Nhiều người có thói quen sử dụng các bài thuốc dân gian truyền miệng từ cây cỏ xung quanh nhà để giải nhiệt hoặc chữa bệnh mà ít khi tìm hiểu kỹ nguồn gốc dược tính. Trong đó, việc đun sắc vỏ cây ngô đồng (tên khoa học Firmiana simplex) lấy nước uống là kinh nghiệm được một số người chia sẻ cho nhau mà không qua kiểm chứng y khoa.

Việc tự ý sắc vỏ ngô đồng uống tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe, đặc biệt là nguy cơ kích ứng hệ tiêu hóa. Những đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, người đang mắc bệnh gan hoặc suy giảm chức năng thận cần tuyệt đối thận trọng và không tự ý sử dụng khi chưa có chỉ định y khoa.

Ngô đồng và những hoạt chất có thể gây kích ứng

Vỏ thân cây ngô đồng chứa nhiều nhóm hợp chất sinh học phức tạp, bao gồm polyphenol, glycoside và terpenoid [1]. Khi đun sắc thô sơ ở quy mô gia đình, nồng độ các hoạt chất tan vào nước hoàn toàn không được chuẩn hóa hay kiểm soát liều lượng.

Một số chất tự nhiên nhóm terpenoid và polyphenol đậm đặc có thể tác động trực tiếp lên lớp niêm mạc ống tiêu hóa. Khi dung nạp dịch chiết đậm đặc từ vỏ cây tươi hoặc khô chưa qua chiết tách tinh khiết, người dùng rất dễ gặp các phản ứng kích ứng tiêu hóa như đau bụng âm ỉ, đầy chướng, buồn nôn hoặc tiêu chảy cấp.

Hơn nữa, trong tự nhiên có nhiều loài cây mang tên "ngô đồng" với hình thái tương đồng nhưng thuộc họ thực vật khác nhau. Nguy cơ nhầm lẫn ngô đồng cảnh (Jatropha podagrica, chứa độc chất curcin gây ngộ độc đường tiêu hóa nặng) với ngô đồng thân gỗ (Firmiana simplex) rất dễ xảy ra nếu người dân tự ý thu hái ngoài tự nhiên.

Nghiên cứu khoa học nói gì về vỏ cây ngô đồng?

Các nghiên cứu khoa học hiện nay về vỏ cây ngô đồng (Firmiana simplex) chủ yếu tập trung vào thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), phân lập hợp chất hóa học hoặc ứng dụng vật liệu sinh học, hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng xác nhận độ an toàn và hiệu quả điều trị trên người sống.

Năm 2022, một nghiên cứu sàng lọc hoạt tính kháng khuẩn của phân đoạn chiết xuất ethyl acetate từ vỏ cây ngô đồng đối với 6 chủng vi khuẩn truyền nhiễm qua thực phẩm trong phòng thí nghiệm [1]. Kết quả cho thấy chiết xuất vỏ ngô đồng có nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) là 1,56 mg/mL đối với tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus), 0,78 mg/mL đối với vi khuẩn lỵ (Shigella dysenteriae) và 0,39 mg/mL đối với trực khuẩn Escherichia coli [1]. Chủng Salmonella typhi đặc biệt nhạy cảm với đường kính vòng ức chế đạt 21,67 ± 0,95 mm và nồng độ MIC đạt 0,78 mg/mL [1]. Nghiên cứu xác định mẫu thử có hàm lượng phenolic tổng số rất cao, định danh 36 hợp chất có hoạt tính sinh học [1]. Tuy vậy, đây chỉ là kết quả thử nghiệm trên đĩa thạch và nuôi cấy tế bào vi khuẩn, không phản ánh việc uống nước sắc vào cơ thể người có thể tiêu diệt mầm bệnh an toàn hay không.

Năm 2015, một nghiên cứu đánh giá tác dụng bảo vệ tế bào gan của vỏ thân cây ngô đồng trên tế bào gan nguyên phát phân lập từ chuột cống bị gây tổn thương bởi cồn (ethanol) [2]. Bằng phương pháp sắc ký cột phân lập phân đoạn ethyl acetate, nhóm tác giả tìm thấy hai flavonoid glycoside gồm quercitrin và tamarixetin 3-O-rhamnopyranoside [2]. Trong môi trường nuôi cấy tế bào chuột, quercitrin giúp giảm mức gốc oxy hóa tự do (ROS) nội bào và bảo tồn các enzyme chống oxy hóa tự nhiên như glutathione reductase (GR), glutathione peroxidase (GSH-PX) và tổng hàm lượng glutathione (GSH) [2]. Nghiên cứu này chỉ dừng lại trên mô hình tế bào động vật cô lập trong ống nghiệm, chưa từng được thử nghiệm trực tiếp trên cơ thể chuột sống hay trên bệnh nhân mắc bệnh gan.

Ngoài ra, một nghiên cứu khác vào năm 2017 phát hiện hợp chất neolignan mang tên balanophonin chiết xuất từ ngô đồng có khả năng ức chế phản ứng viêm trên tế bào vi tế bào đệm microglia BV2 của chuột được kích hoạt bởi LPS, từ đó làm chậm sự chết của tế bào thần kinh N2a trong môi trường nuôi cấy [3]. Hợp chất này giảm các chất trung gian gây viêm như oxit nitric (NO), PGE2, IL-1beta và TNF-alpha [3]. Tương tự, đây là bằng chứng tế bào sơ khai và không đồng nghĩa với việc uống nước sắc vỏ cây đem lại lợi ích cho não bộ con người.

Lợi ích giả thuyết và giới hạn lớn của bằng chứng khoa học

Các hoạt tính kháng khuẩn [1], hỗ trợ bảo vệ tế bào gan chuột trước tổn thương do cồn [2] hay chống viêm thần kinh [3] đều dựa trên các phân đoạn chiết xuất dung môi hữu cơ tinh chế (như ethyl acetate hay methanol) và tiến hành trong phòng thí nghiệm.

Phương pháp sắc truyền thống dùng nước nóng đun sôi hoàn toàn không đồng nhất với quy trình chiết xuất hóa học bằng dung môi hữu cơ. Nước sắc vỏ cây thô sơ chứa hỗn hợp tạp chất hữu cơ, xơ gỗ không hòa tan, có thể mang lại nồng độ dược chất không ổn định hoặc lẫn độc tố tự nhiên chưa rõ tác động toàn thân. Hiện tại không có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào về dược động học, mức độ hấp thu qua ruột non hay liều gây độc của nước sắc vỏ cây ngô đồng trên cơ thể người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo mộc dân gian

Nhiều người quan niệm "cây cỏ tự nhiên là lành tính", uống vào "không bổ bề ngang cũng bổ bề dọc" hoặc dùng nước vỏ cây để giải độc gan tùy tiện.

Nghiên cứu trên tế bào gan chuột [2] hoàn toàn không tương đương với tác dụng giải rượu hay điều trị bệnh gan ở người. Việc đưa một lượng lớn chất chưa rõ độc tính qua đường uống có thể làm tăng gánh nặng giải độc cho gan thay vì bảo vệ mô gan.

Bên cạnh đó, việc cho rằng thảo mộc có hoạt tính ức chế vi khuẩn trong ống nghiệm [1] có thể thay thế thuốc kháng sinh hay điều trị nhiễm trùng đường ruột là sai lầm nguy hiểm, dễ dẫn đến biến chứng mất nước hoặc nhiễm trùng huyết do chậm trễ điều trị y tế chuẩn.

Ai nên thận trọng và tuyệt đối tránh dùng?

Dựa trên nguyên tắc an toàn dược lý, những nhóm người dưới đây không nên tự ý dùng nước sắc từ vỏ cây ngô đồng:

  • Phụ nữ mang thai và phụ nữ đang cho con bú: Chưa có nghiên cứu an toàn nào của vỏ ngô đồng trên thai kỳ người hay động vật mang thai. Nhiều loại thảo mộc chứa các hoạt chất glycoside, polyphenol nồng độ cao có thể tác động đến thành tử cung hoặc đi qua tuần hoàn thai nhi gây độc. Độc tính thai kỳ là nguy cơ rất lớn đối với mọi loại vỏ thảo dược chưa kiểm chứng.
  • Người có bệnh lý suy giảm chức năng gan hoặc thận: Toàn bộ dịch chiết thảo mộc thô khi đi vào cơ thể đều phải chuyển hóa qua gan và đào thải qua thận. Người có nền tering gan, xơ gan, viêm gan mạn tính hoặc suy thận rất dễ rơi vào tình trạng ngộ độc tích lũy hoặc tổn thương tế bào gan cấp tính.
  • Người có đường tiêu hóa nhạy cảm, viêm loét dạ dày - tá tràng: Nước sắc thô nhiều tanin và polyphenol từ vỏ cây có thể gây co thắt nhu động ruột, kích thích niêm mạc dạ dày, gây buồn nôn, tiêu chảy và cản trở hấp thu dưỡng chất.
  • Trẻ em và người cao tuổi: Hệ enzyme chuyển hóa thuốc ở gan và khả năng lọc của thận ở các nhóm đối tượng này rất yếu, nguy cơ ngộ độc cao hơn người trưởng thành khỏe mạnh.

Lời khuyên áp dụng an toàn trong đời sống

Người dân không nên tự ý cạo vỏ cây ngô đồng tươi hoặc phơi khô để đun nước uống hàng ngày theo lời truyền miệng. Do chưa có dữ liệu khoa học về liều lượng dung nạp an toàn trên người, không có mức liều cụ thể nào được xem là bảo đảm an toàn cho sức khỏe.

Nếu muốn sử dụng thảo dược để thanh nhiệt hay hỗ trợ tiêu hóa, người tiêu dùng chỉ nên lựa chọn các vị thuốc đã được Bộ Y tế công nhận, kiểm định nguồn gốc và có hướng dẫn của bác sĩ y học cổ truyền. Khi vô tình uống nước sắc vỏ cây lạ và xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc như buồn nôn, nôn mửa liên tục, đau bụng dữ dội, đi ngoài phân lỏng nhiều lần, mệt lả hoặc vàng da, cần nhanh chóng đến các cơ sở y tế gần nhất để được cấp cứu và xử trí kịp thời.

Kết luận

Vỏ cây ngô đồng cho thấy một số tiềm năng sinh học như kháng khuẩn hay bảo vệ tế bào gan trong phạm vi các thí nghiệm phòng lab, nhưng chưa hề có nghiên cứu an toàn trên cơ thể con người. Việc tự sắc uống tiềm ẩn rủi ro kích ứng tiêu hóa và gây hại cho tạng phủ. Người dân cần tỉnh táo, bảo vệ sức khỏe dựa trên các bằng chứng khoa học xác thực và luôn tham khảo ý kiến nhân viên y tế trước khi đưa bất kỳ loại thảo mộc thô nào vào cơ thể.