Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại cây rừng, vỏ cây theo lời truyền miệng để đun nước uống nhằm bồi bổ sức khỏe hoặc chữa bệnh. Cây thung (tên khoa học phổ biến là Trewia nudiflora, thuộc họ Thầu dầu Euphorbiaceae) là một trong những loài thực vật vùng nhiệt đới thường được nhắc tới trong dân gian. Tuy nhiên, việc tự ý bóc vỏ cây hoặc hái lá thung về sắc nước uống hàng ngày tiềm ẩn rủi ro rất lớn cho cơ thể [1].

Câu trả lời trực tiếp cho băn khoăn này: Người dân không nên tự ý thu hái hay sắc uống nước vỏ cây thung. Các bằng chứng thực nghiệm cho thấy loài cây này chứa các hợp chất có độc tính tế bào mạnh, gây ức chế sinh trưởng tế bào rõ rệt, trong khi hoàn toàn chưa có bất kỳ dữ liệu an toàn nào được kiểm nghiệm trên người [1, 2].

Thực vật dân gian và nguy cơ tiềm ẩn từ cây thung

Cây thung (Trewia nudiflora) là cây thân gỗ thuộc họ Thầu dầu (Euphorbiaceae) [1]. Trong dân gian, loài cây này từng được dùng làm thuốc truyền thống để điều trị một số chứng bệnh [1]. Dù vậy, phần lớn các bài thuốc truyền miệng đều không rõ ràng về liều lượng cũng như quy chuẩn bào chế an toàn.

Việc dùng nước sắc từ thảo mộc truyền miệng thường dựa trên niềm tin "cây cỏ tự nhiên lành tính". Đây là quan niệm sai lầm, bởi rất nhiều loài thuộc họ Thầu dầu tích tụ các hợp chất tự vệ có hoạt tính sinh học rất cao. Khi đi vào cơ thể mà không qua kiểm soát liều lượng, các chất này có thể gây tổn thương mô và cơ quan nội tạng.

Độc tính tế bào của các hợp chất maytansinoid trong cây thung

Để hiểu rõ tại sao việc tự ý sắc uống vỏ hoặc các bộ phận của cây thung lại nguy hiểm, cần nhìn vào thành phần hóa học mà các nhà khoa học đã phân lập được từ loài cây này.

Một nghiên cứu công bố năm 2021 đã phân lập và xác định được 3 hợp chất thuộc nhóm maytansinoid từ cây thung (Trewia nudiflora), bao gồm dehydrotrewiasine, maytanbutine và trewiasine [2]. Đây là lần đầu tiên maytanbutine được phát hiện từ loài thực vật này [2]. Các maytansinoid được ghi nhận là nhóm chất có độc tính tế bào rất mạnh (strong cytotoxicities) [2].

Trong nghiên cứu năm 2021, các tác giả đã phát triển phương pháp chiết xuất QuEChERS kết hợp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để định lượng 3 maytansinoid này từ mẫu cây thung [2]. Kết quả thẩm định cho thấy độ tuyến tính đạt r > 0,999 trên các dải khảo sát, hiệu suất thu hồi đạt 95,0% đến 105,0% [2]. Sự hiện diện của các chất có độc tính tế bào cao trong cây thung cảnh báo rằng các dịch chiết thô chưa kiểm soát nồng độ có nguy cơ gây độc trực tiếp lên tế bào người khi nuốt phải [2].

Bằng chứng về khả năng ức chế sinh trưởng và độc thực vật

Bên cạnh các chất maytansinoid, các bộ phận khác như lá của cây thung cũng chứa các thành phần hóa học mang độc tính mạnh đối với sự phát triển tế bào thực vật [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 đã đánh giá tiềm năng ức chế sinh trưởng (allelopathy) và độc tính thực vật của chiết xuất lá cây thung (Trewia nudiflora) [1]. Thử nghiệm dùng dịch chiết nước-methanol của lá thung tác động lên hạt rau xà lách (Lactuca sativa L.) và cỏ đuôi chồn (Vulpia myuros L.) [1]. Kết quả chỉ ra rằng dịch chiết thung làm suy giảm đáng kể sự phát triển của chồi và rễ ở mức ý nghĩa thống kê (p <= 0,05) [1]. Mức độ ức chế gia tăng tỷ lệ thuận theo nồng độ chiết xuất [1].

Tách chiết sắc ký từ nghiên cứu năm 2023 này đã cô lập được hai chất chính gây ức chế gồm: loliolide và 6,7,8-trimethoxycoumarin [1]. Cả hai chất này đều ức chế sinh trưởng cây thử nghiệm đáng kể ở nồng độ chỉ 0,01 mM [1]. Nồng độ cần thiết để ức chế 50% sự phát triển của rau xà lách là 0,043 đến 0,128 mM đối với loliolide, và 0,028 đến 0,032 mM đối với 6,7,8-trimethoxycoumarin [1]. Các nhà nghiên cứu nhận định rằng độc tính thực vật của các chất này mở ra hướng phát triển thuốc diệt cỏ sinh học nhằm hạn chế cỏ dại hại mùa màng [1].

Một loài cây sở hữu các hợp chất đủ mạnh để kìm hãm mạnh mẽ sự sống của tế bào thực vật và dùng làm nguyên liệu diệt cỏ sinh học cho thấy mức độ hoạt tính sinh học không hề đơn giản [1]. Tự ý uống nước sắc đậm đặc từ cây thung đồng nghĩa với việc đưa các chất có hoạt tính kìm hãm tế bào vào hệ tiêu hóa [1, 2].

Thiếu hoàn toàn dữ liệu an toàn trên người

Một rào cản rất lớn đối với việc dùng cây thung là sự thiếu vắng các thử nghiệm tiền lâm sàng về độc tính toàn thân và các thử nghiệm lâm sàng trên người.

Các nghiên cứu hiện có đối với cây thung mới chỉ dừng lại ở việc phân tích thành phần hóa học, kiểm tra độc tính tế bào trong ống nghiệm và độc tính kìm hãm tế bào thực vật [1, 2]. Hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào đánh giá:

  • Liều lượng tối đa không gây độc trên cơ thể người.
  • Độc tính cấp tính hoặc độc tính tích lũy lâu dài đối với gan, thận.
  • Tương tác giữa các hợp chất maytansinoid của thung với các loại thuốc tân dược [2].

Không thể xem một loài cây là an toàn chỉ vì nó là thảo dược tự nhiên hoặc được lưu truyền trong dân gian [1]. Khi chưa có thử nghiệm lâm sàng, người dùng không thể biết ngưỡng liều nào sẽ kích hoạt phản ứng độc tế bào trong cơ thể [2].

Những hiểu lầm nguy hiểm khi dùng nước sắc vỏ cây thung

Nhiều người lầm tưởng nước sắc đun từ vỏ cây rừng luôn mát, giúp thanh nhiệt hoặc thải độc. Thực tế, khi đun sôi vỏ cây thung trong nước, các hoạt chất hòa tan trong nước sẽ ngấm vào dịch uống. Nếu vỏ cây chứa nồng độ cao các hợp chất maytansinoid, người uống đang trực tiếp nạp độc chất vào đường tiêu hóa [2].

Một hiểu lầm khác là dùng thảo dược truyền miệng không có tác dụng phụ. Trích đoạn nghiên cứu đã chứng minh các maytansinoid trong cây thung mang độc tính tế bào rất mạnh [2]. Thuật ngữ "độc tính tế bào" (cytotoxicity) ám chỉ khả năng tiêu diệt hoặc làm gián đoạn chu kỳ sống của các tế bào bình thường lẫn tế bào bất thường. Việc tự ý uống liều lượng tùy tiện tại nhà có thể gây kích ứng niêm mạc ruột, độc gan hoặc độc thận.

Ngoài ra, việc nhầm lẫn tên gọi giữa các loài cây mang tên gần giống nhau trong dân gian cũng là mối nguy hại lớn. Người thu hái không chuyên nghiệp rất dễ nhầm lẫn cây thung với các loài thực vật khác, dẫn đến ngộ độc nặng do sai loài dược liệu.

Những ai cần đặc biệt tránh sử dụng?

Vì cây thung chứa các chất có độc tính tế bào và chưa có hồ sơ an toàn lâm sàng, tất cả mọi người đều không nên tự ý sử dụng [2]. Trong đó, các nhóm đối tượng sau phải tuyệt đối tránh xa:

  • Phụ nữ mang thai và cho con bú: Độc tính kìm hãm tế bào có thể ảnh hưởng tiêu cực tới sự phân chia tế bào thai nhi hoặc qua sữa mẹ [1, 2].
  • Trẻ nhỏ: Chức năng giải độc gan và thận của trẻ chưa hoàn thiện, rất dễ tổn thương trước các maytansinoid độc tế bào [2].
  • Người mắc bệnh gan, thận mạn tính: Việc đào thải các hợp chất độc tính từ cây thung sẽ tạo gánh nặng phá hủy thêm các tế bào gan và cầu thận vốn đang suy yếu [2].
  • Người đang dùng thuốc điều trị mạn tính: Hoạt chất trong cây rừng có thể gây tương tác bất lợi, biến đổi nồng độ thuốc trong máu.

Lời khuyên an toàn khi tiếp cận thảo dược dân gian

Việc chăm sóc sức khỏe bằng y học cổ truyền cần dựa trên các dược liệu đã được chuẩn hóa trong dược điển, có chỉ dẫn rõ ràng từ bác sĩ có chứng chỉ hành nghề. Để đảm bảo an toàn tính mạng:

  • Không thu hái, bóc vỏ cây thung hay bất kỳ cây rừng nào không rõ nguồn gốc để sắc uống tại nhà [1, 2].
  • Khi gặp các triệu chứng bệnh, cần đến các cơ sở y tế để được thăm khám khoa học thay vì tin vào các bài thuốc truyền miệng chưa kiểm chứng.
  • Nếu lỡ uống phải nước sắc từ cây lạ và xuất hiện các dấu hiệu ngộ độc như buồn nôn, tiêu chảy, đau bụng hoặc mệt mỏi li bì, cần ngừng uống ngay và mang theo mẫu vỏ cây đến bệnh viện gần nhất để được cấp cứu kịp thời.

Mỗi loại cây cỏ trong tự nhiên đều có những đặc tính sinh học phức tạp [1]. Tự ý sử dụng cây thung khi chỉ mới biết tới các chất độc tế bào mà chưa có liều lượng an toàn trên người là đánh cược sức khỏe của chính mình [2].