Nhiều người truyền tai nhau dùng nước sắc cốt khí muồng để trị huyết áp cao. Họ tin cây cỏ tự nhiên lành tính và hạ huyết áp nhanh chóng. Tuy nhiên, hiệu quả thực sự cần đối chiếu với bằng chứng khoa học.
Hiện tại, chưa có đủ thử nghiệm lâm sàng trên người chứng minh cốt khí muồng chữa khỏi cao huyết áp. Các dữ liệu hạ áp và giãn mạch mới dừng lại ở nghiên cứu tiền lâm sàng trên động vật và mô cô lập [1].
Bối cảnh và thắc mắc phổ biến về cốt khí muồng
Tăng huyết áp là bệnh mạn tính nguy hiểm, gây biến chứng tim mạch và đột quỵ. Người bệnh thường tìm kiếm các loại thảo dược quanh nhà với mong muốn hạ huyết áp an toàn. Cốt khí muồng (tên khoa học Cassia occidentalis, thuộc họ Vang Caesalpiniaceae hoặc Fabaceae) được dùng trong y học dân gian ở nhiều nơi để trị bệnh tim mạch [1] [2] [3].
Nhiều người tin uống nước nấu từ lá hoặc thân cây giúp ổn định chỉ số huyết áp lâu dài. Họ nghĩ thảo dược tự nhiên không có tác dụng phụ độc hại. Tuy nhiên, việc nhầm lẫn giữa kinh nghiệm dân gian và bằng chứng thực nghiệm dẫn đến việc dùng sai cách hoặc bỏ thuốc điều trị chính thức.
Tác dụng giãn mạch: Cơ chế hoạt động ra sao?
Nghiên cứu trong ống nghiệm ghi nhận chiết xuất lá cốt khí muồng có tác dụng làm giãn vòng động mạch chủ [1]. Chiết xuất này ức chế dòng ion canxi đi vào tế bào cơ trơn mạch máu qua cả kênh thụ thể lẫn kênh phụ thuộc điện thế [1]. Việc chặn canxi không chọn lọc này giúp thành mạch thư giãn, từ đó làm giảm áp lực dòng máu [1].
Ngoài ra, cốt khí muồng còn ảnh hưởng đến hệ bài tiết của thận [4]. Thử nghiệm dùng liều cấp cho chuột cống (Rattus norvegicus) cho thấy thảo dược này làm giảm căng thẳng oxy hóa ở thận, thúc đẩy thải trừ nước tiểu cùng các ion natri (Na+), clo (Cl-) và kali (K+) [4]. Cơ chế tăng bài niệu này đóng vai trò hỗ trợ giảm thể tích tuần hoàn và hạ huyết áp trong mô hình thực nghiệm [4].
Ở loài cùng chi là muồng ngủ (Cassia tora), chiết xuất hạt tác động lên cấu trúc lưới hành tủy ở chuột cống gây mê bằng pentobarbital, điều hòa phản xạ tim mạch và làm giảm trương lực vận mạch [5]. Ở một loài khác là Cassia absus, dịch chiết thô liều 1-30 mg/kg làm giảm huyết áp theo liều lượng trên động vật, nhưng tiêm lặp lại cùng liều gây ra hiện tượng nhờn thuốc nhanh (tachyphylaxis) [1].
Bằng chứng khoa học: Chi tiết các nghiên cứu tiền lâm sàng
Dữ liệu về tác dụng của cốt khí muồng chủ yếu đến từ các thử nghiệm trên động vật gặm nhấm và mô biệt lập. Dưới đây là các nghiên cứu cụ thể:
Nghiên cứu tổng quan năm 2014 ghi nhận các thử nghiệm in-vitro trên vòng động mạch chủ cho thấy chiết xuất lá Cassia occidentalis gây giãn mạch thông qua ức chế dòng canxi [1]. Dù vậy, bài báo nhấn mạnh đây mới là dữ liệu tiền lâm sàng trong ống nghiệm, chưa có số liệu thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên bệnh nhân tăng huyết áp [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2017 đánh giá tác dụng trên 60 chuột cống đực ăn chế độ nhiều cholesterol trong 30 ngày [3]. Chuột được chia thành 6 nhóm (10 con/nhóm), dùng chiết xuất nước lá cốt khí muồng ở các mức liều tăng dần 240, 320 và 400 mg/kg trọng lượng cơ thể [3]. Sau 4 tuần, chiết xuất thực vật ngăn chặn đáng kể sự gia tăng cholesterol toàn phần, LDL-C, VLDL-C, triglycerid trong gan và động mạch chủ, đồng thời giảm chỉ số xơ vữa và chỉ số peroxy hóa màng lipid [3]. Sau 4 tuần theo dõi, nhiệt độ cơ thể và trọng lượng các cơ quan gồm gan, thận, tim, tinh hoàn của chuột không có sự thay đổi đáng kể [3].
Năm 2015, nghiên cứu trên 28 chuột cống Wistar (2-3 tháng tuổi, nặng 120-170 g) chia làm 4 nhóm (7 con/nhóm) kiểm tra độc tính tủy xương do thuốc cyclophosphamide [2]. Hai nhóm chuột bị ức chế tủy bằng cyclophosphamide 3 mg/kg tiêm màng bụng trong 3 ngày, sau đó được cho uống chiết xuất methanol lá Cassia occidentalis liều 250 mg/kg/ngày trong 14 ngày [2]. Kết quả ngày 15 cho thấy chiết xuất lá giúp tăng đáng kể chỉ số huyết sắc tố (Hb), dung tích hồng cầu (Hct) và tổng số lượng bạch cầu (TWBC) so với nhóm bệnh lý, gợi ý tiềm năng bảo vệ tủy xương [2].
Về chuyển hóa, hai nghiên cứu năm 2010 trên chuột bình thường và chuột bị tiểu đường do alloxan ghi nhận chiết xuất toàn cây cốt khí muồng có tác dụng hạ đường huyết [6] [7]. Nghiên cứu với dịch chiết nước ở liều 200 mg/kg trong 21 ngày làm giảm đường huyết lúc đói, cải thiện triglycerid, cholesterol và hỗ trợ tái tạo tế bào beta tuyến tụy [6]. Nghiên cứu với chiết xuất ethanol ở liều 100 và 200 mg/kg trong 21 ngày cũng ghi nhận đường huyết giảm phụ thuộc vào liều dùng, đồng thời phục hồi tổn thương tụy [7].
Giá trị thực tế và khoảng trống bằng chứng lâm sàng
Các dữ liệu hiện tại xác nhận cốt khí muồng chứa các hoạt chất có hoạt tính sinh học tác động lên chuyển hóa lipid, huyết đường và trương lực mạch máu [1] [3] [6]. Tác dụng làm giãn mạch qua kênh canxi là một phát hiện sinh học quan trọng [1].
Tuy nhiên, khoảng trống lớn nhất là sự thiếu hụt hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người bệnh cao huyết áp. Các phản ứng ghi nhận trên mô mạch máu cô lập hoặc chuột cống không thể suy diễn nguyên vẹn sang cơ thể người [1] [3]. Liều lượng an toàn và khả dụng sinh học khi uống nước sắc thủ công vẫn chưa được xác định.
Hơn nữa, hiện tượng nhờn thuốc từng xuất hiện ở loài cùng chi Cassia absus khi tiêm lặp lại liều cũ đặt ra câu hỏi về việc duy trì hiệu lực lâu dài [1]. Người bệnh không thể coi các kết quả trong phòng thí nghiệm là căn cứ để tự điều trị thay thế thuốc kê đơn.
Cảnh báo độc tính: Nguy cơ tổn thương gan và não
Dù là thảo dược tự nhiên, cốt khí muồng tiềm ẩn nhiều nguy cơ ngộ độc nghiêm trọng nếu dùng tùy tiện. Năm 2008, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) báo cáo việc tiếp xúc ngắt quãng với Cassia occidentalis có thể gây ra hội chứng bệnh não - cơ - gan (hepatomyoencephalopathy), dẫn đến suy giảm chức năng cơ, suy gan và rối loạn chức năng não [4].
Các thử nghiệm trên động vật ghi nhận phản ứng độc tính gồm sụt cân, bệnh lý cơ và hoại tử tế bào gan [4]. Khi phân tích biểu hiện gen ở chuột dùng cốt khí muồng, các nhà khoa học nhận thấy mức biểu hiện của các enzyme chống oxy hóa quan trọng như catalase (CAT), superoxide dismutase (SOD), glutathione peroxidase (GPx) và glutathione (GSH) đều bị suy giảm [4]. Đồng thời, quá trình peroxy hóa lipid tăng lên, kích hoạt hiện tượng căng thẳng oxy hóa trong mô gan [4].
Cốt khí muồng còn làm suy giảm các enzyme chuyển hóa thuốc quan trọng thuộc hệ cytochrome P450 gồm CYP1A1, CYP1A2, CYP2B1, cùng men GST và quinone reductase, gây suy giảm chuyển hóa carbohydrate [4]. Sự gia tăng hàng loạt yếu tố gây viêm và chết tế bào theo chương trình như Bax, caspase-3, NF-kappaB, TNF-alpha, IL-6 và FasL trong gan chuột cho thấy thảo mộc này kích hoạt nhiều con đường bệnh lý dẫn đến hoại tử mô gan [4].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về cốt khí muồng trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú hoặc trẻ em; dữ liệu thử nghiệm hiện chỉ có trên động vật gặm nhấm và mô cô lập [1] [4] [3]. Các nhóm đối tượng nhạy cảm này không được tự ý sử dụng dịch chiết hay nước nấu từ cây.
Người có tiền sử viêm gan, suy gan hoặc men gan cao cần tránh xa cốt khí muồng do nguy cơ hoại tử tế bào gan và ức chế các enzyme giải độc [4]. Những bệnh nhân đang dùng thuốc chuyển hóa qua gan cũng đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm do cây làm giảm hoạt tính của hệ men CYP1A1, CYP1A2 và CYP2B1 [4].
Người đang điều trị bệnh tăng huyết áp mạn tính tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc bác sĩ kê để uống nước cốt khí muồng. Việc bài tiết ồ ạt các chất điện giải qua nước tiểu khi dùng thảo mộc cấp tính cũng có thể gây mất cân bằng dịch ở người có bệnh thận tiềm ẩn [4].
Khuyến cáo áp dụng thực tế và lời kết
Khoa học hiện đại chưa có quy chuẩn về liều lượng, cách đun nấu hay thời điểm uống nước cốt khí muồng để trị bệnh tăng huyết áp trên người. Mọi người chỉ nên dùng với lượng vừa phải dạng thực phẩm thông thường nếu có hướng dẫn y học cổ truyền, tuyệt đối không uống nước sắc đặc kéo dài để tránh độc tính tích lũy [4].
Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào từ cốt khí muồng, người dân cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Người bệnh tăng huyết áp cần duy trì chế độ ăn nhạt, vận động thể lực đều đặn và tuân thủ đơn thuốc hạ áp được chỉ định.
Nước cốt khí muồng có tiềm năng giãn mạch trên mô hình thực nghiệm, nhưng chưa đủ bằng chứng lâm sàng chứng minh hiệu quả chữa tăng huyết áp ở người [1]. Thảo mộc này còn tiềm ẩn nguy cơ gây độc cho tế bào gan và hệ thần kinh nếu dùng sai cách [4]. Người bệnh cần tỉnh táo, không đánh đổi sức khỏe bằng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng.
