Nhiều người thường băn khoăn liệu uống viên canxi tổng hợp có mang lại hiệu quả chắc xương tương tự như việc tiêu thụ thực phẩm giàu canxi hằng ngày hay không. Nỗi lo ngại về việc dùng viên uống có thể dẫn đến nguy cơ dư thừa hoặc vôi hóa mạch máu cũng khiến không ít người chần chừ khi lựa chọn giải pháp chăm sóc sức khỏe xương khớp.
Theo các bằng chứng khoa học thực nghiệm, canxi từ bữa ăn và canxi từ viên uống bổ sung đều có khả năng cải thiện mật độ khoáng của xương ở mức độ khiêm tốn và gần như tương đương nhau [1]. Riêng về vấn đề rủi ro vôi hóa mạch máu, các dữ liệu nghiên cứu đối chứng hiện có chưa cung cấp chỉ số hay bằng chứng trực tiếp để đưa ra kết luận so sánh giữa hai hình thức này.
Canxi thực phẩm và canxi viên uống đi vào cơ thể như thế nào?
Canxi đưa vào cơ thể qua đường ăn uống thông thường, chẳng hạn như sữa và các chế phẩm từ sữa, luôn đi kèm với một hệ dinh dưỡng phức hợp gồm protein, phốt pho, kẽm, magie và vitamin D [2]. Sự kết hợp tự nhiên này hỗ trợ quá trình tiêu hóa diễn ra từ từ, giúp khoáng chất được hấp thu ổn định theo nhịp sinh học của hệ tiêu hóa mà không làm biến động đột ngột nồng độ canxi trong máu [3].
Ngược lại, các loại viên uống bổ sung thường cung cấp canxi dưới các dạng muối vô cơ hoặc hữu cơ như canxi citrate malate hay canxi cacbonat với hàm lượng nguyên tố tập trung trong một lần uống [4], [5]. Dạng muối hòa tan nhanh có thể giúp cơ thể tiếp nhận một lượng khoáng chất đáng kể trong thời gian ngắn, nhưng đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của các cơ chế điều hòa nội môi để chuyển vận canxi trúng đích vào mô xương [4], [6].
Hiệu quả tăng mật độ xương ở người lớn tuổi: Nguồn nào tốt hơn?
Một phân tích gộp và tổng quan hệ thống quy mô lớn thực hiện năm 2015 trên các đối tượng từ 50 tuổi trở lên đã tiến hành so sánh trực tiếp tác động của canxi từ thực phẩm và canxi bổ sung [1]. Nghiên cứu này tổng hợp từ 59 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, gồm 15 nghiên cứu về nguồn canxi thực phẩm trên 1.533 người và 51 nghiên cứu về viên canxi bổ sung trên 12.257 người [1].
Kết quả cho thấy việc tăng cường canxi từ thực phẩm giúp tăng mật độ khoáng xương từ 0,6% đến 1,0% tại khớp háng toàn phần và toàn thân sau một năm [1]. Sau hai năm, mức tăng mật độ xương đạt từ 0,7% đến 1,8% ở các vị trí này cũng như tại cột sống thắt lưng và cổ xương đùi, dù không ghi nhận thay đổi ở xương cẳng tay [1].
Đối với viên uống bổ sung canxi, mật độ khoáng xương tăng từ 0,7% đến 1,8% tại cả 5 vị trí xương sau một, hai và hơn hai năm rưỡi [1]. Tuy nhiên, mức tăng ở các mốc thời gian sau không có sự tiến triển vượt bậc so với kết quả đạt được ở mốc một năm [1].
Các tác giả kết luận rằng mức tăng mật độ xương giữa việc ăn thực phẩm giàu canxi và dùng viên uống là hoàn toàn tương đương nhau ở hầu hết các vị trí đo [1]. Mức cải thiện này diễn ra ở biên độ nhỏ, không tiến triển lũy tiến theo thời gian và khó có thể tạo ra sự giảm thiểu rõ rệt nguy cơ gãy xương trên thực tế lâm sàng [1].
Tác động đối với trẻ em và lứa tuổi dậy thì
Ở giai đoạn xương đang phát triển nhanh, việc bổ sung canxi qua thực phẩm hay viên uống đều ghi nhận những kết quả tích cực tùy thuộc vào giai đoạn dậy thì [4], [5]. Một thử nghiệm lâm sàng mù đôi kéo dài ba năm trên 70 cặp song sinh cùng trứng độ tuổi trung bình khoảng 10 tuổi đã so sánh việc uống 1.000 mg canxi citrate malate mỗi ngày với giả dược [5]. Trong nghiên cứu này, nhóm dùng giả dược có khẩu phần canxi ăn uống trung bình là 908 mg/ngày, còn nhóm can thiệp đạt tổng mức canxi 1.612 mg/ngày gồm 894 mg từ thức ăn và 718 mg từ viên bổ sung [5].
Kết quả ở 22 cặp song sinh chưa bước vào giai đoạn dậy thì cho thấy nhóm uống viên canxi có mức tăng mật độ khoáng xương vượt trội hơn hẳn: tăng thêm 5,1% ở thân xương quay, 3,8% ở đầu xa xương quay và 2,8% ở cột sống thắt lưng sau ba năm [5]. Tuy nhiên, ở 23 cặp song sinh đã trải qua hoặc đang trong giai đoạn dậy thì, việc uống thêm viên canxi lại không mang lại lợi ích khác biệt so với nhóm chứng [5].
Một nghiên cứu mù đôi có đối chứng giả dược khác kéo dài 24 tháng trên 112 bé gái da trắng khoảng 11,9 tuổi cũng dùng canxi citrate malate với liều nhận thực tế thêm 360 mg canxi mỗi ngày bên cạnh khẩu phần ăn 983 mg canxi [4]. Kết quả sau 24 tháng ghi nhận nhóm bổ sung viên canxi có mức tăng lượng khoáng xương toàn thân là 39,9% so với 35,7% ở nhóm giả dược, và mật độ xương tăng 12,2% so với 10,1% [4]. Sự gia tăng mật độ xương ở cột sống thắt lưng và vùng chậu ở nhóm bổ sung cao hơn nhóm chứng từ 12% đến 24%, đặc biệt rõ rệt ở những trẻ có điểm phát triển dậy thì trên mức trung vị [4].
Về nguồn thực phẩm, một nghiên cứu trên 48 bé gái 11 tuổi can thiệp bổ sung chế phẩm từ sữa để đạt mức khuyến nghị 1.200 mg canxi mỗi ngày trong 12 tháng [2]. Nhóm dùng sữa có mức tăng mật độ khoáng xương cột sống thắt lưng lên đến 22,8% so với 12,9% ở nhóm ăn uống thông thường, đồng thời lượng khoáng xương toàn thân tăng 14,2% so với 7,6% [2]. Mặc dù vậy, nghiên cứu kéo dài hai năm trên 91 thiếu nữ sau dậy thì cho thấy khi ngừng can thiệp bổ sung thực phẩm từ sữa 12 tháng, các chỉ số về mật độ xương và chỉ dấu chuyển hóa xương không còn sự khác biệt giữa hai nhóm [7].
Phụ nữ tiền mãn kinh và sau mãn kinh nhận lợi ích gì?
Phụ nữ ở độ tuổi trung niên và mãn kinh phải đối mặt với tình trạng mất xương do thay đổi nội tiết tố [3], [6]. Trong một nghiên cứu kéo dài ba năm trên phụ nữ tiền mãn kinh từ 30 đến 42 tuổi, nhóm tăng cường canxi từ các chế phẩm sữa thêm trung bình 610 mg mỗi ngày đã duy trì được mật độ xương đốt sống ổn định với mức biến thiên chỉ -0,4% [3]. Trong khi đó, nhóm đối chứng không can thiệp bị sụt giảm mật độ xương đốt sống tới -2,9% sau ba năm [3]. Việc tiêu thụ thêm các sản phẩm từ sữa làm tăng bài tiết canxi qua nước tiểu 24 giờ thêm 28% nhưng không làm biến đổi xấu nồng độ mỡ máu như cholesterol, LDL hay HDL [3].
Đối với giai đoạn sau mãn kinh, một thử nghiệm mù đôi ngẫu nhiên kéo dài 30 tháng trên 120 phụ nữ trên 45 tuổi cho thấy việc bổ sung canxi kết hợp cùng vitamin D giúp ngăn ngừa suy giảm mật độ xương toàn thân hiệu quả [6]. Ở nhóm dùng giả dược, mật độ khoáng xương bị mất dần với tốc độ khoảng 0,4% mỗi năm [6]. Nhóm được bổ sung canxi và vitamin D duy trì được sự khác biệt có ý nghĩa thống kê về mật độ xương so với nhóm chứng, khẳng định vai trò của việc can thiệp khoáng chất trong giai đoạn nhạy cảm này [6].
Vấn đề vôi hóa mạch máu: Bằng chứng khoa học đến đâu?
Nhiều thông tin cảnh báo cho rằng uống viên canxi liều cao dễ gây tích tụ mảng vôi hóa trong thành mạch máu tim, trong khi canxi từ thức ăn thì an toàn tuyệt đối. Tuy nhiên, xem xét kỹ lưỡng các thử nghiệm lâm sàng và dữ liệu nghiên cứu đối chứng hiện có, mục tiêu chính của các công trình đều tập trung vào việc đo lường mật độ khoáng xương, diện tích xương và chỉ số bài tiết canxi qua thận [4], [1], [3].
Các nghiên cứu đối chứng về canxi thực phẩm hay viên uống canxi citrate malate không đưa ra bất kỳ kết quả đánh giá thực nghiệm nào liên quan đến tình trạng vôi hóa thành mạch hay tổn thương hệ thống mạch máu [4], [1], [5]. Các thử nghiệm sử dụng sữa chỉ ghi nhận sự thay đổi về lượng mỡ máu và canxi niệu mà không thấy tác động tiêu cực đến chuyển hóa lipid [7], [3]. Vì vậy, việc khẳng định viên uống gây vôi hóa mạch máu còn canxi thực phẩm loại bỏ hoàn toàn nguy cơ này là nhận định chưa đủ căn cứ từ các dữ liệu khoa học thực chứng hiện tại.
Những hiểu lầm phổ biến khi bổ sung canxi
Nhiều người tin rằng cứ uống canxi với liều càng cao thì xương sẽ càng chắc khỏe. Phân tích gộp năm 2015 khẳng định việc dùng liều canxi từ 1.000 mg/ngày trở lên không mang lại hiệu quả tăng mật độ xương vượt trội hơn so với liều dưới 1.000 mg/ngày, và liều trên 500 mg/ngày cũng không cho kết quả tốt hơn liều dưới hoặc bằng 500 mg/ngày [1]. Tương tự, những người có mức canxi ăn uống ban đầu dưới 800 mg/ngày hay trên 800 mg/ngày đều có mức cải thiện xương tương đương nhau khi can thiệp [1].
Một hiểu lầm khác là cho rằng hiệu quả của việc bổ sung canxi sẽ tích lũy vô hạn theo thời gian. Bằng chứng thực tế cho thấy sự cải thiện mật độ khoáng xương sau hơn hai năm dùng viên bổ sung cũng chỉ tương đương với kết quả đo được ở thời điểm một năm [1]. Ngoài ra, việc can thiệp bằng chế phẩm từ sữa ở lứa tuổi thanh thiếu niên sau dậy thì cũng cho thấy lợi ích về mật độ xương có thể suy giảm dần sau khi ngừng duy trì chế độ ăn bổ sung một năm [7].
Nhóm đối tượng nào cần cẩn trọng?
Dù canxi rất cần thiết cho khung xương, việc sử dụng các sản phẩm bổ sung cần được cân nhắc kỹ lưỡng trên từng thể trạng cụ thể. Những người có tiền sử sỏi thận hoặc suy giảm chức năng bài tiết cần lưu ý rằng lượng canxi dư thừa sẽ được đào thải qua đường tiểu, thể hiện qua việc lượng canxi niệu 24 giờ có thể tăng thêm 28% khi tăng lượng nạp vào [3].
Đối với trẻ em và thiếu niên, hiệu quả dung nạp canxi phụ thuộc chặt chẽ vào độ tuổi sinh học và giai đoạn phát triển dậy thì [4], [5]. Trẻ em đã qua tuổi dậy thì không nhận được thêm lợi ích gia tăng mật độ xương từ viên uống canxi nếu chế độ ăn đã cơ bản đáp ứng đủ [5]. Bất kỳ ai có bệnh lý nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị khác đều cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi quyết định uống canxi kéo dài.
Gợi ý giải pháp đáp ứng canxi an toàn mỗi ngày
Để tối ưu hóa việc củng cố cấu trúc xương, ưu tiên hàng đầu vẫn là xây dựng thực đơn đa dạng với các nguồn thực phẩm tự nhiên. Sữa và các chế phẩm từ sữa là nguồn cung cấp canxi dồi dào, đi kèm với lượng protein và phốt pho tự nhiên hỗ trợ quá trình khoáng hóa mô xương mà không gây xáo trộn mỡ máu [7], [3], [2].
Trong trường hợp khẩu phần ăn uống hàng ngày không thể đáp ứng đủ định mức hoặc cơ thể thuộc nhóm nguy cơ cao như phụ nữ mãn kinh, việc dùng thêm viên bổ sung có thể được xem xét dưới sự hướng dẫn y khoa [8], [6]. Khi cần thiết, việc kết hợp canxi với vitamin D ở liều lượng phù hợp sẽ giúp tối ưu hóa quá trình hấp thu và bảo tồn mật độ xương theo thời gian [8], [6].
Canxi từ bữa ăn và viên uống đều mang lại mức tăng mật độ khoáng xương nhỏ và tương tự nhau ở người trưởng thành [1]. Thay vì lạm dụng các loại viên uống liều cao với kỳ vọng ngăn ngừa hoàn toàn nguy cơ gãy xương, người dân nên duy trì chế độ dinh dưỡng cân bằng kết hợp vận động đều đặn để bảo vệ hệ xương khớp một cách an toàn và bền vững [1], [7].