Tai tượng đỏ hạ đường huyết: Tin đồn và sự thật nghiên cứu

Nhiều người truyền tai nhau dùng lá cây tai tượng đỏ để nấu nước uống trị đái tháo đường. Thói quen này bắt nguồn từ các bài thuốc dân gian nhưng lại thiếu căn cứ xác thực trong đời sống hàng ngày. Không ít người bệnh thậm chí đã tự ý bỏ thuốc điều trị để dùng loại lá cây cảnh này.

Thực tế, hiệu quả hạ đường huyết của cây tai tượng đỏ mới chỉ dừng lại ở các thử nghiệm sơ bộ trong phòng thí nghiệm và trên động vật ^[1], ^[2]. Đến nay hoàn toàn chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào được tiến hành trên người. Người bệnh không thể dùng loại cây này để thay thế các phác đồ y khoa chính thống.

Tin đồn dân gian và cơ chế khoa học sơ bộ

Tai tượng đỏ (tên khoa học là Acalypha wilkesiana) vốn là cây cảnh quen thuộc, đồng thời được sử dụng trong y học cổ truyền ở một số vùng như miền nam Nigeria để hỗ trợ kiểm soát tăng huyết áp và đái tháo đường ^[1]. Người dân thường tin rằng thảo mộc tự nhiên an toàn và có tác dụng đưa đường huyết về mức ổn định nhanh chóng. Tuy nhiên, việc áp dụng truyền miệng này chưa hề có dữ liệu lâm sàng kiểm chứng ở người.

Về mặt hóa học, phân tích sắc ký khí dịch chiết nước lá tai tượng đỏ đã phát hiện 29 hợp chất flavonoid ^[1]. Các chất chiếm tỷ lệ lớn gồm apigenin (29,77%), quercetin (14,97%), naringenin (11,12%), kaempferol (10,62%), (-)-epicatechin (9,05%) và (+)-catechin (4,04%) ^[1]. Ngoài ra, cây còn chứa acid tannic, beta-sitosterol cùng các chất sterol khác như stigmasterol, campesterol ^[3], ^[1], ^[2].

Về cơ chế phân giải đường, một nghiên cứu năm 2018 kiểm tra dịch chiết ethanol từ lá, vỏ thân và vỏ rễ cây tai tượng đỏ trên các enzyme liên quan tới bệnh đái tháo đường tuýp 2 ^[2]. Kết quả cho thấy các dịch chiết ức chế phụ thuộc liều đối với hoạt động của alpha-glucosidase và alpha-amylase trong ống nghiệm ^[2]. Đây là hai enzyme quan trọng chịu trách nhiệm phân cắt carbohydrate thành glucose trong hệ tiêu hóa.

Nghiên cứu cũng ghi nhận tác dụng ức chế men lipase ^[2]. Vỏ rễ cho thấy mức độ ức chế mạnh nhất với nồng độ ức chế 50% (EC50) lần lượt là 35,75 ± 1,95 mcg/mL với alpha-glucosidase, 6,25 ± 1,05 mcg/mL với alpha-amylase và 101,33 ± 5,21 mcg/mL với lipase ^[2]. Dù vậy, các tác động enzym này hoàn toàn diễn ra trong mô hình ống nghiệm, chưa chứng minh được phản ứng tương tự khi hấp thu vào cơ thể con người ^[2].

Nghiên cứu trên động vật: Kết quả và khoảng cách lâm sàng

Các bằng chứng sinh học về khả năng điều hòa glucose của tai tượng đỏ hiện nay đều đến từ thử nghiệm trên loài gặm nhấm ^[1].

Năm 2011, một nghiên cứu đánh giá tác dụng của dịch chiết nước lá tai tượng đỏ trên chuột cống trắng bị gây đái tháo đường bằng hóa chất alloxan (liều tiêm tĩnh mạch đuôi 80 mg/kg thể trọng) ^[1]. Chuột thí nghiệm được chia nhóm uống dịch chiết ở các liều 100, 200 và 300 mg/kg thể trọng, đồng thời so sánh với nhóm đối chứng dùng thuốc metformin liều 50 mg/kg thể trọng ^[1].

Kết quả cho thấy dịch chiết nước làm giảm có ý nghĩa thống kê (p < 0,05) nồng độ glucose huyết tương, triglycerid, bilirubin liên hợp, chỉ số sinh xơ vữa huyết tương, chỉ số men gan alanine transaminase (ALT) và aspartate transaminase (AST) ^[1]. Dịch chiết cũng làm giảm nồng độ urê huyết tương, nitơ urê máu, malondialdehyde trong mô mắt, số lượng tế bào lympho và bạch cầu đơn nhân ^[1]. Ngược lại, canxi huyết tương, số lượng tiểu cầu, bạch cầu toàn phần và acid ascorbic trong mô mắt tăng có ý nghĩa (p < 0,05) ^[1]. Các chỉ số như men gan, thận hay cấu trúc hồng cầu của chuột đái tháo đường đều được cải thiện ^[1].

Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là tiến hành trên mô hình chuột gây bệnh bằng độc chất phá hủy tế bào đảo tụy, không phản ánh toàn diện cơ chế bệnh sinh phức tạp của đái tháo đường tuýp 1 hoặc tuýp 2 ở người ^[1]. Quá trình chuyển hóa, đào thải và phản ứng miễn dịch giữa chuột và cơ thể người có sự khác biệt rất lớn. Dữ liệu chưa thể ngoại suy thành liều lượng hay phác đồ điều trị cho bệnh nhân ^[1].

Bên cạnh đó, các tác dụng khác của tai tượng đỏ cũng chỉ mới được xác định trên động vật ^[4], ^[3], ^[5], ^[6]. Năm 2011, dịch chiết ethanol lá tai tượng đỏ liều 25, 50, 100 mg/kg cho thấy tác dụng giảm đau, kháng viêm, hạ sốt và bảo vệ dạ dày khỏi loét do cồn ở chuột ^[4]. Năm 2015, dịch chiết methanol liều 400 mg/kg và phân đoạn chloroform liều 200 mg/kg làm giảm thể tích phù chân chuột lần lượt là 74,1% và 93%, đồng thời làm giảm số cơn quặn đau ở chuột nhắt ^[6]. Dịch chiết nước cũng thể hiện khả năng bảo vệ gan trước độc chất carbon tetrachloride ^[3], hoặc hỗ trợ cân bằng điện giải ở chuột ăn nhiều muối liều 200 và 250 mg/kg ^[5]. Dù có nhiều hoạt tính, tất cả vẫn là nghiên cứu tiền lâm sàng ^[4], ^[3], ^[5], ^[6].

Cảnh báo độc tính khi dùng kéo dài và liều cao

Nhiều người lầm tưởng thảo mộc hoàn toàn lành tính, nhưng tai tượng đỏ đã cho thấy nguy cơ gây độc cơ quan trong nghiên cứu độc học ^[7].

Năm 2015, nghiên cứu độc tính của dịch chiết nước lá tai tượng đỏ trên 45 chuột cống trắng Wistar cho thấy độc tính cấp tính có LD50 là 2.828,34 mg/kg thể trọng, không gây chết ở liều dưới 3.000 mg/kg ^[7]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm độc tính bán trường diễn kéo dài 28 ngày với các liều 400 mg/kg, 800 mg/kg và 1.600 mg/kg thể trọng mỗi ngày, những dấu hiệu tổn thương nội tạng đã bộc lộ rõ ^[7].

Ở liều 1.600 mg/kg, dịch chiết làm giảm bạch cầu trung tính và tăng bạch cầu lympho có ý nghĩa thống kê ^[7]. Đáng chú ý, nồng độ các men gan AST, ALT, kiềm phosphatase (ALP) cùng các chỉ số protein toàn phần, urê và albumin tăng phụ thuộc liều ^[7]. Kiểm tra mô bệnh học chỉ ra dịch chiết lá gây ra các tổn thương từ nhẹ đến nặng phụ thuộc liều ở cả gan và thận so với nhóm đối chứng ^[7]. Nghiên cứu kết luận việc sử dụng kéo dài liều cao dịch chiết tai tượng đỏ có xu hướng gây độc cho cơ quan nội tạng ^[7].

Hơn nữa, một nghiên cứu trong ống nghiệm năm 2011 còn ghi nhận phân đoạn chiết xuất ethyl acetate và hexane từ hạt tai tượng đỏ có tác dụng gây độc tế bào, làm đứt gãy DNA sợi đơn và sợi đôi dẫn tới kích hoạt quá trình chết rụng tế bào trên các dòng tế bào ung thư não U87MG và ung thư phổi A549 ^[8]. Điều này khẳng định các hoạt chất trong cây có hoạt tính sinh học mạnh và tiềm ẩn rủi ro nếu cơ thể hấp thu bừa bãi không kiểm soát ^[8].

Hiểu lầm thường gặp của người bệnh

Sai lầm phổ biến nhất là tin rằng uống nước sắc lá tai tượng đỏ có thể chữa khỏi dứt điểm bệnh tiểu đường. Hiện tại không có dược liệu nào chứng minh chữa khỏi hoàn toàn bệnh này, và tai tượng đỏ cũng chưa từng được nghiên cứu trên người bệnh đái tháo đường ^[1].

Sai lầm nghiêm trọng thứ hai là tự ý dừng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin do bác sĩ chỉ định để chuyển sang uống nước lá. Hành động này rất nguy hiểm, có thể dẫn đến tăng đường huyết mất kiểm soát, nhiễm toan ceton hoặc các biến chứng tim mạch, suy thận cấp tính.

Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược càng nhiều, nước sắc càng đặc thì tác dụng càng nhanh. Bằng chứng độc học cho thấy nồng độ cao đưa vào cơ thể hàng ngày gây tổn hại trực tiếp đến tế bào gan và thận ^[7].

Ai nên thận trọng?

Người mắc bệnh đái tháo đường tuyệt đối không tự ý dùng tai tượng đỏ để điều trị bệnh, vì chưa có bằng chứng an toàn và hiệu quả lâm sàng trên người ^[1].

Người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc bệnh lý về thận cần tránh sử dụng loại cây này do nguy cơ tăng men gan, tăng urê huyết và gây tổn thương mô nội tạng đã được ghi nhận khi dùng liều cao kéo dài ^[7].

Hiện nay chưa có bất kỳ nghiên cứu nào về tính an toàn của cây tai tượng đỏ trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dữ liệu thực nghiệm hiện tại hoàn toàn chỉ tiến hành trên chuột thí nghiệm và các tế bào biệt hóa trong phòng thí nghiệm ^[4], ^[1], ^[7], ^[8]. Do đó, các nhóm đối tượng nhạy cảm này không nên tiếp xúc hoặc sử dụng dưới dạng trà, nước sắc thảo dược.

Những người đang dùng các thuốc điều trị tăng huyết áp hoặc thuốc lợi tiểu cũng cần cẩn trọng, bởi dịch chiết cây từng cho thấy khả năng làm biến đổi nồng độ kali, natri và canxi trong máu động vật ^[5].

Lời khuyên áp dụng và kết luận

Cây tai tượng đỏ hiện chỉ nên được trồng làm cây cảnh hoặc phục vụ mục đích nghiên cứu chiết xuất hoạt chất trong phòng thí nghiệm. Người dân không nên tự ý hái lá, thân hay rễ cây để đun nấu nước uống chữa bệnh khi chưa có sự hướng dẫn và khuyến cáo chính thức từ cơ quan y tế.

Người bệnh đái tháo đường cần duy trì chế độ dinh dưỡng hợp lý, tăng cường vận động thể chất và uống đủ nước lọc mỗi ngày. Việc kiểm soát đường huyết bắt buộc phải dựa trên đơn thuốc, hướng dẫn chuyên môn và lịch tái khám định kỳ của bác sĩ chuyên khoa. Mọi ý định sử dụng thêm bất kỳ loại thảo mộc hỗ trợ nào đều phải tham khảo ý kiến nhân viên y tế để đảm bảo an toàn tính mạng.