Uống nước sắc rễ trứng cuốc dài ngày: 4 nguy cơ gan thận cần lưu ý

Nhiều người có thói quen đào rễ cây rừng hoặc mua các loại rễ cây thuốc nam theo kinh nghiệm dân gian, trong đó có rễ trứng cuốc, đem phơi khô rồi sắc nước uống hằng ngày để trị đau nhức xương khớp hoặc bồi bổ cơ thể. Tuy nhiên, việc tự ý dùng nước sắc rễ cây liên tục trong nhiều tuần, nhiều tháng mà không rõ liều lượng và chưa qua kiểm định an toàn đang tiềm ẩn nhiều mối nguy hại cho sức khỏe.

Câu trả lời thẳng thắn từ góc độ độc học và y học thực chứng là: Hiện chưa có dữ liệu lâm sàng hoặc kiểm chuẩn độc tính bán trường diễn khẳng định sự an toàn của rễ trứng cuốc khi dùng dài ngày trên người. Mọi loại thảo dược khi đưa vào cơ thể qua đường uống đều buộc gan và thận phải xử lý; nếu dùng liều cao kéo dài, các hợp chất lạ có thể biến thành gánh nặng chuyển hóa, gây tổn thương cấu trúc và suy giảm chức năng gan, thận nghiêm trọng.

Vì sao gan và thận dễ tổn thương khi uống thảo dược kéo dài?

Để hiểu vì sao các loại nước sắc thảo mộc chưa qua kiểm chuẩn có thể gây hại, cần nhìn vào con đường đi của các hợp chất khi vào cơ thể. Các phân tích độc học liều lặp lại chỉ ra rằng gan là cơ quan chịu rủi ro cao nhất đối với các hóa chất và hợp chất ngoại sinh (xenobiotics) ^[1]. Phần lớn các chất ngoại sinh xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa bằng đường uống, được hấp thu qua niêm mạc ruột rồi theo tĩnh mạch cửa vận chuyển thẳng đến gan ^[1].

Gan vừa là nơi tiếp nhận đầu tiên, vừa là trung tâm chuyển hóa sinh học chính của cơ thể ^[1]. Thông thường, quá trình chuyển hóa tại gan nhằm biến đổi các phân tử thành dạng phân cực hơn, dễ tan trong nước hơn để bài tiết ra khỏi cơ thể qua đường mật hoặc nước tiểu ^[1]. Tuy nhiên, trong một số trường hợp, hoạt động chuyển hóa này không làm giảm độc tính mà lại tạo ra các chất chuyển hóa trung gian có độc tính cao hơn chất ban đầu ^[1].

Thận là cơ quan tiếp theo gánh chịu rủi ro trong chu trình này. Sau khi các chất chuyển hóa được lọc và xử lý tại gan, chúng đi vào hệ tuần hoàn và đến thận để đào thải qua nước tiểu. Khi nồng độ các chất chuyển hóa độc hại tăng cao hoặc tích tụ trong thời gian dài, các nephron (đơn vị lọc của thận) và hệ thống ống thận sẽ bị phá hủy, dẫn tới tình trạng suy giảm mức lọc cầu thận và hoại tử mô.

Bằng chứng khoa học về độc tính của thảo dược dân gian khi dùng dài ngày

Trên thực tế, rất nhiều người tin rằng cây cỏ thiên nhiên dùng ngàn đời nay đều lành tính. Để kiểm chứng quan niệm này, một nghiên cứu công bố năm 2025 đã tiến hành đánh giá độc tính bán trường diễn của các loại thảo mộc dân gian thường dùng gồm Lepidium sativum, Ferula hermonis, Origanum majorana và Eruca sativa ^[2]. Nghiên cứu được thực hiện trên 28 chuột cống đực trưởng thành, chia thành các nhóm dùng dịch chiết nước ở liều 100 mg/kg mỗi ngày, kéo dài liên tục trong 60 ngày ^[2].

Kết quả sau 60 ngày cho thấy việc cho uống dịch chiết thảo mộc riêng lẻ hoặc phối hợp đã gây ra biến đổi bệnh lý rõ rệt ^[2]. Cụ thể, các nhà khoa học ghi nhận sự gia tăng trọng lượng gan, tăng nồng độ chất chỉ thị peroxy hóa lipid (malondialdehyde - MDA), tăng men gan alanine transaminase (ALT) và tăng chỉ số urê huyết thanh ^[2]. Ngược lại, nồng độ creatinine huyết thanh và mức chất chống oxy hóa glutathione trong thận bị sụt giảm ^[2].

Kiểm tra mô bệnh học khẳng định việc dùng thảo dược kéo dài đã làm biến đổi cấu trúc giải phẫu của mô gan và thận, thúc đẩy quá trình phá hủy oxy hóa ^[2]. Mức độ độc tính có sự khác biệt giữa các loài: Ferula hermonis và Eruca sativa thể hiện độc tính trên gan cao nhất, trong khi Eruca sativa và dạng phối hợp các loại thảo mộc gây độc tính trên thận nặng nề nhất ^[2]. Điều này chứng minh rằng việc dung nạp nước sắc thảo dược tự nhiên kéo dài hoàn toàn có khả năng phá vỡ cấu trúc cơ quan nội tạng.

Bên cạnh đó, một nghiên cứu công bố năm 2018 trên chuột đực giống Sprague Dawley nhằm đánh giá độc tính đường uống bán cấp của dịch chiết cồn lá Mariposa christia vespertilionis cũng cung cấp những bằng chứng mô học quan trọng ^[3]. Nghiên cứu này khẳng định kiểm tra mô bệnh học là tiêu chuẩn vàng để phát hiện tổn hại bệnh lý trên các cơ quan do tiếp xúc với hoạt chất thảo dược ^[3].

Mặc dù điểm tổn thương mô học thận trong nghiên cứu này không cho thấy biến đổi có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm, nhưng kiểm tra mô bệnh học gan lại phát hiện hàng loạt tổn thương nghiêm trọng ^[3]. Gan chuột xuất hiện tình trạng thoái hóa, viêm và hoại tử tế bào gan với các dấu hiệu nhân tan (karyolysis), tế bào chất ưa acid và nhân đông (pyknotic cells) ^[3]. Sự thoái hóa tế bào gan sau khi dùng dịch chiết liên quan đến hiện tượng tích tụ quá mức glycogen nội bào dạng đơn hạt nhằm thích ứng với độc chất ^[3]. Các biến đổi cấu trúc hoại tử kèm teo tế bào gan diễn ra rõ rệt ở vùng quanh tĩnh mạch cửa lan sang vùng giữa tiểu thùy, kèm theo sự thâm nhiễm tế bào viêm và kích hoạt tế bào Kupffer như một phản ứng bảo vệ của mô chủ trước tổn thương gan do chất độc ^[3].

4 nguy cơ gan thận khi uống nước sắc rễ cây chưa kiểm định độc tính

Từ các cơ chế bệnh sinh và bằng chứng thực nghiệm trên động vật về việc phơi nhiễm thảo mộc kéo dài, người dùng nước sắc rễ trứng cuốc hay bất kỳ rễ cây rừng nào chưa qua kiểm chuẩn độc tính bán trường diễn có thể đối mặt với 4 nguy cơ sau:

Nguy cơ thứ nhất là hoại tử tế bào gan và bùng phát viêm gan nhiễm độc. Các chất chiết xuất từ rễ cây khi vào cơ thể bằng đường uống sẽ tập trung với nồng độ cao nhất tại gan ^[1]. Nếu trong rễ cây chứa các hợp chất có cấu trúc cảnh báo gây độc (structural alerts) hoặc tạo ra chất chuyển hóa trung gian có độc tính cao, tế bào gan sẽ bị kích ứng, dẫn đến tích tụ chất bất thường, thoái hóa tế bào chất, kích hoạt các tế bào Kupffer và làm hoại tử tế bào gan ở vùng quanh tĩnh mạch cửa ^{[3] [1]}. Quá trình này biểu hiện qua sự tăng vọt của các men gan như ALT trong máu ^[2].

Nguy cơ thứ hai là suy giảm dự trữ chất chống oxy hóa và tổn thương oxy hóa mô thận. Thận là nơi lọc bỏ các sản phẩm bài tiết, nhưng quá trình này có thể khiến tế bào biểu mô ống thận tiếp xúc trực tiếp với độc chất. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy việc dung nạp dịch chiết thảo dược liên tục 60 ngày làm sụt giảm nghiêm trọng nồng độ glutathione tại mô thận và gia tăng nồng độ malondialdehyde (MDA) ^[2]. Glutathione là chất chống oxy hóa nội sinh quan trọng bảo vệ tế bào thận; khi chất này cạn kiệt, các gốc tự do sẽ tấn công màng tế bào, gây peroxy hóa màng và làm tổn thương cấu trúc lọc của thận ^[2].

Nguy cơ thứ ba là rối loạn đào thải và biến đổi các chỉ số sinh hóa chuyển hóa. Khi gan và thận phải làm việc quá tải để phân giải và đào thải các thành phần phức tạp trong nước sắc, chức năng bài tiết bị rối loạn. Các nghiên cứu đã ghi nhận sự gia tăng urê máu và bất thường trong các chỉ số thanh thải creatinine sau nhiều ngày dùng thảo dược ^[2]. Việc tăng urê phản ánh sự quá tải chuyển hóa nitơ hoặc suy giảm khả năng thanh thải qua đường tiết niệu ^[2].

Nguy cơ thứ tư là xơ hóa mô và tổn thương cấu trúc không thể hồi phục. Việc sử dụng thảo dược tự ý kéo dài nhiều tháng mà không có khoảng nghỉ sẽ biến tổn thương cấp tính thành tổn thương mạn tính. Kiểm tra mô bệnh học trên động vật cho thấy việc tiếp xúc kéo dài với dịch chiết thảo dược dẫn tới phá vỡ cấu trúc vi thể của gan và thận ^[2]. Ban đầu, gan có thể cố gắng thích ứng bằng cách tích lũy glycogen hoặc biến đổi dòng chảy tĩnh mạch ^[3], nhưng tình trạng viêm kéo dài sẽ thúc đẩy xơ hóa gan hoặc xơ teo ống thận, khiến chức năng lọc của các cơ quan này suy giảm vĩnh viễn.

Lợi ích dân gian và giới hạn của bằng chứng khoa học

Cây trứng cuốc trong y học cổ truyền và kinh nghiệm truyền miệng thường được dùng để chữa đau nhức xương khớp, phong thấp hoặc điều hòa kinh nguyệt. Tuy nhiên, cần nhìn nhận khách quan rằng các tài liệu khoa học hiện có trong bài viết này chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chuẩn độc tính nào được thực hiện trực tiếp trên rễ cây trứng cuốc ở người.

Các dữ liệu cảnh báo độc tính hiện tại đều được ghi nhận từ những nghiên cứu trên động vật (chuột cống đực Sprague Dawley hoặc chuột cống nói chung) với các loài thảo dược dân gian khác hoặc mô hình tính toán mối quan hệ cấu trúc - hoạt tính (SAR) ^{[2] [3] [1]}. Do đó, chưa thể khẳng định chính xác ngưỡng liều gây độc của riêng rễ trứng cuốc trên cơ thể người là bao nhiêu.

Dù vậy, giới hạn này không đồng nghĩa với việc rễ trứng cuốc an toàn. Ngược lại, nó đặt ra hồi chuông cảnh báo: khi một dược liệu chưa từng trải qua các thử nghiệm độc tính lặp lại (repeated-dose toxicity) để xác định liều không gây tác dụng phụ có hại (NOAEL), việc người dân tự ý nấu uống thay nước lọc suốt nhiều tháng tiềm ẩn rủi ro rất cao đối với cơ quan chuyển hóa ^[1].

Hiểu lầm thường gặp khi dùng rễ cây thuốc nam

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "cây cỏ tự nhiên nếu không bổ thì cũng vô hại". Khoa học độc chất học đã chứng minh bất kỳ hoạt chất thực vật nào có hoạt tính sinh học điều trị thì đều có nguy cơ gây độc tính nếu dùng sai liều hoặc dùng kéo dài. Cây cỏ tự nhiên chứa hàng trăm hợp chất hóa sinh khác nhau, trong đó có thể chứa các nhóm chức gây độc cho gan hoặc thận mà mắt thường không thể phân biệt được ^[1].

Một sai lầm khác là thói quen sắc nước thật đặc để uống nhanh khỏi bệnh. Nồng độ dược chất quá cao trong dịch sắc làm tăng đột ngột nồng độ chất ngoại sinh đi vào tĩnh mạch cửa gan, vượt quá khả năng chuyển hóa sinh học bình thường của gan ^[1]. Tình trạng này dễ kích hoạt phản ứng viêm cấp tính, làm vỡ tế bào gan và gây ứ trệ hệ vi mạch ^[3].

Ngoài ra, nhiều người còn tự ý phối hợp rễ cây này với các loại rễ cây, thảo dược khác theo mách bảo truyền miệng. Kết quả nghiên cứu năm 2025 cho thấy việc phối hợp nhiều loại thảo dược (nhóm MIX) có thể đẩy mức độ độc tính trên thận lên ngưỡng cao nhất so với việc dùng đơn lẻ một vài loại ^[2]. Tương tác giữa các hóa chất thực vật chưa rõ nguồn gốc có thể tạo ra hiệu ứng cộng dồn độc tính rất khó kiểm soát.

Ai nên thận trọng và cách sử dụng an toàn

Những người tuyệt đối không được tự ý dùng nước sắc rễ cây chưa kiểm định bao gồm: người có tiền sử viêm gan B, viêm gan C, gan nhiễm mỡ, men gan cao; người mắc bệnh thận mạn tính hoặc có chỉ số suy giảm mức lọc cầu thận; người cao tuổi có chức năng bài tiết suy giảm; phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em. Những nhóm đối tượng này có hàng rào bảo vệ chuyển hóa yếu, rất dễ rơi vào tình trạng suy gan hoặc suy thận cấp dù chỉ dung nạp một lượng nhỏ thảo mộc.

Để bảo vệ sức khỏe khi muốn sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào, người dân cần tuân thủ các nguyên tắc sau:

• Không tự ý thu hái rễ cây không rõ nguồn gốc hoặc mua các loại rễ phơi khô không có nhãn mác, chưa qua kiểm định chất lượng của cơ quan y tế.
• Không uống nước sắc thảo dược kéo dài nhiều tháng; bất kỳ liệu trình điều trị nào cũng cần có khoảng nghỉ để gan và thận phục hồi các chất chống oxy hóa tự nhiên như glutathione ^[2].
• Khi dùng thuốc nam, tuyệt đối không dùng để thay thế hoàn toàn nước lọc uống hằng ngày.
• Nếu xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo như mệt mỏi, chán ăn, vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu, phù chân hoặc đau tức vùng hạ sườn phải, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến bệnh viện để kiểm tra các chỉ số men gan (ALT, AST), urê và creatinine máu ^[2].

Lời khuyên cân bằng

Các loại cây thuốc dân gian là kho tàng kinh nghiệm quý báu, nhưng kinh nghiệm không thể thay thế cho các nghiên cứu an toàn dược học hiện đại. Để điều trị các bệnh lý mạn tính như xương khớp, người bệnh cần thăm khám tại các cơ sở y tế uy tín và tuân theo phác đồ khoa học đã được chứng minh. Hãy là người tiêu dùng thông thái: bảo vệ lá gan và quả thận bằng sự thận trọng, không biến bản thân thành đối tượng thử nghiệm cho các bài thuốc truyền miệng chưa qua kiểm chứng.