Nhiều gia đình Việt Nam từ lâu đã quen thuộc với giàn mướp khía sau vườn, không chỉ dùng làm thực phẩm giải nhiệt mà còn giữ lại những quả già để lấy xơ [1], [2]. Trong kinh nghiệm truyền miệng, nước sắc từ phần xơ xơ xác tưởng chừng bỏ đi này được ví như vị thuốc giải độc, trị đau nhức và tiêu trừ các chứng sưng viêm [1]. Tuy nhiên, liệu việc nấu nước xơ mướp uống hàng ngày có thực sự mang lại hiệu quả trị bệnh như lời đồn thổi hay không vẫn là băn khoăn của không ít người tiêu dùng [1], [2].

Thực tế từ các tài liệu khoa học cho thấy, mướp khía sở hữu nhiều hợp chất sinh học có hoạt tính kháng viêm và giảm đau trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, nhưng kinh nghiệm dân gian này chưa thể thay thế các phác đồ điều trị y khoa chính thống [1], [2]. Hiện tại, toàn bộ các bằng chứng sinh học mới dừng lại ở mức nghiên cứu chiết xuất trong phòng thí nghiệm và trên động vật, hoàn toàn thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên cơ thể người [1], [2].

Từ quan niệm dân gian đến góc nhìn y học hiện đại

Trong đời sống thường nhật, mướp khía thường được trồng để thu hái quả non làm rau ăn [1], [2]. Khi quả già khô quắt lại trên giàn, phần thịt tiêu biến, chỉ còn trơ lại mạng lưới xơ cứng dai [3], [1]. Người dân thường dùng xơ này cọ rửa đồ dùng hoặc cắt nhỏ, phơi khô rồi sắc nước uống nhằm trị mụn nhọt, đau nhức xương khớp và viêm xoang [1].

Theo các phân tích dược lý cổ truyền được hệ thống lại, mướp khía (tên khoa học là Luffa acutangula) là loài thực vật sống lâu năm phân bố phổ biến tại Ấn Độ, Đông Nam Á, Trung Quốc, Nhật Bản, Ai Cập và một số vùng thuộc châu Phi [1], [2]. Trong nền y học cổ truyền Ấn Độ, loài cây này được ghi nhận áp dụng cho nhiều tình trạng bệnh lý khác nhau như vàng da, đái tháo đường, trĩ, kiết lỵ, đau đầu, bệnh hắc lào và bệnh phong [1].

Chính việc ứng dụng rộng rãi trong các nền y học bản địa đã thôi thúc giới khoa học hiện đại tiến hành sàng lọc, chiết xuất để kiểm chứng giá trị dược liệu thực sự của loài cây này [1], [2]. Mặc dù kinh nghiệm cổ truyền ghi nhận nhiều ứng dụng phong phú, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh rằng cần phân tách rõ giữa trải nghiệm truyền miệng và bằng chứng khoa học có giá trị xác thực [1], [2].

Cơ chế tác động sinh học của các hợp chất trong mướp khía

Để hiểu vì sao mướp khía được gán cho các tác dụng chữa bệnh, các nhà hóa thực vật học đã tiến hành phân lập từng thành phần bên trong loài cây này [1], [2]. Hơn 50 hợp chất hóa học riêng biệt đã được phân lập thành công từ cây mướp khía [1]. Trong số đó, các nhóm hoạt chất chiếm ưu thế bao gồm flavonoid, anthraquinone, protein, axit béo, saponin triterpene và các thành phần bay hơi [1].

Các phân tích sâu hơn cũng xác định sự hiện diện của terpenoid, axit phenolic, flavonoid và alkaloid [2]. Những chất chuyển hóa thứ cấp này đóng vai trò quyết định tạo nên các phản ứng sinh học đa dạng của dược liệu [1], [2]. Khi cơ thể gặp phản ứng viêm, các mô thường bị tổn thương bởi các chất trung gian hóa học và stress oxy hóa [1]. Sự xuất hiện của các chất chống oxy hóa tự nhiên như polyphenol và flavonoid giúp dọn dẹp các gốc tự do, qua đó hỗ trợ bảo vệ màng tế bào khỏi tổn thương [1], [2].

Bên cạnh đó, các chiết xuất thô từ mướp khía và các hợp chất tinh khiết phân lập được cho thấy nhiều tác động dược lý bao gồm chống đái tháo đường, bảo vệ gan, chống loét, chống ung thư, điều hòa miễn dịch, hạ lipid máu, chống oxy hóa, kháng khuẩn, ức chế thần kinh trung ương, giảm đau và kháng viêm [1]. Những hoạt tính này lý giải phần nào cơ sở sinh học phía sau những quan sát thực tế trong dân gian khi người bệnh dùng cây này để xoa dịu các cơn đau và tình trạng viêm nhiễm [1].

Nghiên cứu dược lý nói gì về khả năng kháng bệnh?

Khoa học hiện đại đã thực hiện các đánh giá tổng quan nhằm xâu chuỗi toàn bộ dữ liệu thực nghiệm đã công bố về loài thực vật này [1], [2].

Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2018 đã phân tích hệ thống về các ứng dụng truyền thống, thành phần hóa thực vật, hoạt tính dược lý và độc tính của mướp khía (Luffa acutangula) [1]. Công trình này chỉ ra rằng chiết xuất thô và các hợp chất phân lập từ mướp khía thể hiện phổ hoạt tính dược lý rất rộng [1]. Trong các thử nghiệm tiền lâm sàng, hoạt tính kháng viêm và giảm đau đã được ghi nhận rõ nét, bên cạnh các tác dụng chống oxy hóa, kháng khuẩn, bảo vệ gan và hạ đường huyết [1].

Đến nghiên cứu tổng quan tiếp theo về bối cảnh thực vật, hóa thực vật và tiềm năng trị liệu của mướp khía, các nhà khoa học tiếp tục xác nhận sự dồi dào của các hợp chất có hoạt tính sinh học như flavonoid, terpenoid, alkaloid và axit phenolic [2]. Những hoạt chất này chịu trách nhiệm cho các hoạt động dược lý đa dạng, đồng thời mở rộng triển vọng nghiên cứu các bài thuốc tự nhiên [2].

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng rất triển vọng, các báo cáo khoa học này đều thẳng thắn chỉ ra những hạn chế cố hữu:

  • Nghiên cứu năm 2018 lưu ý rằng các đánh giá độc học tiền lâm sàng ghi nhận thực vật này an toàn cho sử dụng, nhưng bắt buộc phải tiến hành đánh giá toàn diện trong các thử nghiệm lâm sàng trên người [1]. Việc chuyển đổi từ kinh nghiệm điều trị truyền miệng sang thông tin dựa trên bằng chứng khoa học đòi hỏi phải tiếp tục khảo sát sâu hơn [1]. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh cần đánh giá hoạt tính dược lý thông qua các dấu ấn sinh học chỉ thị để làm sáng tỏ cơ chế tác động của các thành phần hóa học [1].
  • Nghiên cứu về hóa thực vật và ứng dụng trị liệu cũng chỉ rõ rằng cần có thêm các công trình nghiên cứu sâu nhằm làm sáng tỏ các cơ chế liên quan, hoàn thiện phác đồ và liều lượng sử dụng cụ thể, cũng như khảo sát các tương tác tương hỗ tiềm năng khi kết hợp cùng các phương pháp điều trị tiêu chuẩn [2].

Ngoài ra, một nghiên cứu công bố năm 2022 về giải phẫu học cơ quan tua cuốn ở các đơn vị phân loại thuộc họ Bầu bí (Cucurbitaceae) đã kiểm tra vi cấu trúc mô học của hệ mạch tua cuốn ở 17 đơn vị phân loại thuộc 7 chi [3]. Kết quả cho thấy dạng biến thể Luffa acutangula var. amara ghi nhận số lượng bó mạch cao nhất là 12 [3]. Tuy nhiên, công trình này thuần túy phục vụ mục đích phân loại học, xác định hình thái giải phẫu của thực vật chứ hoàn toàn không đề cập đến giá trị điều trị bệnh hay khả năng kháng viêm [3].

Lợi ích tiềm năng và khoảng trống bằng chứng lâm sàng

Khi đối chiếu giữa những lời đồn thổi dân gian và chứng cứ khoa học, chúng ta thấy rõ một khoảng cách rất lớn [1], [2]. Điểm tích cực là các nghiên cứu tiền lâm sàng đã chứng minh mướp khía không phải là một loài cây vô giá trị; ngược lại, nó chứa nguồn hóa chất tự nhiên phong phú với các đặc tính kháng viêm, giảm đau và chống oxy hóa thực sự [1], [2]. Các thử nghiệm an toàn tiền lâm sàng bước đầu cũng cho thấy tính an toàn của loài thực vật này [1].

Thế nhưng, khoảng trống lớn nhất hiện nay là sự thiếu hụt hoàn toàn các thử nghiệm lâm sàng có đối chứng trên cơ thể người bệnh [1], [2]. Đa phần các thử nghiệm dược lý được tiến hành với dịch chiết cô đặc trong dung môi thí nghiệm hoặc áp dụng trên mô hình động vật [1]. Cơ thể người có cơ chế chuyển hóa, hấp thu và đào thải phức tạp hơn rất nhiều so với môi trường phòng thí nghiệm [1], [2].

Hơn nữa, các nhà nghiên cứu chưa đưa ra được liều lượng chuẩn xác, chưa xác định rõ liệu lượng hoạt chất đi vào nước đun sôi thông thường có đủ nồng độ để tạo ra tác động trị bệnh hay không [2]. Do đó, việc khẳng định uống nước xơ mướp có thể trị dứt điểm các bệnh lý viêm nhiễm là hoàn toàn thiếu cơ sở khoa học xác thực [1], [2].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng xơ mướp chữa bệnh

Hiểu lầm phổ biến nhất là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại và uống bao nhiêu cũng được" [1], [2]. Nhiều người tự ý thu hái xơ mướp già, rửa qua loa rồi sắc đặc uống thay nước lọc cả ngày với hy vọng tiêu u, tán sỏi hay chữa khỏi viêm xoang [1]. Dù thử nghiệm tiền lâm sàng ghi nhận độ an toàn, việc dung nạp một lượng lớn các chất như saponin hay anthraquinone chưa qua tinh chế có thể kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc gây rối loạn tiêu hóa nhẹ [1].

Hiểu lầm thứ hai là việc đánh đồng giữa chiết xuất dược lý tinh khiết với nước đun thủ công tại nhà [1], [2]. Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học sử dụng các dung môi chuyên biệt để cô lập tối đa các nhóm hợp chất như flavonoid hay terpenoid ở nồng độ cao [1], [2]. Khi đun xơ mướp già bằng nước sôi tại nhà, phần lớn các sợi xơ chỉ là mạng lưới cellulose và mô cứng; lượng hoạt chất hòa tan vào nước có thể rất thấp hoặc bị phân hủy bởi nhiệt độ cao kéo dài [3], [1].

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là bỏ qua chỉ định y khoa để dùng mẹo dân gian [1], [2]. Đã có không ít trường hợp người bệnh mắc các bệnh lý mãn tính như đái tháo đường, vàng da, kiết lỵ tự ý bỏ thuốc điều trị để uống nước xơ mướp, dẫn đến tình trạng bệnh tiến triển nặng hơn [1]. Khoa học hiện đại chỉ xem mướp khía là đối tượng tiềm năng để phát triển dược liệu trong tương lai, chứ không khuyến cáo thay thế các thuốc điều trị đặc hiệu [1], [2].

Những ai cần thận trọng khi sử dụng?

Trước khi có các khuyến cáo chính thức từ cơ quan y tế, việc sử dụng các bài thuốc truyền miệng từ mướp khía cần có sự cẩn trọng cao độ, đặc biệt ở các nhóm đối tượng nhạy cảm [1], [2].

Hiện nay, chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về việc uống nước xơ mướp trên phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ [1], [2]. Toàn bộ dữ liệu hiện có mới chỉ dừng lại ở các đánh giá tiền lâm sàng trên mô hình động vật và tế bào [1]. Vì vậy, các nhóm đối tượng nhạy cảm này tuyệt đối không nên tự ý dùng nước sắc xơ mướp để trị bệnh.

Người mắc các bệnh mãn tính như đái tháo đường, rối loạn chức năng gan, bệnh lý đường tiêu hóa hoặc người đang sử dụng các loại thuốc điều trị đặc hiệu cần hết sức lưu ý [1], [2]. Do các hợp chất trong mướp khía có khả năng tác động đến đường huyết và hệ miễn dịch trong các thử nghiệm dược lý, việc tự ý uống nước xơ mướp có thể tương tác với các thuốc hạ đường huyết hoặc thuốc tây y khác [1], [2]. Các nhà khoa học cũng đã khuyến cáo cần khảo sát thêm các tương tác tương hỗ tiềm năng của cây mướp khía với các phương pháp điều trị chuẩn [2]. Vì vậy, người bệnh luôn cần hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi đưa bất kỳ loại nước sắc thảo mộc nào vào chế độ hàng ngày [1], [2].

Áp dụng thực tế sao cho an toàn và hợp lý

Đối với đời sống hàng ngày, người dân hoàn toàn có thể thưởng thức quả mướp khía non như một loại rau củ thanh mát trong bữa cơm gia đình. Quả mướp cung cấp nước, chất xơ và các dưỡng chất tự nhiên tốt cho sức khỏe tổng thể.

Nếu muốn tận dụng xơ mướp theo thói quen dân gian để nấu nước uống giải khát, người dùng chỉ nên sử dụng với lượng vừa phải, không nấu quá đặc và không uống liên tục nhiều ngày thay cho nước lọc [1], [2]. Do tài liệu nghiên cứu chưa công bố quy chuẩn về liều lượng hay thời điểm uống tối ưu, người dùng không nên tự ý đặt ra liều dùng trị bệnh [2]. Khi sơ chế, cần chọn xơ mướp sạch, không bị ẩm mốc, rửa sạch bụi bẩn và nấu sôi kỹ để đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.

Tuyệt đối không sử dụng nước xơ mướp với mục đích "chữa khỏi" bất kỳ bệnh lý nào, đặc biệt là các chứng viêm nhiễm cấp tính, bệnh vàng da hay đái tháo đường [1]. Khi cơ thể xuất hiện các triệu chứng bất thường như đau nhức kéo dài, sưng viêm, sốt hoặc mệt mỏi, người dân cần đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời theo phác đồ khoa học.

Tóm lại, mướp khía là loài thực vật giàu tiềm năng dược lý với nhiều hoạt chất kháng viêm, giảm đau đã được ghi nhận trong phòng thí nghiệm [1], [2]. Dù vậy, nước sắc xơ mướp dân gian hiện vẫn chưa đủ cơ sở lâm sàng để xem là thuốc trị bệnh [1], [2]. Người tiêu dùng nên giữ góc nhìn khách quan, coi đây là thức uống dân dã tham khảo và luôn ưu tiên tham vấn ý kiến chuyên gia y tế khi chăm sóc sức khỏe bản thân [1], [2].