Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên sắc nước uống hằng ngày thay trà để thanh nhiệt hoặc bồi bổ. Lan hoa sâm gần đây được truyền tai như vị thuốc quý hỗ trợ chuyển hóa, giúp ổn định đường huyết và nâng cao thể trạng. Tuy nhiên, việc tự ý đun sắc loại cây này dùng liên tục dài ngày có thực sự an toàn và tốt như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn: Hiện chưa có đủ bằng chứng lâm sàng trên người chứng minh việc uống nước sắc lan hoa sâm mỗi ngày là an toàn và có lợi. Mọi nghiên cứu về công dụng hạ đường huyết, cải thiện mỡ máu mới dừng lại ở mô hình ruồi giấm. Việc dùng thảo mộc bừa bãi thay nước lọc tiềm ẩn nhiều rủi ro cho gan và thận.
Thói quen uống nước thảo mộc thay trà: Lợi bất cập hại
Trong văn hóa dân gian, các loại thảo dược sắc uống thường bị ngộ nhận là vô hại vì "thuần thiên nhiên". Lan hoa sâm, có tên khoa học là Wahlenbergia marginata, là một vị thuốc đã được ghi nhận trong y học cổ truyền phương Đông hơn 600 năm qua [1]. Theo quan niệm cổ truyền, dược liệu này có tác dụng bổ hư suy thoái, thanh nhiệt cơ thể và hỗ trợ chứng bệnh tiêu khát [1].
Chính vì những lời truyền miệng này, nhiều người mua cây khô về đun lấy nước uống thay nước lọc cả ngày. Tuy nhiên, bất kỳ loại thảo mộc nào khi hấp thu vào cơ thể đều cần cơ quan gan khử độc và thận đào thải. Uống đậm đặc, kéo dài dễ gây quá tải chuyển hóa mà không đem lại lợi ích rõ rệt nào được kiểm chứng.
Cơ chế tác động: Khoa học thực tế ghi nhận những gì?
Khi phân tích sâu về lan hoa sâm, các nhà khoa học đã tiến hành định danh thành phần hóa học để hiểu rõ cách thức hoạt động của nó [1]. Phân tích khối phổ hiện đại đã xác định được 76 thành phần hóa học khác nhau trong chiết xuất lan hoa sâm, trong đó có tới 65 hợp chất lần đầu tiên được phát hiện [1].
Về mặt chuyển hóa, chiết xuất lan hoa sâm được ghi nhận tác động qua trục truyền tín hiệu sinh học liên quan đến sphingosine-1-phosphate (S1P) [1]. Trục tín hiệu này kích thích điều hòa chéo, giúp tế bào nhạy cảm hơn với insulin và điều chỉnh nồng độ các chất béo nội mô [1]. Về lý thuyết, cơ chế này hỗ trợ kiểm soát tình trạng rối loạn chuyển hóa đường và lipid [1].
Bằng chứng khoa học: Mới dừng ở mô hình ruồi giấm
Mặc dù lan hoa sâm là thành phần căn bản của bài thuốc cổ truyền như viên nang Ngọc Lam Giáng Đường trị đái tháo đường típ 2, dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm còn rất hạn chế [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá tác động của chiết xuất lan hoa sâm trên mô hình ruồi giấm (Drosophila melanogaster) bị gây rối loạn chuyển hóa đường và lipid bằng chế độ ăn nhiều đường sucrose [1]. Mô hình này mô phỏng bệnh đái tháo đường típ 2 [1]. Sau khi cho ruồi giấm sử dụng chiết xuất lan hoa sâm, các nhà nghiên cứu quan sát thấy nồng độ đường trehalose, glucose và triglyceride giảm xuống rõ rệt [1]. Đồng thời, mức protein toàn phần trong cơ thể ruồi giấm tăng lên [1].
Kết quả trên chứng minh chiết xuất lan hoa sâm có tiềm năng làm giảm rối loạn chuyển hóa glucolipid [1]. Tuy nhiên, giới hạn lớn nhất của nghiên cứu này là đối tượng thử nghiệm chỉ là ruồi giấm, một loài côn trùng có cấu trúc sinh lý và chuyển hóa đơn giản hơn con người rất nhiều [1]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào trên người để khẳng định liều lượng hay tính an toàn khi uống hằng ngày.
Hiểu lầm phổ biến về lan hoa sâm
Hiểu lầm lớn nhất là coi lan hoa sâm là thảo dược trị dứt điểm bệnh tiểu đường hay mỡ máu. Việc ruồi giấm hạ đường huyết sau khi dùng chiết xuất không đồng nghĩa với việc người bệnh uống nước sắc sẽ khỏi bệnh [1]. Không ít người tự ý bỏ thuốc điều trị do bác sĩ kê đơn để chuyển sang uống nước lá cây, dẫn đến biến chứng tăng đường huyết cấp tính nguy hiểm.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo dược không có độc tính nên uống bao nhiêu cũng được. Nhiều loài thực vật tự nhiên chứa các hợp chất có thể gây biến đổi sinh hóa hoặc độc tính nếu dùng không đúng cách [2]. Chiết xuất nước của một số thực vật có thể làm tăng men gan hoặc biến đổi tế bào gan [2]. Thậm chí dịch chiết tự nhiên tưởng chừng lành tính khi thử trên động vật vẫn ghi nhận biến đổi nhẹ cấu trúc mô học ở các cơ quan nội tạng sau 14 ngày [3]. Do đó, việc tự tiện sắc uống đậm đặc ngày này qua ngày khác tiềm ẩn nguy cơ tích tụ độc chất.
Ai nên thận trọng khi tiếp cận thảo dược này?
Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết Tây y cần hết sức cẩn thận. Việc kết hợp nước sắc dược thảo có hoạt tính chuyển hóa đường cùng thuốc đặc trị có thể gây tương tác không kiểm soát, dẫn đến hạ đường huyết quá mức.
Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan, suy thận không được tự ý uống nước thảo mộc kéo dài. Thảo dược tự nhiên chưa tinh chế chứa nhiều tạp chất, tạo thêm gánh nặng lọc thải cho gan và thận.
Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ tuyệt đối không dùng loại nước sắc này. Chưa hề có bất kỳ dữ liệu khoa học nào về độ an toàn hay nguy cơ gây dị tật, ảnh hưởng phát triển trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này.
Áp dụng thực tế và lời khuyên sử dụng
Hiện tại, khoa học chưa có quy chuẩn về liều lượng, số gram khô mỗi ngày hay thời điểm uống an toàn cho con người đối với lan hoa sâm [1]. Vì thiếu dữ liệu chuẩn hóa, bạn không nên dùng thảo dược này để thay thế hoàn toàn nước lọc hay nước trà thường ngày.
Nếu có ý định dùng bài thuốc cổ truyền có chứa lan hoa sâm để hỗ trợ bồi bổ cơ thể, người dùng cần tham khảo trực tiếp ý kiến của bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền hoặc chuyên gia dinh dưỡng. Khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu bất thường nào như mệt mỏi, vàng da, buồn nôn, rối loạn tiêu hóa, cần ngưng uống ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan thận.
Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là nguồn cung cấp nước lành mạnh và thiết yếu nhất cho cơ thể. Lan hoa sâm mới chỉ dừng lại ở tiềm năng nghiên cứu tiền lâm sàng, hoàn toàn không phải là "thần dược" trị bách bệnh để uống tùy tiện mỗi ngày.
