Uống nước sắc thảo mộc giải khát, thanh nhiệt vốn là thói quen quen thuộc của nhiều gia đình Việt Nam. Khi mắc các bệnh mạn tính như tăng huyết áp hay đái tháo đường, không ít người vẫn duy trì việc nấu lá cây, trong đó có lá cây cơm nếp, để uống thay nước lọc hằng ngày mà không báo cho bác sĩ điều trị.
Tuy nhiên, việc tự ý kết hợp nước lá thảo dược với thuốc tây điều trị bệnh mạn tính tiềm ẩn rủi ro tương tác thuốc bất lợi. Cụ thể, các hoạt chất sinh học tự nhiên trong thảo mộc có thể làm tăng cường độ tác dụng của thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc hạ đường huyết dạng uống, dẫn đến nguy cơ hạ đường huyết quá mức hoặc tụt huyết áp ngoài tầm kiểm soát [1], [2].
Cơ chế tương tác giữa thảo dược và thuốc tây diễn ra thế nào?
Nhiều người quan niệm các loại cây cỏ tự nhiên đều lành tính, không có tác dụng phụ nên có thể dùng chung thoải mái với thuốc tây y [3], [4]. Tuy nhiên, các nhà khoa học chỉ ra rằng thảo dược là hỗn hợp phức tạp của nhiều chất có hoạt tính sinh học [3]. Chúng tương tác với thuốc kê đơn theo hai cơ chế chính: dược lực học (pharmacodynamic) và dược động học (pharmacokinetic), hoàn toàn tương tự như tương tác giữa hai loại thuốc tây với nhau [1], [3], [4].
Ở cấp độ dược lực học, các hợp chất trong cây cỏ tác động trực tiếp lên cùng thụ thể hoặc cơ quan đích giống như thuốc điều trị [1]. Khi uống đồng thời thảo dược có tính hạ áp hay hạ đường với các thuốc tây có cùng đích tác động, hiệu ứng cộng hưởng hay hiệp đồng xảy ra, khiến huyết áp hoặc lượng đường trong máu giảm sâu hơn nhiều so với dự tính [1], [2].
Ở cấp độ dược động học, thảo dược can thiệp vào quá trình hấp thu, phân bố, chuyển hóa hoặc đào thải thuốc trong cơ thể [1]. Thảo dược có khả năng ức chế hoặc cảm ứng các enzyme chuyển hóa thuốc ở gan và ruột, điển hình là hệ enzyme cytochrome P450 (CYP) và chất vận chuyển P-glycoprotein [1]. Sự can thiệp này làm thay đổi nồng độ thuốc trong huyết tương, khiến thuốc tích tụ quá liều hoặc suy giảm nồng độ điều trị [1].
Nguy cơ khi dùng chung với thuốc hạ áp và thuốc tiểu đường
Tăng huyết áp và đái tháo đường là hai nhóm bệnh phổ biến đòi hỏi điều trị lâu dài, đôi khi suốt đời, và bệnh nhân thường phải phối hợp nhiều loại thuốc do mắc kèm các bệnh lý khác [3]. Khi dùng thêm các loại nước lá thảo dược hằng ngày, bệnh nhân rất dễ rơi vào tình trạng tương tác bất lợi [3].
Đối với thuốc điều trị đái tháo đường dạng uống, nhiều thử nghiệm lâm sàng ghi nhận các loài thực vật có đặc tính chống đái tháo đường gây tác dụng hiệp đồng khi dùng cùng thuốc tây [2]. Hiệu ứng cộng gộp này đẩy nhanh nguy cơ hạ đường huyết ở người bệnh [2]. Các triệu chứng hạ đường huyết đột ngột có thể bao gồm run rẩy, vã mồ hôi, chóng mặt, lú lẫn, và trong những trường hợp nghiêm trọng có thể đe dọa tính mạng người bệnh [3], [4].
Đối với thuốc hạ huyết áp, các nghiên cứu tổng quan nhấn mạnh thảo dược có thể làm tăng cường hiệu lực của thuốc làm giảm huyết áp và thuốc giảm cholesterol [1]. Khi huyết áp bị kéo xuống quá thấp, người bệnh đối mặt với tình trạng tụt huyết áp tư thế, hoa mắt, choáng váng, ngã ngửa và giảm tưới máu đến các cơ quan trọng yếu như não và tim [5], [1].
Nghiên cứu khoa học ghi nhận thực trạng tương tác thảo dược - thuốc
Để đánh giá mức độ phổ biến và tác động của hiện tượng này, nhiều khảo sát lâm sàng và tổng quan hệ thống đã được triển khai trên quy mô lớn.
Một đánh giá hệ thống dựa trên bằng chứng công bố năm 2006 từ Natural Standard Research Collaboration chỉ ra rằng việc sử dụng đồng thời thuốc kê đơn với các sản phẩm thảo dược hoặc vitamin ngày càng gia tăng, đặt ước tính 15 triệu bệnh nhân vào nguy cơ tương tác bất lợi tiềm ẩn [5]. Báo cáo xác định các nhóm tương tác phổ biến nhất mà các bác sĩ lâm sàng thường gặp gồm có: thuốc hạ/tăng đường huyết, thuốc hạ/tăng huyết áp, thuốc lợi tiểu, thuốc an thần, thuốc chống đông máu, các chất độc với gan và các thảo dược làm thay đổi hoạt tính enzyme cytochrome P450 [5].
Một khảo sát lâm sàng tiến hành năm 2007 trên 804 bệnh nhân ngoại trú liên tiếp tại 6 phòng khám nhằm xác định tỷ lệ tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc kê đơn [6]. Kết quả cho thấy có 122 bệnh nhân (chiếm 15%) sử dụng thảo dược kết hợp cùng đơn thuốc tây [6]. Các nhà nghiên cứu phát hiện 85 tương tác bất lợi tiềm ẩn ở 49 bệnh nhân (tương đương 40% nhóm dùng thảo dược) [6]. Trong đó, có 12 trường hợp tương tác bất lợi được ghi nhận trên lâm sàng ở 8 bệnh nhân (chiếm 7% nhóm dùng thảo mộc) [6]. Đáng chú ý, toàn bộ 12 trường hợp này đều được đánh giá ở mức độ nhẹ, gồm 8 ca hạ đường huyết xảy ra ở bệnh nhân đái tháo đường dùng thảo mộc nopal (xương rồng lê gai) [6]. Khảo sát cũng kết luận việc sàng lọc không phát hiện tương tác nghiêm trọng nào gây nguy hiểm tính mạng trong mẫu nghiên cứu này [6].
Một nghiên cứu dịch tễ mô tả và so sánh công bố năm 2021 tại miền Tây Algeria khảo sát thói quen dùng cây thuốc của bệnh nhân đái tháo đường [2]. Phân tích đa biến cho thấy những bệnh nhân đang điều trị bằng thuốc hạ đường huyết đường uống (ODA) có nguy cơ dùng thảo dược kết hợp với thuốc cao gấp 2 lần [2]. Nghiên cứu cũng xác định metformin là loại thuốc được sử dụng phổ biến nhất, đồng thời qua tổng hợp dữ liệu lâm sàng cảnh báo tác dụng hiệp đồng làm gia tăng mức độ hạ đường huyết của người bệnh khi tự ý kết hợp [2].
Tại phòng thí nghiệm, các nhà khoa học năm 2020 đã phát triển phương pháp sắc ký lỏng ghép khối phổ hai lần (LC-MS/MS) kết hợp chiết lỏng-lỏng (đạt tỷ lệ thu hồi trên 70% và độ ức chế ion hóa dưới 19%) để sàng lọc các tương tác ức chế enzyme cytochrome P450 liên quan đến chuyển hóa thuốc tamoxifen khi dùng cùng chiết xuất thảo mộc Strobilanthes crispus [7]. Kết quả kỹ thuật khẳng định vai trò của thử nghiệm in vitro trong việc phát hiện sớm các nguy cơ làm biến đổi chuyển hóa thuốc qua hệ CYP [7].
Năm 2023, một tổng quan cập nhật về đặc tính của tỏi (Allium sativum) đã làm rõ thêm nguy cơ tương tác dược lực học và dược động học ở người bệnh dùng thuốc thông thường [1]. Tổng quan chỉ ra rằng tỏi tương tác làm tăng cường tác dụng của thuốc hạ huyết áp và thuốc hạ đường huyết, làm tăng nguy cơ hạ đường huyết ở người bệnh [1]. Thêm vào đó, tỏi còn tương tác với thuốc kháng virus saquinavir, làm giảm lượng thuốc trong máu, cũng như tương tác với các thuốc chống đông như heparin, warfarin, aspirin làm tăng nguy cơ xuất huyết [1].
Lợi ích và giới hạn của bằng chứng hiện có
Các bằng chứng hiện nay xác nhận rõ ràng rằng sự tương tác giữa các thảo dược tự nhiên và thuốc điều trị bệnh mạn tính là có thật, xuất phát từ các con đường sinh học xác định [1], [3], [4]. Chúng cung cấp cơ sở khoa học để bác sĩ và bệnh nhân cảnh giác trước các rủi ro hạ đường huyết hoặc hạ huyết áp quá mức [5], [2].
Dẫu vậy, cơ sở dữ liệu về tương tác thảo dược - thuốc nói chung vẫn còn những khoảng trống [8]. Thông tin đáng tin cậy và hữu ích trên lâm sàng hiện vẫn còn phân mảnh hoặc thiếu hụt [8]. Nhiều tương tác mới chỉ được kiểm chứng in vitro hoặc qua các mô hình chuyển hóa enzyme CYP mà chưa có đầy đủ thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng trên từng loại thảo dược bản địa riêng biệt [7], [8]. Phần lớn các trường hợp tương tác ghi nhận tại phòng khám ngoại trú ở mức độ nhẹ, song mức độ ảnh hưởng thực tế có thể thay đổi tùy thuộc vào liều dùng, thể trạng người bệnh và thời gian phối hợp [6], [3].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước lá thảo mộc
Quan niệm phổ biến nhất là "thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên thì an toàn tuyệt đối và không có tác dụng phụ" [3], [4]. Đây là suy nghĩ sai lầm khiến đa số bệnh nhân tự ý dùng thêm nước lá cây tại nhà mà không có sự giám sát của nhân viên y tế [4].
Một hiểu lầm khác là cho rằng nước lá sắc loãng uống thay nước cả ngày không thể can thiệp vào tác dụng của thuốc viên hạ áp hay hạ đường huyết. Thực tế, việc dùng nước thảo dược liên tục tương đương với việc nạp đều đặn các hoạt chất sinh học vào cơ thể [3]. Hầu hết các tương tác giữa thảo dược và thuốc hạ đường huyết vẫn chưa được người bệnh chú ý hoặc không được chẩn đoán do thiếu hụt kiến thức và nhận thức y khoa [4].
Ai nên thận trọng khi uống nước lá thảo mộc?
Bệnh nhân đang sử dụng thuốc điều trị đái tháo đường dạng uống, đặc biệt là các nhóm thuốc phổ biến như metformin, cần hết sức thận trọng [2]. Tác dụng hiệp đồng giữa thảo mộc và thuốc uống có thể làm đường huyết tụt nhanh, dẫn tới hạ đường huyết [2].
Người mắc bệnh tăng huyết áp đang được kiểm soát bằng thuốc kê đơn cũng cần cảnh giác cao độ [5], [1]. Bất kỳ thảo dược nào có khả năng hạ áp hiệp đồng đều có thể khiến chỉ số huyết áp dao động thất thường, gây choáng ngất [1].
Những người cao tuổi, người mắc nhiều bệnh phối hợp và phải dùng đồng thời nhiều loại thuốc kê đơn (đa thuốc) là nhóm chịu rủi ro cao nhất [5], [3], [2]. Khi dùng chung nhiều loại thuốc cùng lúc, nguy cơ xảy ra tương tác dược lực học và dược động học phức tạp tăng lên đáng kể [1], [3].
Cách dùng an toàn trong sinh hoạt hằng ngày
Để phòng tránh các biến cố bất lợi khi muốn thưởng thức nước lá cây cơm nếp hay các thảo mộc thông thường, người bệnh cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn:
Thông báo đầy đủ cho bác sĩ điều trị về tất cả các loại trà thảo mộc, nước sắc lá cây mà bản thân đang sử dụng hằng ngày bên cạnh đơn thuốc tây [5], [3].
Không tự ý gom nấu quá đặc hoặc uống liên tục nước lá thay thế hoàn toàn cho nước lọc trong suốt cả ngày mà không kiểm soát lượng dùng [3], [4].
Chủ động theo dõi chặt chẽ các chỉ số sức khỏe định kỳ. Người bệnh tiểu đường cần đo đường huyết mao mạch thường xuyên, người tăng huyết áp cần đo huyết áp mỗi ngày, đặc biệt là trong những tuần đầu tiên khi bắt đầu thử một loại nước uống thảo mộc mới [1], [2].
Nếu xuất hiện các dấu hiệu như vã mồ hôi lạnh, bủn rủn chân tay, cồn cào, hoa mắt, chóng mặt hoặc choáng váng khi đứng lên, cần sơ cứu đúng cách (bổ sung đường nhanh nếu hạ đường huyết) và đến cơ sở y tế để được kiểm tra liều lượng thuốc [1], [6], [2].
Nước lá thảo mộc truyền thống có thể là một thức uống giải khát mang hương vị dễ chịu, nhưng không thể sử dụng tùy tiện khi đang trong phác đồ điều trị thuốc tây y. Sự hiểu biết đầy đủ về tương tác dược liệu cùng sự tư vấn chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa là chìa khóa bảo vệ sức khỏe tim mạch và chuyển hóa một cách bền vững.
