Nhiều vùng đồi núi và nông thôn nước ta có nhiều cây bụi dại thuộc chi mâm xôi (chi Rubus). Người dân thường hái ngấy lá hồng (Rubus rosifolius) về phơi khô sắc nước uống để thanh nhiệt hoặc chữa tiêu chảy, đau bụng.
Tuy nhiên, việc tự thu hái và chế biến dược liệu tự nhiên tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu người dùng nhận diện sai loài cây, phơi sấy sai phương pháp hoặc ngộ nhận dược liệu dại luôn lành tính. Nghiên cứu thực vật học và độc tính học cho thấy việc dùng ngấy lá hồng không đúng cách dễ gây phản tác dụng và tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gen [1].
Nhận diện ngấy lá hồng và đặc điểm sinh học dễ gây nhầm lẫn
Cây ngấy lá hồng có tên khoa học là Rubus rosifolius, thuộc chi Rubus, họ Hoa hồng (Rosaceae) [1, 4]. Loài cây này phân bố tương đối rộng rãi tại nhiều khu vực trên thế giới, bao gồm quần đảo Solomon, New Caledonia, Vanuatu, Mauritius, Đông Dương và Trung Quốc [2].
Cây ngấy lá hồng sinh trưởng dạng cây bụi dại hoặc cây cảnh nhờ hoa màu trắng và quả khi chín có màu đỏ bắt mắt [2]. Phân tích di truyền cho thấy bộ gen lục lạp hoàn chỉnh của cây ngấy lá hồng có cấu trúc bốn phần điển hình với kích thước 155.650 bp, đồng thời có mối quan hệ di truyền rất gần gũi với các loài khác cùng chi như Rubus taiwanicola, Rubus rubroangustifolius và Rubus glandulosopunctatus [2].
Trong tự nhiên, các loài thuộc chi Rubus rất phong phú và có hình thái cành, gai, hoa tương đối giống nhau [3, 4]. Việc chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền miệng để hái cành lá rất dễ dẫn tới việc hái nhầm các loài mâm xôi dại khác. Khi nhận diện sai loài, người dùng không chỉ mất tác dụng điều trị mong muốn mà còn có nguy cơ gặp phản ứng dị ứng từ các loài thực vật lạ.
Thậm chí trong cùng một loài Rubus rosifolius, cây cũng có các phân loại hình thái khác biệt. Nghiên cứu năm 2020 phát hiện hai dạng hình thái thực vật của ngấy lá hồng gồm dạng quả đỏ (Red - "R") và dạng quả đỏ rượu vang (Wine Red - "WR") [3]. Hai dạng này có thành phần hóa học khác nhau rõ rệt: dạng quả WR chứa hàm lượng anthocyanin cyanidin-3-glucoside đậm đặc hơn đạt 66,2 mg/100 g khối lượng tươi, độ ngọt cao hơn với hàm lượng đường tổng số 4,8 g/100 g [3]. Trong khi đó, dạng quả R lại chứa nhiều hợp chất tạo sắc cam pelargonidin-3-rutinoside (17,2 mg/100 g khối lượng tươi) và có độ chua cao hơn với hàm lượng axit chuẩn độ tương đương 1,3 g axit citric/100 mL [3].
Sự khác biệt về dạng hình thái cho thấy thành phần hoạt chất trong tự nhiên không cố định, phụ thuộc lớn vào việc thu hái đúng dạng cây hay không.
Sai lầm 1: Nhầm lẫn đặc điểm nhận dạng của các loài ngấy dại
Sai lầm phổ biến nhất của người dân là cho rằng mọi cây bụi có quả đỏ và lá xẻ răng cưa ở ven rừng đều là ngấy lá hồng. Chi Rubus là một trong những chi đa dạng nhất trong giới thực vật, phân bố khắp 6 châu lục [3]. Nếu không quan sát kỹ hoa trắng, lá kép lông chim và quả đỏ đặc trưng của ngấy lá hồng [2], người hái rất dễ thu nhầm cành lá của các loài khác trong cùng chi.
Sự nhầm lẫn thực vật dẫn đến khác biệt hoàn toàn về thành phần sinh học. Mỗi loài mâm xôi dại chứa các hợp chất flavonoid, terpenoid hoặc axit hữu cơ đặc thù khác nhau [1, 7]. Dù các chế phẩm từ lá của một số loài thực vật hoang dã thuộc chi Rubus có tính kháng khuẩn đối với Escherichia coli K12 NCTC 10538 trên bề mặt thử nghiệm [4], hoạt tính này chỉ xuất hiện ở một số nhóm chất nhất định và thấp hơn trung bình hai lần so với các chủng vi khuẩn đối chứng [4].
Nếu nhận diện sai cây dại, việc uống nước sắc từ cây lạ có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, ngộ độc nhẹ hoặc làm mất đi dược tính của ngấy lá hồng chuẩn [2].
Sai lầm 2: Phơi sấy trực tiếp dưới nắng to làm hỏng hoạt chất
Nhiều người có thói quen hái cành, thân, lá ngấy tươi về rồi đem rải trực tiếp lên sân bê tông, phơi nắng to dài ngày để nhanh khô. Đây là cách làm sai khiến các hợp chất polyphenol và chất chống oxy hóa tự nhiên bị nhiệt độ cao và tia tử ngoại phá hủy.
Cây ngấy lá hồng sở hữu nhiều hoạt chất quý giá. Các nhà khoa học đã phân lập được từ cây ngấy lá hồng một flavonoid mới có cấu trúc 2-(phenanthren-9-yl)-4H-chromen-4-one, một dẫn xuất 5-phenylthiophene-2-carbaldehyde lần đầu tiên được tìm thấy trong tự nhiên, cùng ba hợp chất polyketide và hai sesquiterpenoid [5]. Dịch chiết quả ngấy lá hồng còn chứa hỗn hợp triacylglycerol bị oxy hóa đặc biệt, cho thấy tác dụng hạ đường huyết nhanh [6].
Khi sấy nhiệt độ cao hoặc phơi nắng gắt trực tiếp, các liên kết hữu cơ này dễ dàng bị gãy hoặc biến tính. Trong quy trình bào chế mẫu dược liệu chuẩn của các loài thuộc chi Rubus, nguyên liệu thân lá tươi sau khi thu hái phải được rửa sạch kỹ càng và làm khô hoàn toàn bằng phương pháp phơi trong bóng râm (shade drying) trước khi nghiền nhỏ [7].
Quy trình phơi trong bóng râm hoặc sấy nhiệt độ thấp nơi thoáng gió giúp nguyên liệu khô từ từ mà không làm biến dạng các cấu trúc flavonoid và polyphenol nhạy cảm với ánh sáng và nhiệt độ [2, 7].
Sai lầm 3: Coi là thảo dược lành tính, uống vô tội vạ
Tâm lý "cây cỏ tự nhiên không độc" khiến không ít người thu hái ngấy lá hồng về rồi sắc đặc, uống thay nước lọc quanh năm. Nghiên cứu y học hiện đại chỉ ra rằng việc lạm dụng ngấy lá hồng tiềm ẩn độc tính di truyền nghiêm trọng [1].
Nghiên cứu công bố năm 2023 trên tế bào đơn nhân máu ngoại vi của người (PBMC) đánh giá độc tính tế bào và độc tính gen của dịch chiết lá và thân cây ngấy lá hồng (Rubus rosifolius) [1]. Kết quả thử nghiệm khả năng sống của tế bào ở nồng độ từ 0,01 đến 100 microgam/ml cho thấy dịch chiết cả lá và thân cây không ảnh hưởng rõ rệt đến tỷ lệ sống của tế bào [1].
Tuy nhiên, xét nghiệm sao chổi (comet assay) đã chứng minh dịch chiết thân cây ngấy lá hồng gây tổn thương DNA đáng kể trong tế bào PBMC bắt đầu từ nồng độ 10 microgam/ml [1]. Cả dịch chiết thân và dịch chiết lá đều kích hoạt đáp ứng làm đứt gãy hoặc sai lệch nhiễm sắc thể ở các nồng độ 10, 20 và 100 microgam/ml [1]. Các tác giả nghiên cứu kết luận: trong điều kiện thí nghiệm không có sự chuyển hóa khử độc của gan, dịch chiết từ thân và lá của cây ngấy lá hồng thể hiện rõ độc tính đối với gen và khả năng gây đột biến [1].
Cần lưu ý rằng độc tính này đặc thù theo loài, bởi một loài khác cùng họ là Rubus imperialis chứa hoạt chất niga-ichigoside F1 và axit 2beta,3beta-19alpha-trihydroxyursolic ở dải nồng độ 0,1 - 20 microgam/ml lại không gây tổn thương DNA hay đột biến nhiễm sắc thể trên cùng mô hình tế bào PBMC [8]. Điều này càng khẳng định việc tùy tiện sử dụng thân lá ngấy lá hồng với liều lượng cao, kéo dài tại nhà mà không có khuyến cáo y khoa là hành vi rất nguy hiểm [1].
Những nghiên cứu nổi bật về dược tính và giới hạn khoa học
Theo y học cổ truyền, ngấy lá hồng được ứng dụng để trị tiêu chảy, đau dạ dày, hỗ trợ kháng khuẩn, giảm đau và hạ huyết áp [4, 5]. Khoa học hiện đại cũng bước đầu làm sáng tỏ một số cơ chế sinh học của loài này:
Trong thử nghiệm độc tính tế bào năm 2023, hợp chất flavonoid số 1 phân lập từ ngấy lá hồng thể hiện khả năng ức chế đáng kể đối với dòng tế bào ung thư đại tràng ở người HCT116 với giá trị nồng độ ức chế một nửa (IC50) là 8,6 +- 1,9 microM [5]. Hợp chất số 5 thể hiện độc tính tế bào ở mức độ vừa phải đối với dòng tế bào ung thư vú ở người MDA-MB-435 với IC50 là 24,1 +- 0,8 microM [5].
Ở bộ phận quả, nghiên cứu năm 2020 thực hiện nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống trên chuột cống đực chủng Sprague-Dawley bằng các dịch chiết quả ngấy lá hồng từ n-hexane, ethyl acetate và methanol với liều 50 mg/kg thể trọng đường uống [6]. Kết quả ghi nhận dịch chiết n-hexane có hiệu lực mạnh nhất [6]. Thành phần hoạt chất chính là hỗn hợp triacylglycerol bị oxy hóa giúp hạ đường huyết nhanh hơn thuốc metformin (liều 15 mg/kg thể trọng tiêm tĩnh mạch) trong 30 phút đầu tiên của thử nghiệm (p = 0,03) và duy trì hiệu quả tương đương metformin kéo dài đến 120 phút [6].
Dù có tiềm năng dược lý hấp dẫn, các dữ liệu trên mới chỉ dừng lại ở quy mô tế bào cô lập trong ống nghiệm [1, 5] và mô hình thử nghiệm trên động vật gặm nhấm [6]. Đến nay hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng trên người để xác lập liều dùng điều trị an toàn, ngưỡng hấp thu hoặc khẳng định khả năng chữa khỏi bệnh tiểu đường, ung thư của ngấy lá hồng. Do đó, người bệnh không được tự ý dùng nước ngấy lá hồng để thay thế các loại thuốc điều trị đã được kê đơn.
Ai cần tuyệt đối thận trọng khi tiếp xúc với ngấy lá hồng?
Dựa trên bằng chứng về độc tính đối với vật chất di truyền, việc sử dụng ngấy lá hồng cần đặc biệt cẩn trọng đối với các nhóm đối tượng sau:
Những người có tiền sử suy giảm chức năng gan, viêm gan hoặc xơ gan không nên tự ý dùng nước sắc từ thân và lá ngấy lá hồng. Thí nghiệm khoa học đã chứng minh dịch chiết thân và lá ngấy lá hồng gây tổn thương DNA và đột biến nhiễm sắc thể rõ rệt trên tế bào người khi thiếu đi sự chuyển hóa khử độc của gan [1]. Gan suy yếu có thể làm tăng tích lũy các phân tử gây độc gen trong máu [1].
Người mắc bệnh đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết cần thận trọng khi ăn quả ngấy lá hồng với lượng lớn. Chiết xuất quả ngấy lá hồng có khả năng kích hoạt giảm glucose huyết nhanh chóng [6]. Khi kết hợp tùy tiện với các thuốc điều trị thông thường, tương tác này có thể dẫn tới tụt đường huyết quá mức ngoài tầm kiểm soát [6].
Hiện chưa có bất kỳ nghiên cứu an toàn nào về ngấy lá hồng trên phụ nữ mang thai, bà mẹ đang nuôi con bằng sữa mẹ và trẻ nhỏ; toàn bộ dữ liệu độc tính di truyền hiện tại chỉ thực hiện trên tế bào đơn nhân máu cô lập [1]. Do đó, phụ nữ có thai, người cho con bú và trẻ em tuyệt đối không nên dùng các bài thuốc tự chế từ loài cây này. Bất kỳ ai có bệnh lý nền phải hỏi ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn thử nghiệm bất kỳ loại thảo mộc dại nào.
Hướng dẫn thu hái và phơi sấy bảo toàn hoạt chất trong đời sống
Nếu thu hái quả ngấy lá hồng chín làm thực phẩm hoặc nghiên cứu dược liệu tại nhà, cần tuân thủ các bước khoa học để giảm thiểu rủi ro:
Trước hết, chỉ hái đúng cây có đặc điểm hình thái chuẩn xác: hoa trắng cánh rời, quả mọng tập hợp đỏ tươi hoặc đỏ sẫm [3, 4]. Không thu hái cây mọc gần các bãi rác, lề đường lớn hoặc khu vực phun thuốc trừ sâu.
Đối với quả, nên lựa chọn quả vừa chín tới. Giống quả đỏ rượu vang (WR) sẽ cho vị ngọt đậm hơn và giàu anthocyanin cyanidin-3-glucoside hơn [3], trong khi giống quả đỏ thông thường (R) cho vị chua thanh mát hơn nhờ chứa lượng axit citric tự nhiên cao hơn [3].
Đối với phần cành và lá dược liệu, tuyệt đối không phơi gắt trực tiếp dưới ánh nắng mặt trời gay gắt. Sau khi hái, cần rửa sạch bụi bẩn bằng nước sạch, để ráo nước, sau đó rải mỏng và thực hiện phơi khô hoàn toàn trong bóng râm, nơi thoáng gió nhiều ngày theo chuẩn nghiên cứu dược lý thực vật [7]. Người dùng cũng có thể sử dụng các thiết bị sấy lạnh hoặc sấy nhiệt độ thấp trong môi trường kín để ngăn hoạt chất polyphenol bị oxy hóa phân hủy bởi ánh sáng mặt trời [2, 7].
Ngấy lá hồng là loài thực vật chứa nhiều hợp chất tự nhiên có giá trị sinh học cao [1, 3, 6]. Tuy nhiên, dược liệu tự nhiên chỉ phát huy tác dụng tốt khi người dùng nhận diện chính xác loài cây, hiểu rõ giới hạn an toàn và chế biến đúng kỹ thuật [2, 5]. Không nên mù quáng tin vào các bài thuốc truyền miệng để tự ý thu hái hay lạm dụng quá mức, tránh gây tổn hại cho sức khỏe bản thân.
