Nhiều người có thói quen dùng thảo mộc hay các loại nước lá dân gian hằng ngày để bồi bổ sức khỏe. Tuy nhiên, khi đang điều trị bệnh bằng thuốc tây, việc tự ý kết hợp thảo mộc như lành ngạnh nam có thể dẫn đến nhiều rủi ro. Câu hỏi đặt ra là việc dùng thảo mộc này chung với thuốc tây có nguy cơ gây tương tác bất lợi hay không.
Câu trả lời ngắn gọn: Có nguy cơ xuất hiện tương tác chuyển hóa thuốc tại gan, đặc biệt qua hệ thống enzym Cytochrome P450, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả điều trị hoặc làm tăng độc tính của các thuốc dùng kèm. Đáng chú ý, hiện tại chưa có thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người đánh giá riêng biệt thảo mộc lành ngạnh nam với từng thuốc tây cụ thể; dữ liệu khoa học hiện có chủ yếu tập trung vào cơ chế chuyển hóa chung của hệ thống enzym Cytochrome P450 và các hoạt chất tự nhiên.
Cơ chế chuyển hóa thuốc và hệ enzym Cytochrome P450 tại gan
Hầu hết các loại dược phẩm sau khi vào cơ thể đều phải trải qua quá trình chuyển hóa tại gan trước khi được đào thải. Hệ thống enzym Cytochrome P450 (thường viết tắt là CYP) chịu trách nhiệm chính trong quá trình oxy hóa và biến đổi phần lớn các hợp chất thuốc này [1].
Mặc dù họ enzym này có hơn 50 loại khác nhau, chỉ có 6 enzym chịu trách nhiệm chuyển hóa tới 90% các thuốc điều trị thông dụng [2]. Trong số đó, hai enzym quan trọng nhất là CYP3A4 và CYP2D6 [2]. Cytochrome P450 đóng vai trò then chốt trong việc kích hoạt hoặc bất hoạt thuốc bên trong cơ thể [3].
Nếu một hoạt chất từ bên ngoài ức chế hoạt động của enzym, thuốc sẽ bị ứ đọng lại, nồng độ trong máu tăng cao và dễ gây ngộ độc [4], [2]. Ngược lại, nếu enzym bị kích thích hoạt động quá mức (cảm ứng enzym), thuốc sẽ bị đào thải quá nhanh trước khi kịp phát huy tác dụng điều trị [3].
Bằng chứng khoa học về sự tương tác của thảo mộc và enzym gan
Nghiên cứu tổng quan năm 2022 đã chỉ ra rằng các hợp chất tự nhiên có khả năng ức chế nhiều enzym khác nhau thuộc họ CYP [5]. Cụ thể, các chất như thymoquinone, quercetin, chiết xuất tỏi và chiết xuất cam thảo đều đã được chứng minh là các chất ức chế các enzym trong họ CYP [5]. Do gần như mọi loại thuốc đều chuyển hóa qua hệ enzym này, nguy cơ tương tác giữa thảo mộc và thuốc tây là vấn đề cần được xem xét cẩn trọng [5].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực nghiệm cũng phân tích chi tiết hoạt động của hệ enzym này. Nghiên cứu năm 2013 đã phát triển phương pháp phân tích trên microsome gan chuột để đánh giá hoạt động chuyển hóa của các enzym như CYP1A2, 2A6, 2C11, 2E1 và 3A2 [1]. Các cơ chất mẫu như phenacetin, coumarin, tolbutamide, chlorzoxazone và testosterone được sử dụng nhằm mô phỏng và mô tả các tương tác dược lý [1].
Mô hình nghiên cứu trên chuột năm 2011 cũng cho thấy tác nhân gây cảm ứng Cytochrome P450 như phenobarbital làm biến đổi biểu hiện của 8 protein trong bào tương gan [6]. Các protein này liên quan trực tiếp đến thoái hóa protein, stress oxy hóa, chuyển hóa năng lượng và biến đổi sinh học [6]. Điều này cho thấy sự can thiệp vào Cytochrome P450 có thể tạo ra những biến đổi chuyển hóa sâu sắc ở tế bào gan [6].
Nguy cơ cạnh tranh chuyển hóa và ảnh hưởng tới thuốc chống đông
Một trong những nhóm thuốc nhạy cảm nhất với tương tác qua hệ enzym này là thuốc chống đông máu. Các tương tác liên quan đến thuốc chống đông máu warfarin thường xuyên liên quan đến các enzym thuộc họ Cytochrome P450 [2].
Khi các hoạt chất thảo mộc cạnh tranh hoặc ức chế enzym chịu trách nhiệm chuyển hóa thuốc chống đông, nồng độ thuốc trong máu có thể tăng vọt. Hiện tượng này dẫn đến nguy cơ xuất huyết nguy hiểm [2]. Ngược lại, nếu thảo mộc gây cảm ứng enzym, thuốc bị đào thải nhanh chóng, khiến hiệu quả chống đông suy giảm và làm tăng nguy cơ hình thành cục máu đông [3], [2].
Bên cạnh thuốc chống đông, nhiều nhóm thuốc điều trị khác cũng chịu ảnh hưởng nặng nề từ sự can thiệp vào enzym gan. Các thuốc chống trầm cảm, thuốc chống động kinh và nhóm thuốc hạ mỡ máu statin đều là những thuốc thường gặp tương tác qua hệ CYP [2]. Chẳng hạn, các thuốc chống trầm cảm ức chế CYP1A2, CYP2D6 hoặc CYP2C có thể làm tăng mạnh nồng độ của theophylline, clozapine, phenytoin hoặc diazepam khi dùng chung [4].
Giới hạn của bằng chứng và các yếu tố thay đổi
Hiện nay, bằng chứng về thảo mộc can thiệp vào enzym gan phần lớn dựa trên mô hình thử nghiệm in vitro, nghiên cứu trên động vật hoặc các báo cáo ca bệnh riêng lẻ [5], [1], [7]. Chưa có nghiên cứu lâm sàng quy mô lớn trên người đối với riêng thảo mộc lành ngạnh nam để đưa ra con số chính xác về tỷ lệ tương tác.
Một ví dụ điển hình về tính chất phức tạp của tương tác thảo mộc là báo cáo ca bệnh năm 2016 về chiết xuất việt quất và thuốc tacrolimus [7]. Dù các nghiên cứu trước đó chỉ ra việt quất ức chế CYP3A đường ruột, trường hợp lâm sàng này lại ghi nhận chiết xuất việt quất gây cảm ứng Cytochrome P450, làm giảm nồng độ tacrolimus trong máu [7]. Báo cáo đạt 4 điểm trên thang đánh giá xác suất tương tác thuốc (DIPS), xếp vào mức tương tác "có thể xảy ra" [7].
Giới hạn lớn nhất là hàm lượng hoạt chất trong các chế phẩm thảo mộc thường không được kiểm soát đồng đều và phụ thuộc vào quy trình sản xuất hoặc cách thu hái [7]. Hoạt tính enzym Cytochrome P450 cũng phụ thuộc vào dinh dưỡng, chế độ ăn, tuổi tác, giới tính và đặc điểm di truyền riêng của từng cá nhân [3], [2].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc
Nhiều người lầm tưởng rằng các loại lá cây, thảo mộc tự nhiên hoàn toàn lành tính và không thể tương tác với thuốc tây. Thực tế, các hợp chất tự nhiên đều có cấu trúc hóa học phức tạp và có thể tác động trực tiếp lên enzym chuyển hóa thuốc tại gan [5].
Hiểu lầm thứ hai là nếu dùng cách xa giờ uống thuốc tây thì sẽ an toàn. Việc phân chia thời gian chỉ giải quyết được sự cản trở hấp thu tại đường tiêu hóa. Với cơ chế cạnh tranh hoặc cảm ứng enzym chuyển hóa tại gan, tác động sinh học có thể kéo dài nhiều ngày do sự biến đổi nồng độ enzym bên trong tế bào [6], [3].
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người đang sử dụng thuốc chống đông máu warfarin bắt buộc phải thận trọng cao độ khi dùng thêm bất kỳ loại thảo mộc nào [2]. Biến động nhỏ về nồng độ thuốc trong máu do cạnh tranh enzym gan cũng có thể dẫn đến nguy cơ xuất huyết hoặc tắc mạch [2].
Người đang điều trị bằng các thuốc có khoảng điều trị hẹp như thuốc chống thải ghép, thuốc chống động kinh, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc tim mạch cần tránh tự ý kết hợp thảo mộc [7], [2]. Bệnh nhân ung thư đang tiếp nhận hóa trị cũng cần cảnh giác, do cytochromes P450 là enzym kích hoạt hoặc bất hoạt nhiều loại thuốc chống ung thư, việc thay đổi hoạt tính enzym có thể dẫn đến hiện tượng kháng thuốc hoặc tăng độc tính [5], [3], [8].
Người cao tuổi, người có bệnh nền suy giảm chức năng gan hoặc suy giảm chức năng thận cần có sự giám sát chặt chẽ từ bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm các loại nước sắc thảo mộc [3], [8].
Hướng dẫn sử dụng an toàn trong thực tế
Khi đang sử dụng thuốc tây để điều trị bệnh mạn tính, người bệnh không nên tự ý dùng đồng thời nước hãm hay nước sắc thảo mộc lành ngạnh nam. Việc phối hợp bừa bãi có thể làm thay đổi nồng độ thuốc đã được bác sĩ tính toán cẩn thận [2].
Nếu muốn sử dụng thảo mộc, người bệnh cần mang theo loại thảo mộc hoặc thông tin sản phẩm đến gặp bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ lâm sàng để được tư vấn. Chỉ sử dụng với lượng vừa phải sau khi đã có đánh giá chuyên môn về tình trạng bệnh nền và đơn thuốc đang dùng.
Trong quá trình sử dụng thuốc tây, nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như bầm tím dưới da, chảy máu cam, chóng mặt hoặc hiệu quả thuốc bị suy giảm, người bệnh cần ngừng dùng thảo mộc ngay lập tức và đến cơ sở y tế tái khám.
Tóm lại, thảo mộc dù có nguồn gốc tự nhiên vẫn chứa các hoạt chất có khả năng can thiệp vào hệ thống chuyển hóa Cytochrome P450 tại gan. Người bệnh cần giữ thái độ cẩn trọng, không tự ý phối hợp thuốc tây với thảo mộc khi chưa tham vấn ý kiến chuyên gia y tế. Việc duy trì sự minh bạch với bác sĩ về tất cả các sản phẩm đang uống là cách tốt nhất để đảm bảo an toàn điều trị.
