Nhiều người Việt Nam giữ thói quen truyền tai nhau các mẹo dân gian mỗi khi bị hóc xương cá trong bữa ăn gia đình. Một trong những phương pháp được lan truyền nhiều nhất là sắc vị thuốc uy linh tiên lấy nước ngậm hoặc uống để làm mềm xương, mong xương tự trôi xuống dạ dày mà không cần can thiệp y tế.
Tuy nhiên, việc uống nước sắc uy linh tiên để chữa hóc xương cá hoàn toàn là quan niệm sai lầm và tiềm ẩn mối nguy hại khôn lường cho tính mạng. Không có bằng chứng khoa học nào cho thấy thảo dược này có thể làm tan rã hay làm mềm cấu trúc canxi của xương cá trong thời gian ngắn; ngược lại, việc trì hoãn đến cơ sở y tế gắp dị vật khiến xương đâm thủng thực quản và di chuyển sâu vào các cơ quan lân cận.
Hiểu lầm tai hại về việc làm mềm xương cá
Quan niệm dân gian cho rằng các hợp chất trong uy linh tiên có khả năng hóa giải hoặc làm mềm xương cá cứng đầu kẹt trong cổ họng. Thực tế, xương cá cấu tạo từ canxi phosphat và các protein liên kết bền vững, không thể bị phân hủy chỉ bằng vài ngụm nước thảo dược chảy qua trong vài giây.
Khi một người cố tình uống nước sắc thảo dược hay nuốt thêm thức ăn, xương cá không hề mềm đi. Hoạt động co bóp của cơ vùng họng và thực quản khi nuốt nước thuốc còn tạo thêm lực ép cơ học, đẩy dị vật cắm sâu hơn vào lớp niêm mạc.
Nghiên cứu lâm sàng cho thấy dị vật xương cá thường mắc kẹt ở amidan khẩu cái, đáy lưỡi, vùng hạ họng hoặc thực quản cổ do hình dạng thon dài và cạnh sắc nhọn [1, 2, 4]. Việc tự ý điều trị tại nhà bằng các bài thuốc ngậm chỉ làm mất đi khoảng thời gian vàng để gắp dị vật một cách an toàn và đơn giản qua nội soi [2, 4].
Xương cá: Dị vật đường tiêu hóa phổ biến và nguy hiểm
Hóc dị vật đường tiêu hóa là một vấn đề y tế phổ biến, đặc biệt tại các quốc gia châu Á [1]. Nguyên nhân xuất phát từ thói quen ẩm thực truyền thống là nấu cá nguyên con, để nguyên xương thay vì phi lê hay xay nhuyễn như phương Tây [1].
Khi nuốt phải xương cá, người bệnh thường gặp các triệu chứng ban đầu rõ rệt như cảm giác vướng dị vật ở cổ, đau nhói khi nuốt hoặc nuốt đau [2, 5]. Xương cá sắc nhọn có xu hướng bám chặt và đâm xuyên qua lớp niêm mạc đường tiêu hóa trên [2, 3, 4].
Phần lớn các trường hợp hóc xương cá có thể được xử trí ngoại trú an toàn bằng phương pháp nội soi gắp dị vật thông thường nếu phát hiện sớm [2, 4, 5]. Tuy nhiên, nếu bị bỏ qua hoặc can thiệp sai cách, xương cá có thể di chuyển ra ngoài đường tiêu hóa, gây tổn thương niêm mạc, nhiễm trùng cục bộ, hình thành ổ áp xe hoặc làm vỡ các mạch máu lớn nguy hiểm đến tính mạng [2, 4].
Xương cá đâm sâu vào mô họng và cơ lưỡi: Thách thức chẩn đoán
Khi dị vật bị bỏ sót hoặc xử trí chậm trễ, chúng có thể tự vùi sâu vào các lớp mô mềm xung quanh. Khi đó, việc thăm khám thông thường bằng mắt sẽ không còn phát hiện được dị vật [2].
Một báo cáo lâm sàng năm 2015 mô tả trường hợp người đàn ông 49 tuổi bị đau họng sau khi ăn cá tráp biển [2]. Bác sĩ thăm khám lâm sàng bằng mắt thường không phát hiện dị vật nhưng chụp cắt lớp vi tính (CT) lại thấy rõ xương cá cắm sâu trong lớp cơ lưỡi [2].
Bệnh nhân sau đó phải trải qua phẫu thuật thăm dò khẩn cấp [2]. Vì dị vật không thể xác định bằng cách sờ nắn nên các bác sĩ đã phải sử dụng hệ thống chụp cắt lớp vi tính trong lúc mổ để định vị chính xác vị trí xương cá và gắp ra ngoài thành công [2]. Trường hợp này cho thấy một khi xương cá đã đâm xuyên niêm mạc, việc chẩn đoán và điều trị trở nên vô cùng phức tạp [2].
Nguy cơ thủng thực quản và dị vật di chuyển vào tuyến giáp
Nếu tiếp tục trì hoãn gắp dị vật, xương cá sắc nhọn có thể xuyên thủng thành thực quản và di chuyển đến các cấu trúc quan trọng ở vùng cổ [2, 3]. Hiện tượng xương cá thoát ra khỏi lòng ống tiêu hóa trên và đi lạc vào tuyến giáp là biến chứng hiếm gặp nhưng đã được ghi nhận qua nhiều ca bệnh [2, 3, 6, 7].
Một nghiên cứu năm 2018 báo cáo về trường hợp nữ bệnh nhân 31 tuổi có xương cá di chuyển và găm vào tuyến giáp suốt 3 tháng [3]. Bệnh nhân có cảm giác dị vật và đau nhói khi nuốt ngay từ đầu, nhưng xương cá đã đâm xuyên ra ngoài đường thở - tiêu hóa và chỉ được lấy ra an toàn sau một thời gian dài theo dõi [3].
Trước đó, một báo cáo năm 2006 cũng ghi nhận dị vật xương cá nằm trong tuyến giáp được chẩn đoán qua chụp CT và siêu âm sau 16 ngày kể từ khi hóc xương, đòi hỏi phải phẫu thuật rạch mở da cổ để loại bỏ [4]. Thậm chí vào năm 2012, các bác sĩ đã tiếp nhận một phụ nữ 69 tuổi mang dị vật xương cá dài 34 mm nằm trong vùng cổ suốt 9 tháng mà không có triệu chứng rõ ràng cho đến khi cổ trước sưng to [5]. Dị vật sau đó được phát hiện cắm sâu trong mô sẹo kéo dài từ trong ra ngoài tuyến giáp và phải phẫu thuật mở cổ để lấy ra [5].
Năm 2024, một ca bệnh khác ghi nhận người đàn ông 71 tuổi phải thực hiện phẫu thuật mở cổ để bóc tách một mẩu xương cá dài 2,1 cm nằm cạnh sụn giáp và đâm xuyên vào thùy trái tuyến giáp [1]. Những bằng chứng này khẳng định xương cá không bao giờ tự mềm đi mà liên tục di chuyển, tạo ra các tổn thương giải phẫu nghiêm trọng [2, 3, 5, 6].
Biến chứng rò mủ ngoài da và áp xe ổ bụng
Sự trì hoãn điều trị y tế thích hợp còn dẫn đến những biến chứng nặng nề kéo dài hàng tháng trời. Một trường hợp điển hình công bố năm 2012 là người phụ nữ 56 tuổi bị rò da vùng cổ trước chảy mủ suốt 2 tháng mà không rõ nguyên nhân [6].
Kết quả chụp CT phát hiện dị vật xương cá hình kim cắm từ thành thực quản, đâm xuyên qua thùy trái tuyến giáp và vươn sát tới bề mặt da cổ [6]. Bệnh nhân buộc phải phẫu thuật cắt bỏ một phần tuyến giáp dưới gây mê toàn thân kết hợp khâu đóng lỗ thủng niêm mạc thực quản, bắt nguồn từ lần nuốt phải xương cá từ một năm trước đó [6].
Không chỉ dừng lại ở vùng cổ, nếu xương cá sắc nhọn vượt qua được dạ dày, chúng vẫn tiếp tục là mối đe dọa lớn đối với toàn bộ ống tiêu hóa. Một nghiên cứu năm 2010 ghi nhận bệnh nhân nam 46 tuổi bị xương cá mắc ở vùng sau sụn nhẫn di chuyển xuyên qua mô mềm ra tận dưới da cổ sau vài ngày, lồi hẳn ra ngoài bờ bên của cổ [7].
Ở đường tiêu hóa dưới, một ca bệnh năm 2019 mô tả người đàn ông bị áp xe thành bụng do xương cá dài 2 cm đâm thủng thành manh tràng rồi cắm vào đầu ruột thừa [8]. Các bác sĩ phải phẫu thuật nội soi cắt ruột thừa, cắt bỏ một phần thành manh tràng dính và lấy khối mủ chứa xương cá ra ngoài [8]. Nghiên cứu nhấn mạnh dị vật xương cá có thể bị lãng quên hàng tháng hoặc hàng năm trước khi bùng phát các ổ áp xe nguy hiểm [8].
Thiếu hụt bằng chứng về uy linh tiên và những đối tượng dễ tổn thương
Toàn bộ các tài liệu và nghiên cứu y học hiện đại về xử trí hóc xương cá đều tập trung vào việc định vị chính xác và lấy bỏ dị vật bằng nội soi hoặc phẫu thuật càng sớm càng tốt [1, 2, 4, 5]. Hoàn toàn không có nghiên cứu lâm sàng hay thử nghiệm đối chứng nào chứng minh nước sắc uy linh tiên có khả năng phân hủy xương cá trong cơ thể người.
Đặc biệt, chưa có bất kỳ dữ liệu khoa học nào nghiên cứu tính hiệu quả hay độ an toàn của uy linh tiên đối với các nhóm đối tượng nhạy cảm như phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú, trẻ nhỏ hoặc người cao tuổi khi bị hóc xương. Do đó, việc tự ý cho các nhóm đối tượng này sử dụng bài thuốc dân gian là cực kỳ nguy hiểm, có thể dẫn đến ngộ độc hoặc dị ứng bên cạnh rủi ro biến chứng thủng đường tiêu hóa.
Người cao tuổi và người có phản xạ nuốt kém cần được quan sát cẩn thận trong bữa ăn, tuyệt đối không áp dụng các phương pháp chữa mẹo khi nghi ngờ hóc dị vật [3, 5]. Khi có dấu hiệu nuốt đau hoặc khó chịu sau bữa ăn, việc tìm kiếm sự trợ giúp y tế chuyên khoa là lựa chọn duy nhất được khoa học ủng hộ [2, 4].
Cách xử lý đúng đắn và an toàn khi bị hóc xương cá
Khi không may bị hóc xương cá, việc đầu tiên cần làm là giữ bình tĩnh và ngừng ngay động tác nuốt. Tránh tuyệt đối các mẹo dân gian nguy hại như nuốt một cục cơm lớn, nuốt vỏ cam, ngậm giấm hay uống nước thảo dược uy linh tiên.
Nếu cảm nhận dị vật còn ở nông trong khoang miệng, có thể há to miệng dưới ánh sáng để người khác kiểm tra nhẹ nhàng. Tuy nhiên, nếu xương cắm sâu hoặc gây đau nhói, bệnh nhân cần đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa Tai Mũi Họng hoặc phòng cấp cứu gần nhất [1, 2].
Tại bệnh viện, bác sĩ có thể dễ dàng kiểm tra, sử dụng đèn soi hoặc ống nội soi mềm để gắp xương ra nhanh chóng, ít xâm lấn [2, 4]. Trong trường hợp dị vật đâm sâu hoặc hình ảnh soi không rõ, các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như siêu âm hay chụp cắt lớp vi tính (CT) sẽ được chỉ định để xác định chính xác vị trí trước khi can thiệp [1, 2, 3].
Đối với việc chế biến món ăn hằng ngày, người dân nên cẩn trọng lọc bỏ xương trước khi nấu, đặc biệt khi phục vụ trẻ nhỏ và người lớn tuổi. Khi ăn các loại cá nấu nguyên con, cần nhai kỹ, ăn chậm và tránh vừa ăn vừa nói cười để hạn chế tối đa nguy cơ nuốt phải dị vật [1].
Tin vào mẹo ngậm uy linh tiên chữa hóc xương cá là một sai lầm nguy hiểm có thể đánh đổi bằng chính tính mạng. Xương cá không thể tự tan mà sẽ đâm xuyên niêm mạc, di chuyển vào tuyến giáp hoặc thành ruột gây áp xe và nhiễm trùng huyết nặng nề [2, 7, 8]. Hãy luôn coi hóc xương cá là một cấp cứu y khoa và đến ngay cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí chuẩn xác nhất.
