốt lõi là chi Aristolochia chứa các dẫn xuất của axit aristolochic – một hợp chất cực độc đối với thận người [2], [3], [4].

Độc tính của thanh mộc hương phá hủy thận ra sao?

Cơ chế gây hại của thanh mộc hương bắt nguồn trực tiếp từ axit aristolochic (viết tắt là AA), bao gồm axit aristolochic I (AAI) và axit aristolochic II (AAII) [4], [6]. Axit aristolochic là một chất sinh ung thư đường niệu và là tác nhân trực tiếp gây ra bệnh thận do axit aristolochic (Aristolochic Acid Nephropathy - AAN) [3], [4]. Khi vào cơ thể, chất này gây tổn thương mô kẽ thận tiến triển, dẫn tới suy thận mạn giai đoạn cuối không thể hồi phục [3], [6].

Nghiên cứu tế bào học đã chứng minh độc tính trực tiếp của hợp chất này trên mô thận [4]. Trong các thử nghiệm nuôi cấy tế bào thận HEK-293 và tế bào COS-7, nồng độ ức chế 50% tế bào sống sót (IC50) sau 48 giờ của AAI lần lượt ở mức 70 µM và 78 µM [4]. Cả hai dòng tế bào đều bị đầu độc rõ rệt, trong khi AAI độc hơn so với AAII (IC50 của AAII trên cả hai dòng tế bào đều vượt quá 100 µM) [4]. Thử nghiệm cũng kết luận các mẫu thảo dược chứa axit aristolochic độc hơn rõ rệt so với các cây thuốc thật chính thống như mộc hương (Aucklandia) [4].

Các nghiên cứu chỉ rõ nguy cơ nhầm lẫn và tác hại suy thận

Mối nguy hại từ việc dùng nhầm cây thuốc họ Aristolochia đã được ghi nhận qua nhiều đợt bùng phát ngộ độc lâm sàng trên phạm vi toàn cầu [3], [6]. Tại Bỉ, một phòng khám giảm cân đã dùng nhầm thảo dược chứa chi Aristolochia, dẫn đến 128 ca bệnh thận do axit aristolochic được ghi nhận, thậm chí gây tử vong do suy thận ở một số trường hợp [3], [6]. Tại Trung Quốc, cũng có thêm 116 ca suy thận giai đoạn cuối được ghi nhận liên quan đến sự nhầm lẫn thảo dược mang độc tố này [3]. Sự việc nghiêm trọng đến mức Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) đã phải phát đi cảnh báo tiêu dùng, khuyến cáo người dân ngừng sử dụng toàn bộ sản phẩm có khả năng chứa axit aristolochic [6].

Tình trạng dùng thảo dược chi Aristolochia để chữa bệnh đường tiêu hóa lại rất phổ biến, vô tình dẫn đến việc phơi nhiễm lặp đi lặp lại [7]. Một tổng quan năm 2009 dựa trên 566 nguồn tài liệu với 685 bộ dữ liệu ghi nhận có tới 7 loài Aristolochia được dùng rộng rãi trong y học dân gian ở khắp các châu lục, trong đó có Aristolochia debilis tại Trung Quốc [7]. Đáng lo ngại, khoảng một nửa số ghi nhận sử dụng tập trung tại châu Á, và mục đích điều trị các vấn đề tiêu hóa là nhóm bệnh chiếm tỷ lệ đáng chú ý [7].

Dù đã có lệnh cấm và cảnh báo quốc tế, các chế phẩm chứa độc chất vẫn len lỏi trên thị trường. Một nghiên cứu năm 2004 đã thu thập 25 sản phẩm nghi ngờ được bán qua mạng bởi các thương nhân tại Mỹ [6]. Kết quả phân tích sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) ghép đầu dò PDA phát hiện 6/25 sản phẩm vẫn chứa lượng tồn dư axit aristolochic I và II [6].

Các phương pháp khoa học giúp nhận diện thật - giả

Để bảo vệ người bệnh, các nhà khoa học đã phát triển nhiều kỹ thuật hiện đại nhằm bóc tách ranh giới giữa mộc hương an toàn và các loại rễ độc thay thế. Về mặt hóa học, nghiên cứu năm 2007 dùng sắc ký khí ghép khối phổ (GC-MS) phân tích thành phần tinh dầu, kết hợp phân tích cụm phân cấp (HCA) [2]. Kết quả cho thấy toàn bộ các mẫu rễ mộc hương thật (Aucklandia lappa) được gom thành một nhóm riêng biệt với phổ hóa học tương đồng [2]. Trong khi đó, các mẫu thanh mộc hương (Aristolochia debilis, A. contorta) cũng như các loại mộc hương thay thế khác như xuyên mộc hương (Radix Vladimiriae), thổ mộc hương (Radix Inulae) đều tách thành các nhóm độc lập hoàn toàn [2].

Về mặt di truyền học, mã vạch DNA mang lại kết quả phân định tuyệt đối. Nghiên cứu năm 2008 dùng trình tự khoảng xen liên kết ITS và 5S rRNA cho thấy độ tương đồng trình tự ITS-1, ITS-2 và 5S rRNA giữa Saussurea lappa và các loài cùng tên thương mại chỉ đạt lần lượt 56,3 - 97,8%, 58,5 - 97,0% và 26,4 - 77,9% [1]. Biến thiên trong cùng một loài thấp hơn nhiều so với biến thiên giữa các loài khác nhau, tạo nên các chỉ thị phân tử độc nhất để phát hiện mộc hương giả [1].

Tương tự, nghiên cứu năm 2014 trên 60 mẫu rễ dùng mã vạch ITS2 đã lập cây phát sinh chủng loại Neighbor-Joining (NJ) dựa trên mô hình khoảng cách di truyền Kimura 2-parameter [8]. Trong đoạn gióng hàng 272 cặp base, các nhà nghiên cứu phát hiện tới 162 vị trí biến dị [8]. Cây phát sinh loài NJ chứng minh rễ mộc hương (Aucklandia lappa) và rễ thanh mộc hương (Aristolochia debilis) hoàn toàn tách rời nhau rõ rệt [8]. Một công trình khác giải trình tự các vùng gen lục lạp matK, rbcL, trnH-psbA và trnL-trnF cũng tìm thấy các vị trí đa hình chuẩn đoán giúp chỉ mặt đặt tên chính xác thảo dược chuẩn và thảo dược độc [4].

Kỹ thuật chụp ảnh siêu phổ (hyperspectral imaging) dải sóng 920-2514 nm kết hợp mô hình PLS-DA rút gọn dải sóng 964-1774 nm cũng đạt độ chính xác ấn tượng [3]. Mô hình đạt hệ số xác định R² = 0,9 và sai số RMSEP = 0,23, phát hiện được tỷ lệ pha tạp của bột rễ chi Aristolochia độc vào thảo dược thật ngay từ mức thấp chỉ 10% [3].

Hiểu lầm thường gặp về thanh mộc hương

Sai lầm phổ biến nhất là quan niệm "cứ mang tên mộc hương là một cây, chỉ khác vùng trồng hoặc cách gọi". Thực tế, tên gọi thanh mộc hương chỉ chữ "thanh" (nghĩa là màu xanh), hoàn toàn không phải là cây mộc hương non hay mộc hương loại tốt [2]. Hai loài cây thuộc về hai họ thực vật hoàn toàn xa nhau về mặt phân loại sinh học [1], [2].

Sai lầm thứ hai là tin rằng thảo dược tự nhiên dùng lâu đời thì không độc. Độc tố axit aristolochic trong chi Aristolochia không gây ngộ độc cấp tính dữ dội ngay lập tức bằng nôn mửa, mà âm thầm tích lũy, hủy hoại tế bào ống thận và gây ung thư biểu mô đường niệu [3], [4]. Người bệnh dùng thảo dược kéo dài chữa bệnh tiêu hóa sẽ chịu sự phơi nhiễm lặp lại mà không hề hay biết [7]. Khi phát hiện triệu chứng, thận thường đã tổn thương vĩnh viễn và chuyển sang giai đoạn cuối [3], [6].

Ai nên thận trọng?

Mọi đối tượng người tiêu dùng đều cần thận trọng tuyệt đối với thanh mộc hương cũng như bất kỳ chế phẩm thảo dược nào có nguồn gốc từ chi Aristolochia [2], [3], [6]. Nhóm người có bệnh nền suy giảm chức năng thận, người cao tuổi, phụ nữ có thai và trẻ em càng không được tiếp xúc với các dược liệu trôi nổi vì nguy cơ hoại tử thận và ngộ độc tế bào rất cao [3], [4].

Ngay cả với mộc hương thật (Aucklandia lappa), dữ liệu an toàn cho phụ nữ có thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ hiện chưa có nghiên cứu chuyên biệt trong các tài liệu trên; các bằng chứng thực nghiệm chỉ mới ghi nhận ở mức tế bào học, mô hình phân tử và kinh nghiệm dùng truyền thống ở người trưởng thành [2], [4], [5]. Bất kỳ ai có bệnh nền tiêu hóa hay suy gan, suy thận cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng bất kỳ vị thuốc nào.

Áp dụng thực tế và lời khuyên bảo vệ sức khỏe

Để bảo vệ sức khỏe bản thân và gia đình khi có nhu cầu sử dụng mộc hương trong điều trị các chứng đau bụng, đầy hơi, người tiêu dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

  • Kiểm tra kỹ tên khoa học: Khi mua dược liệu hoặc sản phẩm đóng gói, không chỉ nhìn tên thương phẩm. Hãy kiểm tra thành phần bằng danh pháp quốc tế: chọn Aucklandia lappa (hoặc Saussurea lappa, Saussurea costus), kiên quyết tránh xa các sản phẩm ghi Aristolochia (như Aristolochia debilis, Aristolochia contorta) [1], [2], [5].
  • Không tự ý mua rễ cây không nhãn mác: Rễ mộc hương và rễ thanh mộc hương khi đã thái phiến phơi khô hoặc tán bột thì bằng mắt thường người tiêu dùng không thể nào phân biệt được; chỉ có các kỹ thuật như giải trình tự DNA hay sắc ký mới định danh chính xác [1], [2], [3], [8].
  • Chọn cơ sở phân phối uy tín: Mua dược liệu tại các bệnh viện y học cổ truyền, nhà thuốc đông y có giấy phép hành nghề và nguồn gốc nhập khẩu, kiểm nghiệm minh bạch theo quy chuẩn dược điển [5].
  • Dừng ngay khi có dấu hiệu bất thường: Nếu đang dùng bài thuốc đông y mà thấy xuất hiện các dấu hiệu mệt mỏi, phù nề, tiểu ít, cần lập tức đến bệnh viện kiểm tra chức năng thận và mang theo mẫu thuốc để bác sĩ đánh giá.

Mộc hương chuẩn là vị thuốc quý cho hệ tiêu hóa đã được ứng dụng hàng trăm năm, nhưng thanh mộc hương lại mang độc chất gây suy thận mạn và ung thư. Ranh giới giữa vị thuốc chữa bệnh và chất độc hủy hoại cơ thể đôi khi chỉ nằm ở sự nhầm lẫn một chữ trong tên gọi. Người tiêu dùng cần tỉnh táo, chỉ dùng thảo dược khi biết rõ nguồn gốc và có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ.