Uống nước rễ đơn châu chấu trị viêm họng: Đúng hay sai?

Thói quen truyền miệng và thực tế đau họng

Mỗi khi thời tiết thay đổi, triệu chứng đau rát họng, khó nuốt lại xuất hiện ở rất nhiều người. Trong dân gian, rễ cây đơn châu chấu (tên khoa học thường gặp là Aralia armata) từ lâu đã được truyền tai nhau như một vị thuốc nam giúp tiêu viêm, giảm đau họng nhanh chóng. Nhiều người chọn cách đào rễ, rửa sạch rồi sắc lấy nước đặc uống cả ngày để mong cắt cơn đau họng mà không cần dùng thuốc tây.

Tuy nhiên, việc uống nước rễ đơn châu chấu trị viêm họng có cơ sở khoa học hay không? Câu trả lời ngắn gọn: Hiện tại chưa có bằng chứng khoa học đáng tin cậy nào chứng minh nước rễ đơn châu chấu có thể tiêu diệt vi khuẩn gây viêm họng ở người. Việc tự ý sử dụng dựa trên thói quen truyền miệng tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe và dễ làm chậm trễ quá trình điều trị chuẩn xác.

Nhiều người lầm tưởng rằng cứ thảo dược tự nhiên là lành tính và có thể thay thế kháng sinh. Để hiểu rõ đúng sai, chúng ta cần xem xét cơ chế thực sự gây ra viêm họng cũng như những gì khoa học đã tìm hiểu về loài cây này.

Bản chất của viêm họng và sự nhầm lẫn về nguyên nhân

Hầu hết mọi người khi bị rát cổ, nuốt đau thường nghĩ ngay đến việc họng bị "nhiễm trùng" và cần tìm một chất gì đó để diệt khuẩn. Tuy nhiên, các báo cáo y khoa quốc tế chỉ ra rằng phần lớn các ca nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính (bao gồm viêm amidan, viêm họng, viêm mũi xoang) xuất phát từ nguyên nhân virus ^[1].

Một nghiên cứu dịch tễ năm 2014 nhấn mạnh rằng nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính là chẩn đoán rất phổ biến tại các cơ sở khám chữa bệnh ngoại trú và cấp cứu ^[2]. Nghiên cứu này ghi nhận có tới 72% bệnh nhân điều trị ngoại trú mắc bệnh đường hô hấp cấp được kê đơn thuốc kháng khuẩn, mặc dù thực tế chỉ có một tỷ lệ rất nhỏ bệnh nhân thực sự cần đến loại thuốc này ^[2]. Tại Mỹ, bệnh đường hô hấp cấp chiếm khoảng 5 triệu lượt khám cấp cứu mỗi năm, và có từ 52% đến 61% trong số các bệnh nhân này được chỉ định dùng kháng sinh ^[2].

Việc lạm dụng các chất kháng khuẩn khi cơ thể chỉ bị nhiễm virus không mang lại hiệu quả điều trị, đồng thời là nguyên nhân hàng đầu thúc đẩy tình trạng vi khuẩn kháng thuốc gia tăng trên toàn cầu ^[1]. Hiện tượng áp lực kháng sinh tích lũy trong cộng đồng khiến các đợt nhiễm khuẩn hô hấp thực sự về sau trở nên khó chữa hơn rất nhiều ^[1].

Nghiên cứu khoa học nói gì về cây đơn châu chấu?

Loài đơn châu chấu có tên khoa học là Aralia armata. Khi tra cứu y văn hiện đại, các dữ liệu dược lý thực nghiệm về loài thực vật này còn rất hạn chế, đặc biệt là các thử nghiệm liên quan đến đặc tính diệt khuẩn trên đường hô hấp.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã đánh giá tác động sinh học của chiết xuất saponin từ loài Aralia armata (viết tắt là AAS) ^[3]. Tuy nhiên, mục tiêu của nghiên cứu này hoàn toàn không liên quan đến việc tiêu diệt vi khuẩn ở niêm mạc họng. Cụ thể, các nhà khoa học đã thực hiện thí nghiệm trên tế bào cơ trơn mạch máu (VSMC) và mô hình động vật chuột bị tổn thương động mạch cảnh ^[3].

Nghiên cứu năm 2021 phát hiện rằng AAS có khả năng ức chế sự tăng sinh và di chuyển của tế bào cơ trơn mạch máu do huyết thanh kích thích thông qua việc điều hòa giảm con đường truyền tín hiệu Wnt/beta-catenin ^[3]. Trong thí nghiệm in vitro, AAS làm giảm biểu hiện mRNA và protein của các phân tử Wnt3alpha, GSK-3beta, Dvl-1 và beta-catenin ^[3]. Trên mô hình động vật, mức độ biểu hiện của beta-catenin và GSK-3beta cũng được xác nhận là suy giảm ^[3]. Kết quả này mở ra tiềm năng nghiên cứu cho các bệnh lý hẹp lòng mạch hoặc tăng sinh mạch máu sau tổn thương ^[3].

Rõ ràng, kết quả trên tế bào mạch máu và trên chuột hoàn toàn không phản ánh tác dụng diệt khuẩn hay chống viêm trên niêm mạc hầu họng ở người. Hiện tại, chưa có bất kỳ thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá hiệu quả, liều lượng chuẩn xác hay độ an toàn của việc sắc rễ đơn châu chấu uống để trị viêm họng.

Tránh nhầm lẫn tên gọi khoa học

Trong thế giới thực vật và các công bố quốc tế, việc nhầm lẫn tên khoa học viết tắt là rất phổ biến đối với người đọc không chuyên. Chẳng hạn, ký hiệu viết tắt A. armata đôi khi xuất hiện trong các bài báo nghiên cứu về một loài tảo biển có tên là Asparagopsis armata, hoàn toàn không phải cây đơn châu chấu (Aralia armata thuộc họ Nhân sâm).

Một nghiên cứu năm 2023 về loài tảo Asparagopsis armata đã thử nghiệm hoạt tính kháng khuẩn trên sáu loại vi khuẩn ở người, cho thấy chiết xuất của loài tảo này ức chế được Staphylococcus aureus và Pseudomonas aeruginosa trong điều kiện phòng thí nghiệm ^[4]. Tương tự, một bài tổng quan năm 2022 cũng đề cập việc chiết xuất dung môi dichloromethane từ tảo Asparagopsis armata có nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) dưới 100 microgam/mL đối với vi khuẩn gây bệnh trên cá như Vibrio anguillarum, hướng tới ứng dụng trong ngành nuôi trồng thủy sản ^[5].

Những kết quả kháng khuẩn in vitro nói trên thuộc về một loài sinh vật biển hoàn toàn khác, được chiết tách bằng các dung môi hữu cơ đặc thù, không liên quan đến phương pháp sắc nước rễ cây đơn châu chấu truyền thống trên đất liền. Người dân tuyệt đối không nên nhầm lẫn các báo cáo khoa học quốc tế này để gán ghép công dụng diệt khuẩn cho cây thuốc vườn nhà.

Hiểu lầm thường gặp khi dùng mẹo dân gian

Sai lầm phổ biến nhất là đánh đồng cảm giác cay ấm hoặc vị chát của nước sắc thảo dược với khả năng "sát trùng họng". Khi uống một loại nước lá hay rễ cây đậm đặc, niêm mạc họng có thể có cảm giác se lại tạm thời, khiến người bệnh ngộ nhận rằng vi khuẩn đang bị tiêu diệt.

Thực tế, đa số các đợt đau họng do virus thông thường sẽ tự thuyên giảm sau vài ngày nhờ hệ miễn dịch tự nhiên của cơ thể. Nếu trong thời gian này, người bệnh tình cờ uống nước rễ cây, sự hồi phục tự nhiên rất dễ bị quy nhầm cho công dụng của bài thuốc truyền miệng.

Sự ngộ nhận này nguy hiểm ở chỗ, nếu bệnh nhân thực sự bị viêm họng do vi khuẩn (như liên cầu khuẩn) hoặc các bệnh lý nhiễm trùng đường hô hấp phức tạp, việc chậm trễ dùng thuốc chuẩn y khoa có thể dẫn đến các biến chứng nặng nề lan xuống đường hô hấp dưới.

Ai nên đặc biệt thận trọng?

Việc tự ý đào rễ cây và sắc uống khi chưa có chỉ dẫn của bác sĩ tiềm ẩn rủi ro nhiễm độc hoặc kích ứng đường tiêu hóa, bởi dược liệu thu hái tự nhiên không được kiểm soát hàm lượng hoạt chất, tồn dư nấm mốc hoặc thuốc trừ sâu.

Những nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý dùng nước sắc rễ đơn châu chấu:

• Phụ nữ có thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào trên nhóm đối tượng nhạy cảm này.
• Trẻ nhỏ và người cao tuổi có nhiều bệnh nền: Chức năng gan và thận ở các đối tượng này dễ bị tổn thương bởi các chất lạ chưa qua tinh chế.
• Người có tiền sử bệnh tim mạch hoặc đang sử dụng thuốc điều trị mạch máu: Vì các chiết xuất từ Aralia armata đã được chứng minh có tác động lên con đường tín hiệu tế bào cơ trơn mạch máu trên động vật ^[3], việc dùng tùy tiện có thể tương tác không lường trước với các thuốc điều trị.

Khi xuất hiện các dấu hiệu như sốt cao liên tục, đau họng dữ dội không thể nuốt, khó thở, ho ra máu hoặc triệu chứng không giảm sau nhiều ngày, người bệnh phải đến cơ sở y tế để được thăm khám ngay lập tức.

Hướng dẫn chăm sóc cổ họng đúng cách

Thay vì tìm kiếm các loại rễ cây chưa rõ bằng chứng khoa học, việc chăm sóc họng khi bị đau rát nên tập trung vào các biện pháp hỗ trợ đã được chứng minh an toàn và hiệu quả:

• Giữ ấm và làm ẩm vùng họng: Uống đủ nước ấm hàng ngày giúp làm loãng dịch nhầy và giữ cho niêm mạc họng không bị khô rát.
• Súc họng bằng nước muối sinh lý: Thực hiện súc miệng và họng nhẹ nhàng 2-3 lần mỗi ngày để làm sạch bề mặt niêm mạc, loại bỏ dịch tiết ứ đọng.
• Nghỉ ngơi hợp lý: Hạn chế nói to, tránh tiếp xúc với khói thuốc lá, bụi bẩn và không khí quá khô từ điều hòa.
• Chế độ dinh dưỡng cân bằng: Ăn các món mềm, dễ nuốt, giàu dinh dưỡng để nâng cao thể trạng tự nhiên của cơ thể.

Kết luận

Uống nước rễ đơn châu chấu trị viêm họng là kinh nghiệm dân gian chưa có cơ sở khoa học xác thực trên người. Đa số các cơn đau họng thông thường xuất phát từ virus và không đòi hỏi các biện pháp can thiệp kháng khuẩn phức tạp [3, 4]. Người bệnh nên duy trì lối sống lành mạnh, chăm sóc cổ họng đúng cách và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ khi triệu chứng kéo dài, tránh tự ý dùng các bài thuốc sắc truyền miệng gây hại cho sức khỏe.