Nhiều người có thói quen hái các loại cây cỏ quanh nhà hoặc mua thảo mộc khô về đun nước uống thay trà hằng ngày để "mát gan, bổ thận, thanh lọc cơ thể". Trong số đó, dây tơ hồng xanh thường được truyền tai như một vị thuốc dân gian đa công dụng, trị mụn nhọt, tiểu buốt hay bồi bổ cơ thể.
Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống nước dây tơ hồng xanh liên tục dài ngày tiềm ẩn rủi ro rất lớn đối với gan và thận. Dữ liệu thử nghiệm tiền lâm sàng ghi nhận các hoạt chất trong dược liệu này có thể làm tăng men gan, tăng nồng độ urê trong máu và gây biến đổi các chỉ số sinh hóa khi dùng kéo dài [1].
Nguy cơ tiềm ẩn từ thói quen đun lá uống thay nước lọc
Quan niệm "cây cỏ tự nhiên luôn lành tính, không có tác dụng phụ" là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất trong đời sống thường nhật. Rất nhiều người sẵn sàng uống nước sắc từ cây tơ hồng xanh suốt nhiều tháng ròng mà không hề tham vấn ý kiến chuyên môn.
Dây tơ hồng xanh (tên khoa học là Cassytha filiformis) là một loài thực vật ký sinh, tích lũy nhiều hợp chất tự nhiên phức tạp để sinh tồn. Khi người dân thu hái toàn bộ thân dây về phơi khô rồi đun nước thô, cơ thể sẽ hấp thu toàn bộ các chất này cùng lúc.
Việc nạp liên tục một lượng lớn dịch chiết thô chưa qua tinh chế khiến hai cơ quan giải độc và bài tiết chủ chốt là gan và thận phải làm việc quá tải. Độc chất hoặc sản phẩm chuyển hóa lắng đọng theo thời gian có thể âm thầm làm tổn thương tế bào nhu mô mà người dùng không hề hay biết ở giai đoạn đầu.
Men gan ALAT và urê huyết: Hai tín hiệu cảnh báo quan trọng
Khi cơ thể tiếp xúc với các độc chất chuyển hóa từ thảo mộc, gan và thận luôn là những cơ quan tuyến đầu gánh chịu áp lực lớn nhất. Để đánh giá mức độ an toàn của dược liệu, các nhà khoa học thường tập trung theo dõi các dấu ấn sinh hóa máu phản ánh chức năng của hai cơ quan này [1].
Alanine aminotransferase (ALAT hay còn gọi là ALT) là một loại enzyme tập trung chủ yếu trong bào tương của tế bào gan. Bình thường, hàm lượng ALAT lưu thông trong máu tương đối thấp; chỉ khi tế bào gan bị tổn thương màng tế bào hoặc hoại tử, enzyme này mới giải phóng ồ ạt vào hệ tuần hoàn [1].
Bên cạnh gan, thận đóng vai trò lọc sạch các chất cặn bã chuyển hóa từ protein, trong đó có urê. Khi nồng độ urê huyết tăng vọt, điều đó cho thấy chức năng lọc của cầu thận đang bị ức chế hoặc quá trình dị hóa đạm tăng bất thường, cảnh báo suy giảm chức năng thận [1].
Dịch chiết từ dây tơ hồng xanh khi đưa vào cơ thể sống đã được xác nhận làm xáo trộn đồng thời cả hai chỉ số quan trọng này [1]. Sự gia tăng bất thường của men gan ALAT đi kèm hiện tượng tăng urê huyết cho thấy nguy cơ nhiễm độc chuyển hóa âm ầm đối với hệ thống gan thận [1].
Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của tơ hồng xanh?
Một công bố khoa học vào năm 2020 đã thực hiện kiểm tra độc tính bán cấp tính của ba loại cây được dùng trong y học cổ truyền Benin (Tây Phi), trong đó có dây tơ hồng xanh Cassytha filiformis [1]. Nghiên cứu này nhằm mục đích tìm hiểu xem liệu việc sử dụng các thảo dược trên có gây hại cho cơ thể hay không [1].
Trong nghiên cứu trên động vật thực nghiệm này, các chuyên gia nhận thấy các can thiệp xử lý khác nhau đều tạo ra ảnh hưởng nhất định lên các chỉ số sinh hóa của chức năng gan và thận [1]. Đáng chú ý, ở nhóm động vật được cho dùng dịch chiết từ dây tơ hồng xanh Cassytha filiformis, các xét nghiệm đã ghi nhận tình trạng tăng nồng độ men gan ALAT và tăng đáng kể nồng độ urê trong máu [1].
Các tác giả nghiên cứu nhấn mạnh rằng những biến đổi sinh hóa này gợi ý khả năng tổn thương chức năng gan, thận và tiềm ẩn nguy cơ thiếu máu [1]. Mặc dù vậy, khi tiến hành giải phẫu bệnh và kiểm tra mô học của gan và thận, các chuyên gia chưa quan sát thấy tổn thương về mặt cấu trúc giải phẫu vi thể của hai cơ quan này [1].
Nghiên cứu cũng đối chiếu kết quả với các tài liệu khoa học trước đó để làm rõ tính chất phụ thuộc vào thời gian dùng dược liệu [1]. Theo nghiên cứu của nhóm tác giả Adeyemi và cộng sự được trích dẫn, chuột cống trắng Wistar khi dùng dịch chiết nước từ lá cây qua đường uống với các liều 40 mg/kg, 200 mg/kg và 1000 mg/kg mỗi ngày trong thời gian 30 ngày chưa ghi nhận ảnh hưởng đáng kể nào lên các chỉ số huyết học và sinh hóa [1].
Tuy nhiên, nguy cơ chỉ thực sự bộc lộ rõ rệt khi kéo dài thời gian tiếp xúc lên đến 60 ngày [1]. Ở mốc thời gian 60 ngày uống dịch chiết liên tục, các nhà khoa học đã ghi nhận những biến đổi đáng kể trên các thông số huyết học, hóa sinh cũng như làm sụt giảm thể trọng của động vật [1]. Một nghiên cứu khác từ Wazis và cộng sự cũng từng ghi nhận độc tính khi động vật dùng dịch chiết cồn ethanol từ lá của loài cây này [1].
Yếu tố thời gian và sự tích lũy độc chất âm thầm
Điểm mấu chốt được rút ra từ các dữ liệu khoa học thực nghiệm chính là yếu tố thời gian và liều lượng tích lũy [1]. Trong 30 ngày đầu, cơ thể động vật có thể vẫn còn khả năng bù trừ, chống chọi và đào thải các phân tử lạ nên các chỉ số sinh hóa chưa biến động [1].
Thế nhưng, khi việc tiếp xúc lặp đi lặp lại kéo dài tới 60 ngày, hàng rào bảo vệ sinh học dần suy kiệt, dẫn tới những rối loạn chức năng chuyển hóa toàn diện [1]. Đây chính là hồi chuông cảnh báo trực diện cho những người có thói quen "uống trà thảo mộc quanh năm suốt tháng".
Người dân thường nghĩ rằng nếu uống vài tuần đầu không thấy đau bụng, không nổi mề đay thì coi như cây thuốc đó an toàn. Thực tế, tổn thương gan và thận do thảo dược diễn ra âm ỉ; các chất độc chuyển hóa tích tụ dần qua từng tuần, làm suy yếu tế bào gan và gây giảm mức lọc cầu thận trước khi có triệu chứng lâm sàng rõ rệt [1].
Bên cạnh đó, việc cơ thể động vật bị sụt giảm thể trọng và rối loạn chỉ số máu sau 60 ngày dùng thảo mộc cho thấy tác động toàn thân tiêu cực của việc lạm dụng dược liệu kéo dài [1]. Khi hệ thống tạo máu và chức năng gan thận cùng chịu ảnh hưởng, sức đề kháng chung sẽ suy giảm nghiêm trọng [1].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện nay
Khi tiếp cận các thông tin cảnh báo, người tiêu dùng cũng cần hiểu đúng bản chất và giới hạn của các nghiên cứu khoa học hiện có. Nghiên cứu công bố năm 2020 cung cấp cảnh báo rất giá trị về mặt dược lý học, nhưng thử nghiệm được tiến hành trên mô hình động vật chứ chưa phải là thử nghiệm lâm sàng trên cơ thể người [1].
Đồng thời, mặc dù các chỉ số sinh hóa như men gan ALAT và urê huyết tăng cao rõ rệt, kết quả soi mô học thận và gan của động vật trong nghiên cứu năm 2020 lại chưa thấy tổn thương về mặt cấu trúc vi thể [1]. Điều này cho thấy giai đoạn đầu của nhiễm độc có thể chỉ mới dừng lại ở mức rối loạn chuyển hóa chức năng sinh hóa, chưa phá hủy cấu trúc tế bào trên diện rộng [1].
Dù vậy, một rối loạn chức năng sinh hóa kéo dài chắc chắn là tiền đề dẫn đến hoại tử mô thực thể nếu không dừng kịp thời. Do đó, việc thiếu vắng dữ liệu an toàn trên người càng đòi hỏi người dân không được phép tự tiện sử dụng dây tơ hồng xanh một cách bừa bãi.
Những hiểu lầm tai hại khi tự ý sắc thuốc thảo mộc
Sai lầm lớn nhất của đa số người bệnh là đồng nhất khái niệm "thảo dược tự nhiên" với "vô hại". Mọi loài cây cỏ trong tự nhiên đều chứa hàng chục, thậm chí hàng trăm hợp chất hữu cơ khác nhau nhằm chống lại sâu bọ và điều kiện thời tiết khắc nghiệt.
Nhiều người còn mắc sai lầm khi tự ý tăng liều sắc uống với mong muốn bệnh mau thuyên giảm. Nước sắc càng đặc, lượng hoạt chất lạ mà gan và thận phải phân giải càng lớn, khiến nguy cơ quá tải chuyển hóa tăng vọt theo cấp số nhân [1].
Một ngộ nhận khác là việc lấy nước tơ hồng xanh sắc uống thay thế hoàn toàn cho nước lọc hằng ngày. Nước lọc thông thường có nhiệm vụ duy trì thể tích tuần hoàn và hỗ trợ thanh thải tự nhiên, trong khi nước thảo dược lại bắt các nephron ở thận phải liên tục lọc thêm các chất tan thứ cấp [1].
Ngoài ra, việc dùng các bộ phận thô chưa qua phân lập hay loại bỏ độc tính đồng nghĩa với việc đưa vào cơ thể cả những chất có hại chưa được kiểm soát. Quá trình phơi sấy thủ công ngoài trời cũng có thể làm phát sinh nấm mốc hoặc nhiễm khuẩn, tạo thêm gánh nặng độc chất cho đường tiêu hóa và gan thận.
Những ai cần đặc biệt thận trọng với tơ hồng xanh?
Mặc dù nghiên cứu khoa học hiện thời mới ghi nhận các biến đổi men gan và urê huyết trên mô hình động vật, bài học an toàn này mang tính cảnh báo rất cao đối với con người [1]. Bất kỳ ai đang có ý định dùng dược liệu này đều cần cân nhắc kỹ lưỡng.
Người có tiền sử viêm gan mạn tính, men gan cao hoặc mắc các bệnh lý gan mật tuyệt đối không nên tự ý dùng dây tơ hồng xanh. Lá gan vốn đang tổn thương sẽ rất dễ bị đẩy vào đợt viêm cấp nếu phải gánh thêm tình trạng tăng nồng độ men ALAT do dịch chiết gây ra [1].
Những bệnh nhân suy thận, viêm cầu thận hoặc có chức năng lọc thận suy giảm cũng là đối tượng phải tránh xa loại cây này. Sự gia tăng nồng độ urê trong máu sau khi dung nạp dịch chiết thảo dược có thể làm trầm trọng thêm hội chứng urê huyết cao, gây nguy hiểm cho tính mạng [1].
Phụ nữ mang thai, bà mẹ cho con bú và trẻ nhỏ là nhóm đối tượng cực kỳ nhạy cảm do hệ thống enzyme chuyển hóa chưa hoàn thiện hoặc dễ bị ảnh hưởng bởi các chất lạ. Hiện hoàn toàn chưa có bất kỳ nghiên cứu kiểm chứng an toàn nào trên các đối tượng này, do đó việc sử dụng là hoàn toàn không được khuyến cáo.
Người cao tuổi có hệ miễn dịch và chức năng bài tiết suy giảm theo tuổi tác cũng không nên dùng nước sắc dài ngày. Nếu đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính, việc uống thêm nước thảo dược thô có thể gây tương tác bất lợi, làm biến đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị.
Áp dụng thực tế: Dùng thảo dược thế nào cho an toàn?
Thảo dược truyền thống vẫn luôn giữ vai trò nhất định trong việc chăm sóc sức khỏe nếu được sử dụng khoa học, đúng liều lượng và đúng chỉ định. Người dân không nên vì các lời đồn thổi trên mạng xã hội mà biến một cây thuốc thành thức uống giải khát thường nhật.
Trước khi sử dụng bất kỳ bài thuốc dân gian nào có chứa dây tơ hồng xanh, điều tối quan trọng là phải tham khảo ý kiến của bác sĩ y học cổ truyền hoặc thầy thuốc có chứng chỉ hành nghề. Chuyên gia sẽ giúp thẩm định thể trạng, cân nhắc tương tác với các loại thuốc Tây y đang dùng và kê đơn phù hợp.
Dữ liệu thực nghiệm cho thấy dùng liên tục trong 60 ngày dẫn tới những biến đổi sinh hóa và sụt cân rõ rệt [1]. Do đó, người dân tuyệt đối không dùng kéo dài từ tháng này qua tháng khác; các đợt dùng thảo dược (nếu có chỉ định) thường chỉ diễn ra trong thời gian ngắn có kiểm soát.
Chỉ nên sử dụng dược liệu có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, được thu hái, bảo quản và sơ chế đúng quy chuẩn y học để tránh tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật hay nấm mốc gây hại. Không tự ý thu hái cây mọc hoang dại vì nguy cơ nhầm lẫn loài thực vật hoặc tích tụ chất ô nhiễm từ môi trường xung quanh.
Nước lọc đun sôi để nguội vẫn là nguồn cung cấp nước tốt nhất và an toàn nhất cho cơ thể. Không bao giờ dùng bất kỳ loại nước sắc thảo mộc nào để thay thế cho lượng nước uống hằng ngày, trừ khi có chỉ định tạm thời từ nhân viên y tế.
Trong quá trình sử dụng thảo dược theo đơn, nếu thấy xuất hiện các dấu hiệu như mệt mỏi bất thường, nước tiểu sẫm màu, vàng da, buồn nôn, chán ăn hoặc sụt cân, cần lập tức ngừng uống. Sau đó, người dùng phải đến các cơ sở y tế gần nhất để xét nghiệm máu kiểm tra chức năng gan thận [1].
Lời khuyên giúp bảo vệ sức khỏe bền vững
Tự nhiên ban tặng cho chúng ta nhiều nguồn dược liệu quý, nhưng cây cỏ không đồng nghĩa với việc an toàn vô điều kiện. Mọi chất đưa vào cơ thể đều phải trải qua quá trình hấp thu, chuyển hóa tại gan và bài tiết qua thận [1].
Thói quen uống nước tơ hồng xanh hằng ngày với niềm tin thải độc có thể vô tình biến thành hành vi đầu độc tế bào gan và làm suy giảm chức năng lọc của thận [1]. Lạm dụng kéo dài từ 30 ngày đến 60 ngày là khoảng thời gian đủ để các rối loạn chuyển hóa tích tụ và bộc lộ rõ rệt [1].
Để chăm sóc và bảo vệ sức khỏe một cách khoa học, người dân nên duy trì chế độ ăn uống cân bằng, uống đủ nước lọc mỗi ngày và vận động điều độ. Hãy luôn coi thảo dược là thuốc cần được dùng thận trọng theo hướng dẫn chuyên khoa, thay vì sử dụng tùy tiện theo kinh nghiệm truyền miệng.
