Uống nước sắc lá mò trắng lâu ngày: Có hại gan thận?

Nhiều người có thói quen hái lá mò trắng (còn gọi là bạch đồng nữ, thuộc chi Clerodendrum) phơi khô rồi sắc nước uống hằng ngày để chữa viêm nhiễm phụ khoa, giải độc hoặc hạ huyết áp. Thói quen dùng thảo dược kéo dài nhiều tháng liền thường bắt nguồn từ tâm lý coi cây cỏ tự nhiên là vô hại. Câu hỏi đặt ra là: Uống nước sắc lá mò trắng lâu ngày có gây suy giảm chức năng gan thận?

Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng dài hạn trực tiếp trên người đánh giá độ an toàn của việc uống nước sắc lá mò trắng mỗi ngày. Tuy nhiên, các dữ liệu độc tính cấp và bán trường diễn trên mô hình động vật với các loài thuộc chi Clerodendrum ghi nhận mức độ an toàn khá tốt ở liều thử nghiệm, không gây biến đổi mô bệnh học gan thận. Dù vậy, việc lạm dụng liều cao hoặc uống kéo dài thiếu kiểm soát vẫn tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc chuyển hóa.

Cơ chế chuyển hóa thảo dược tại gan và thận

Gan và thận là hai cơ quan đảm nhiệm vai trò lọc và đào thải chính trong cơ thể ^[1]. Gan chịu trách nhiệm phân giải các hợp chất từ thực vật thông qua hệ thống men gan, trong khi thận đảm nhận việc lọc và bài tiết các chất cặn bã qua nước tiểu ^[1].

Khi tế bào gan bị tổn thương hoặc hoại tử do chất độc, các men gan đặc hiệu như alanine aminotransferase (ALT), aspartate aminotransferase (AST) và phosphatase kiềm (ALP) sẽ rò rỉ vào máu, dẫn đến nồng độ của chúng tăng vọt trong huyết thanh ^[1], ^[2]. Tương tự, nếu cầu thận hoặc ống thận bị suy giảm khả năng lọc, các chỉ số nitơ phi protein như ure máu và creatinine máu sẽ tăng cao do không được đào thải kịp thời ^[1], ^[2].

Chính vì vậy, bất kỳ một thảo dược nào khi dùng lâu dài cũng cần trải qua các xét nghiệm đánh giá mô học gan thận và các chỉ số sinh hóa máu này để xác định xem có gây tổn thương vi thể hay làm rối loạn màng tế bào hay không ^[1], ^[2].

Nghiên cứu độc tính trên động vật của chi thảo dược Clerodendrum

Để trả lời cho thắc mắc về tính an toàn của cây mò trắng, các nhà khoa học đã tiến hành các thử nghiệm độc tính trên động vật gặm nhấm đối với các loài cùng chi Clerodendrum.

Năm 2025, một nghiên cứu đánh giá độc tính cấp và bán cấp của dịch chiết methanol từ hoa cây mò trắng Clerodendrum infortunatum trên chuột cống trắng Swiss albino ^[3]. Trong thử nghiệm độc tính cấp, chuột được cho uống liều duy nhất lên tới 2500 mg/kg trọng lượng cơ thể ^[3]. Kết quả cho thấy dịch chiết dung nạp rất tốt, không gây tử vong hay dấu hiệu ngộ độc rõ rệt nào ngoài hiện tượng an thần nhẹ ở mức liều cao nhất ^[3].

Tiếp tục đánh giá độc tính bán cấp trong 28 ngày liên tục với liều lên tới 2000 mg/kg/ngày, nghiên cứu không ghi nhận sự thay đổi đáng kể nào về trọng lượng cơ thể, lượng thức ăn, nước uống, các chỉ số huyết học và sinh hóa ^[3]. Kiểm tra mô bệnh học các cơ quan nội tạng quan trọng gồm tim, gan, thận và não đều khẳng định không có tổn thương mô hay biến đổi tế bào ^[3]. Nhóm nghiên cứu kết luận dịch chiết không biểu hiện độc tính quan sát được ở các mức liều này, đồng thời tính toán liều tương đương trên người dựa trên diện tích bề mặt cơ thể với biên độ an toàn từ 10 đến 20 lần ^[3].

Trước đó, một nghiên cứu công bố năm 2016 trên chuột cống chủng Wistar đã kiểm tra độc tính của dịch chiết cồn-nước từ lá loài Clerodendrum capitatum ^[2]. Khi phân tích chức năng thận thông qua các chỉ số creatinine, axit uric, natri, kali, clorid và phospho vô cơ trong huyết thanh, các nhà nghiên cứu nhận thấy không có sự thay đổi đáng kể so với nhóm chứng ^[2].

Đặc biệt, nồng độ ure huyết thanh giảm ở nhóm chuột dùng liều 1,6 g/kg (tức 1600 mg/kg), một dấu hiệu khẳng định chức năng thận vẫn hoạt động bình thường chứ không bị ứ đọng chất thải ^[2]. Các chỉ số men gan AST, ALT cũng không ghi nhận tình trạng gia tăng bệnh lý gây hoại tử tế bào gan ^[2].

Giới hạn của bằng chứng và nguy cơ khi dùng kéo dài

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng từ chi Clerodendrum cho kết quả rất khả quan về việc không làm suy giảm chức năng gan thận, người dùng không nên vội quy kết rằng thảo dược này hoàn toàn vô hại trên người ^[3], ^[2].

Thứ nhất, các nghiên cứu độc tính bán cấp hiện có chỉ kéo dài 28 ngày trên loài gặm nhấm ^[3]. Chu kỳ 28 ngày trên chuột có thể phản ánh một giai đoạn phơi nhiễm tương đối, nhưng chưa thể đại diện hoàn toàn cho thói quen uống nước lá mò trắng liên tục từ tháng này qua năm khác của con người.

Thứ hai, các thử nghiệm khoa học sử dụng dịch chiết chuẩn hóa (methanol hoặc cồn-nước) với liều lượng đo lường chính xác tính theo miligam trên mỗi kilôgam thể trọng ^[3], ^[2]. Trong đời sống thường ngày, người dân tự đun sắc lá tươi hoặc khô theo phương pháp thủ công, không kiểm soát được nồng độ hoạt chất, độ tinh khiết cũng như dư lượng tạp chất.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng lá mò trắng

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ quanh nhà uống thay trà mỗi ngày không bao giờ độc". Mọi hợp chất tự nhiên có hoạt tính sinh học đều cần gan chuyển hóa và thận đào thải ^[1]. Dùng một lượng lớn dược liệu cô đặc hằng ngày đồng nghĩa với việc bắt hệ enzyme gan và cầu thận phải làm việc liên tục.

Hiểu lầm thứ hai là tự ý tăng liều để bệnh nhanh khỏi. Nhiều người cho rằng khi bị khí hư, viêm nhiễm nặng thì sắc lá thật đặc, uống nhiều lần trong ngày. Việc tăng nồng độ đột ngột dễ gây hiện tượng quá tải chuyển hóa hoặc kích ứng đường tiêu hóa, dù các độc tính mô học chưa bộc lộ ngay lập tức.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Người có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc bệnh thận mạn tính cần đặc biệt cẩn trọng. Khi màng tế bào gan đã bị tổn thương hoặc độ thanh thải của thận đã suy giảm, bất kỳ gánh nặng chuyển hóa nào từ thảo dược cũng có thể khiến tình trạng nặng hơn ^[1], ^[2].

Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú không nên tự ý dùng nước sắc mò trắng dài ngày, do các dữ liệu về độc tính sinh sản và khả năng qua sữa mẹ ở người chưa được kiểm chứng đầy đủ.

Những người đang dùng các thuốc điều trị chuyển hóa qua gan cũng cần tránh tự ý kết hợp với nước lá mò trắng đặc để phòng ngừa tương tác thuốc bất lợi.

Cách sử dụng mò trắng an toàn và hợp lý

Để tận dụng lợi ích của vị thuốc mà không gây hại cho các cơ quan nội tạng, người dùng cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

Chỉ nên sử dụng nước sắc lá mò trắng theo từng đợt ngắn ngày, đúng theo chỉ dẫn của thầy thuốc y học cổ truyền, thay vì đun uống thay nước lọc suốt cả năm. Nếu dùng để hỗ trợ điều trị các vấn đề viêm nhiễm, nên ngưng lại sau mỗi đợt điều trị để các cơ quan có thời gian nghỉ ngơi và tự điều chỉnh.

Sử dụng nguồn dược liệu sạch, rõ nguồn gốc, phơi sấy bảo đảm vệ sinh để tránh nấm mốc hoặc nhiễm khuẩn. Khi sắc thuốc, nên dùng lượng vừa phải theo khuyến cáo y học cổ truyền, không sắc quá đặc và không uống dồn dập vào lúc bụng đói.

Lá mò trắng là dược liệu truyền thống có giá trị, các bằng chứng độc tính trên động vật cho thấy độ an toàn mô học gan thận khá tốt ở liều chuẩn hóa ^[3], ^[2]. Dẫu vậy, không nên lạm dụng vị thuốc này để uống trường diễn thay nước lọc. Người có bệnh lý nền hãy luôn tham vấn bác sĩ chuyên khoa để đảm bảo an toàn cao nhất cho sức khỏe.