Uống nước sắc áp cước bản thảo: Có nguy cơ tương tác thuốc không?

Nhiều người có thói quen sử dụng các loại cây cỏ dân gian như áp cước bản thảo nấu nước uống hàng ngày với hy vọng thanh nhiệt, giải độc và bồi bổ cơ thể. Không ít người bệnh đang trong quá trình dùng thuốc tây y vẫn duy trì uống kèm nước sắc thảo dược vì tin rằng nguồn gốc tự nhiên luôn lành tính. Liệu thói quen này có tiềm ẩn nguy cơ tương tác thuốc nguy hiểm hay không?

Câu trả lời là hoàn toàn có nguy cơ. Hiện tại, áp cước bản thảo chưa qua các thử nghiệm lâm sàng bài bản trên người để chứng minh tính an toàn khi phối hợp cùng thuốc điều trị. Việc tự ý uống nước sắc dược liệu khi đang dùng thuốc tây có thể làm thay đổi quá trình chuyển hóa tại gan, gây kích ứng đường tiêu hóa và dẫn đến những biến cố khó lường cho sức khỏe.

Gan và hệ tiêu hóa xử lý các chất từ thảo dược ra sao?

Hệ thống tiêu hóa đóng vai trò nền tảng trong toàn bộ hồ sơ dược động học của phần lớn các loại thuốc điều trị khi đi vào cơ thể ^[1]. Khi một người uống bất kỳ loại thuốc hay nước sắc thảo dược nào, các hoạt chất phải vượt qua hàng rào hấp thu tại niêm mạc dạ dày và ruột. Quá trình này chịu ảnh hưởng trực tiếp từ nồng độ pH tại đường tiêu hóa cùng hoạt động của các protein vận chuyển như P-glycoprotein ^[1]. Nước sắc từ cây cỏ khi chưa được tinh chế thường chứa hỗn hợp phức tạp nhiều hợp chất tự nhiên, dễ gây xáo trộn môi trường dịch vị dạ dày hoặc cản trở khả năng hấp thu của niêm mạc ruột.

Sau khi qua đường tiêu hóa, các hoạt chất sẽ được dẫn truyền trực tiếp về gan qua tĩnh mạch cửa. Quá trình chuyển hóa thuốc tại gan chính là cội nguồn lớn nhất dẫn đến các hiện tượng tương tác thuốc phức tạp ^[2]. Gan sử dụng hệ thống enzyme phong phú thuộc pha I và pha II để chuyển đổi các phân tử ngoại sinh thành dạng dễ đào thải ra ngoài ^[3].

Nếu trong nước sắc thảo dược có các thành phần tác động làm tăng hoặc giảm hoạt tính của những enzyme gan này, nồng độ của thuốc điều trị trong máu sẽ lập tức bị xáo trộn. Người bệnh có thể đối mặt với nguy cơ quá liều do thuốc tích tụ không đào thải được, hoặc mất tác dụng điều trị do thuốc bị phân hủy quá nhanh ^[3].

Nguy cơ tương tác thuốc - thảo dược qua hệ enzyme gan

Nhiều công trình khoa học đã chỉ ra rằng các phản ứng tương tác bất lợi giữa thảo dược và thuốc xảy ra khi cả hai cùng chuyển hóa qua một hệ thống enzyme ^[4]. Chẳng hạn, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận tương tác chuyển hóa giữa thuốc chống đông máu warfarin và thuốc kháng viêm indomethacin xuất phát từ việc dùng chung hệ enzyme CYP2C9 ^[4]. Hiện tượng thảo dược dùng đồng thời với thuốc điều trị bệnh mạn tính diễn ra khá phổ biến; tại Zimbabwe, có khoảng 98% bệnh nhân HIV sử dụng ít nhất một loại thuốc thảo dược song song với liệu trình thuốc kháng retrovirus của họ ^[4].

Một nghiên cứu thực nghiệm năm 2016 trên chuột và mô hình ống nghiệm đã chứng minh chiết xuất từ lá cây Parinari curatellifolia có khả năng ức chế hoạt tính của enzyme glutathione transferase (GST) ở gan chuột ^[4]. Sự ức chế này có thể gây ra tương tác thảo dược - thuốc nghiêm trọng nếu dùng chung với các thuốc tổng hợp thông thường ^[4]. Đối với bệnh nhân dùng thuốc kháng virus HIV, tương tác này có thể dẫn đến thất bại trong việc giảm tải lượng virus và làm tăng tỷ lệ tử vong ^[4].

Đối với các thuốc điều trị ung thư như cisplatin, busulfan, chlorambucil, cyclophosphamide, melphalan và thiotepa, việc bị ức chế enzyme GST bởi chiết xuất thảo dược có thể làm giảm nồng độ thuốc trong huyết tương, từ đó làm gia tăng nguy cơ kháng thuốc của tế bào ung thư ^[4]. Đáng chú ý, các phương pháp chiết xuất với dung môi khác nhau cũng tạo ra những mức độ ảnh hưởng khác nhau lên hoạt tính của enzyme ^[4]. Khi người dân tự sắc áp cước bản thảo tại nhà bằng nước sôi, nhiệt độ và thời gian đun nấu hoàn toàn không được kiểm soát, dẫn đến lượng hoạt chất chiết xuất ra biến thiên khó lường.

Tổn thương gan cấp do thảo dược thiếu kiểm chứng lâm sàng

Nhiều người mặc định thảo dược mọc tự nhiên là an toàn tuyệt đối, nhưng y văn thế giới đã ghi nhận không ít trường hợp bị tổn thương gan nặng do dùng nước sắc cây cỏ. Một báo cáo ca bệnh năm 2015 đã ghi nhận trường hợp nữ bệnh nhân 36 tuổi nhập viện vì viêm gan nhiễm độc cấp tính kèm vàng củng mạc mắt sau khi uống chiết xuất cây Lesser celandine (Ranunculus ficaria) để tự trị trĩ trong khoảng 10 ngày ^[5]. Bệnh nhân này không có tiền sử lạm dụng thuốc hay uống rượu bia, đồng thời các xét nghiệm hình ảnh và cận lâm sàng đã loại trừ hoàn toàn viêm gan virus, viêm gan tự miễn và các nguyên nhân nhiễm độc thuốc thông thường ^[5].

Dựa trên thang điểm đánh giá của Hội đồng các tổ chức quốc tế về khoa học y khoa (CIOMS), dạng tổn thương gan của người bệnh được phân loại là tế bào gan với số điểm bằng 7, khẳng định mức độ liên quan có khả năng cao ^[5]. Rất may mắn, việc ngừng sử dụng chiết xuất thảo dược ngay lập tức đã giúp các chỉ số men gan của bệnh nhân hạ nhanh chóng ^[5]. Thảo dược đã được báo cáo là tác nhân gây tổn thương gan, do đó các bác sĩ luôn phải đặt nghi vấn về thảo dược khi tiếp nhận các trường hợp viêm gan cấp chưa rõ nguyên nhân ^[5].

Trên thực tế, các phản ứng có hại của thuốc đối với gan là biến cố thường gặp, chiếm khoảng 5% các ca vàng da hoặc viêm gan cấp tính trong cộng đồng ^[6]. Tầm quan trọng của tổn thương gan do thuốc nằm ở sự đa dạng của các phân tử có khả năng gây bệnh cũng như mức độ nghiêm trọng biến thiên từ nhẹ đến đe dọa tính mạng ^[6]. Một dược chất hay thảo dược có thể gây ra nhiều dạng tổn thương khác nhau tùy thuộc vào cơ địa chuyển hóa của từng người ^[6].

Bệnh lý nền và môi trường làm trầm trọng thêm nguy cơ

Sự thay đổi trong đặc tính dược động học và dược lực học của thuốc rất phổ biến ở các bệnh nhân mắc bệnh gan mạn tính, dẫn đến nguy cơ tương tác thuốc, tác dụng phụ hoặc ngộ độc thuốc do quá liều ^[3]. Các tổn thương về cấu trúc và chức năng gan ảnh hưởng sâu sắc đến quá trình vận chuyển và chuyển hóa thuốc ^[3]. Ở những bệnh nhân mắc đái tháo đường típ 2, gan nhiễm mỡ liên quan đến rối loạn chuyển hóa hay xơ gan, người ta ghi nhận sự suy giảm biểu hiện hoặc hoạt tính của nhiều enzyme thuộc họ cytochrome P450 (như CYP2E1, CYP3A4) và các chất vận chuyển quan trọng như OATP1B1, OATP2B1, OAT2 ^[3].

Mức độ suy giảm enzyme thường tỷ lệ thuận với độ nghiêm trọng của bệnh lý gan mạn tính ^[3]. Khi chức năng gan đã suy giảm, khả năng hấp thu thuốc bị xáo trộn, thể tích phân bố tăng lên và quá trình chuyển hóa, đào thải đều giảm sút ^[3]. Nếu người bệnh tiếp tục đưa vào cơ thể các loại nước sắc thảo dược chưa rõ thành phần như áp cước bản thảo, gánh nặng chuyển hóa sẽ dồn ép lên các tế bào gan đang bị tổn thương, đẩy nguy cơ tương tác thuốc lên mức báo động ^[3].

Bên cạnh bệnh lý nền, thói quen tiêu thụ các chất khác như rượu bia cũng làm phức tạp thêm tương tác chuyển hóa tại gan ^[7]. Uống một lượng rượu cấp tính sẽ ức chế quá trình chuyển hóa thuốc do cạnh tranh con đường giải độc ở microsome gan ^[7]. Ngược lại, người nghiện rượu mạn tính lại bị cảm ứng enzyme gan, thúc đẩy chuyển hóa một số hoạt chất thành các chất chuyển hóa độc hại gây hủy hoại gan ^[7]. Sự tương tác phức tạp giữa thuốc, bộ gen của người bệnh và các yếu tố môi trường khiến việc dự đoán độ thanh thải của một chất trên từng bệnh nhân cụ thể trở nên vô cùng khó lường ^[8].

Thiếu kiểm định lâm sàng: Giới hạn lớn nhất của áp cước bản thảo

Cần khẳng định rõ ràng rằng, hiện nay chưa có nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm tiền lâm sàng trực tiếp nào trên đối tượng áp cước bản thảo được ghi nhận trong các tài liệu y khoa được đối chiếu. Toàn bộ các cảnh báo y khoa về tương tác thuốc hiện nay được xây dựng dựa trên cơ chế tác động chung của các nhóm hợp chất thảo mộc và thuốc tân dược qua gan và hệ tiêu hóa.

Trong quy trình phát triển và kiểm định dược phẩm, các nhà khoa học thường sử dụng ba mô hình in vitro (trong ống nghiệm) ở người để tầm soát tương tác thuốc: enzyme tái tổ hợp, microsome gan người và tế bào gan người sơ cấp ^[2]. Việc xác định các con đường chuyển hóa, hệ enzyme cytochrome P450, hiện tượng cảm ứng hoặc ức chế enzyme giúp phát hiện các tương tác dược động học tiềm ẩn có thể xảy ra ở người ^[2]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng ý nghĩa lâm sàng của những tương tác phát hiện được trong mô hình ống nghiệm bắt buộc phải được xác nhận thông qua các nghiên cứu lâm sàng trên người ^[2].

Đối với áp cước bản thảo, dược liệu này hoàn toàn thiếu vắng các dữ liệu từ mô hình in vitro lẫn các thử nghiệm đối chứng trên người. Người dùng không thể biết rõ trong nước sắc chứa nồng độ bao nhiêu phần trăm hoạt chất tan trong nước, các chất này ức chế hay cảm ứng enzyme gan nào, và thời gian bán thải kéo dài bao lâu. Việc thiếu bằng chứng khoa học không đồng nghĩa với việc dược liệu vô hại; trái lại, nó là một yếu tố rủi ro tiềm ẩn khiến bác sĩ điều trị không thể lường trước được các biến chứng khi bệnh nhân kết hợp với thuốc tây.

Ai cần đặc biệt thận trọng với nước sắc thảo dược?

Từ những cơ chế dược động học đã được chứng minh, các nhóm đối tượng sau đây cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý uống nước sắc áp cước bản thảo:

• Người đang điều trị bệnh mạn tính: Bệnh nhân đang dùng thuốc tim mạch, đái tháo đường, thuốc chống đông máu (như warfarin), thuốc kháng virus HIV hoặc thuốc điều trị ung thư ^[4]. Việc enzyme gan bị ức chế hoặc cảm ứng có thể làm vô hiệu hóa thuốc điều trị hoặc gây ngộ độc nặng ^[4].
• Người có tiền sử mắc bệnh gan: Những người bị xơ gan, gan nhiễm mỡ, viêm gan mạn tính vốn đã có sự suy giảm sẵn các enzyme CYP3A4, CYP2E1 và protein vận chuyển dịch mật ^[3]. Dùng thêm thảo dược chưa kiểm chứng làm tăng nguy cơ tổn thương gan cấp tính ^[5], ^[6].
• Người có bệnh lý đường tiêu hóa: Nước sắc đậm đặc từ rễ hoặc thân cây cỏ dễ làm thay đổi môi trường pH dạ dày, gây kích ứng niêm mạc, làm trầm trọng thêm triệu chứng viêm loét dạ dày - tá tràng và làm giảm hấp thu các thuốc thiết yếu ^[1].
• Người cao tuổi và người có nhiều bệnh nền kết hợp: Nhóm này thường sử dụng cùng lúc nhiều loại thuốc (đa thuốc), khiến con đường chuyển hóa tại gan trở nên quá tải và cực kỳ nhạy cảm trước bất kỳ sự can thiệp nào từ các hoạt chất thảo dược ^[3], ^[8].

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Nếu bạn đang cân nhắc hoặc có người thân muốn sử dụng nước sắc áp cước bản thảo, hãy ghi nhớ những nguyên tắc an toàn y tế sau:

• Luôn tham khảo ý kiến bác sĩ: Hãy thông báo đầy đủ với bác sĩ điều trị hoặc chuyên gia dược lý về tất cả các loại cây cỏ, thảo dược mà bạn dự định uống. Bác sĩ cần biết rõ mọi yếu tố bạn đưa vào cơ thể để đánh giá nguy cơ tương tác với đơn thuốc hiện tại ^[3], ^[8].
• Tuyệt đối không uống chung thời điểm với thuốc tây: Không bao giờ dùng nước sắc thảo dược để uống thuốc viên hoặc uống nước sắc ngay trước/sau khi uống thuốc điều trị. Việc này giảm thiểu nguy cơ các hợp chất thảo mộc làm biến đổi hấp thu thuốc tại ống tiêu hóa ^[1].
• Lắng nghe cơ thể và nhận biết dấu hiệu nhiễm độc: Nếu đang dùng bất kỳ loại nước sắc dân gian nào mà xuất hiện các triệu chứng như vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, mệt mỏi bất thường, buồn nôn hoặc đau tức vùng hạ sườn phải, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến bệnh viện kiểm tra men gan ^[5].
• Duy trì lối sống lành mạnh: Thay vì tìm kiếm các loại cây cỏ không rõ kiểm định để "giải độc gan", giải pháp tốt nhất cho lá gan là uống đủ nước lọc, ăn uống cân bằng, hạn chế rượu bia và chất kích thích nhằm bảo vệ hệ thống enzyme chuyển hóa tự nhiên của cơ thể ^[7].

Áp cước bản thảo hay bất kỳ vị thảo mộc dân gian nào cũng chứa đựng những hợp chất sinh học có thể can thiệp sâu vào quá trình chuyển hóa nội sinh. Trong bối cảnh thiếu vắng các kiểm chứng lâm sàng nghiêm ngặt, việc thận trọng và tuân thủ phác đồ điều trị của y học hiện đại luôn là lựa chọn thông minh nhất để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của chính bạn.