Uống rau má lá rau muống hằng ngày giải nhiệt: Lợi ích hay rủi ro?

Nhiều người Việt có thói quen hái các loại thảo mộc mọc hoang quanh nhà như rau má lá rau muống để nấu nước uống giải nhiệt mỗi ngày. Quan niệm cây cỏ tự nhiên lành tính, uống càng nhiều càng bổ khiến thứ nước mát này xuất hiện đều đặn trong các bữa ăn gia đình.

Thực tế, thói quen tự ý đun sắc uống thảo dược hằng ngày tiềm ẩn nhiều nguy cơ sức khỏe nghiêm trọng. Việc sử dụng liên tục khi thiếu chuẩn hóa về liều lượng có thể tạo gánh nặng lớn lên các cơ quan bài tiết, đặc biệt là dẫn tới nguy cơ tổn thương gan và suy giảm chức năng thận ^[1].

Cây rau má lá rau muống và thói quen giải nhiệt

Rau má lá rau muống là tên gọi dân gian của loài thảo dược có tên khoa học là Emilia sonchifolia (L.) DC. ^[1]. Trong dân gian và y học cổ truyền, loại cây này thường được dùng với mục đích thanh nhiệt, giải độc, tiêu thũng, tán ứ và giảm đau ^[1]. Nhiều người dân sử dụng thân lá tươi hoặc phơi khô nấu nước nhằm mục đích điều trị viêm họng, loét miệng, viêm phổi, viêm tuyến vú, viêm ruột, viêm đường tiết niệu, mụn nhọt ngoài da hoặc vết thương bầm tím ^[1].

Chính vì được xếp vào nhóm thảo dược thanh nhiệt, cây thường bị lạm dụng như một loại trà mát giải độc gan. Tuy nhiên, người dùng đại trà hiếm khi biết rằng nhiều trường hợp tổn thương gan do sử dụng loại cây này đã được ghi nhận trên lâm sàng ^[1].

Cơ chế chuyển hóa và rủi ro quá tải gan thận

Mọi hợp chất từ thức ăn, nước uống và thảo dược sau khi hấp thu vào máu đều phải đi qua gan để chuyển hóa, sau đó được thận lọc bỏ ra ngoài. Khi một loại dịch chiết thảo mộc được đưa vào cơ thể liên tục mỗi ngày, các cơ quan này phải hoạt động không ngừng để xử lý các hoạt chất lạ.

Nhiều loại thảo mộc tự nhiên có chứa các nhóm chất chuyển hóa thứ cấp có hoạt tính sinh học mạnh. Điển hình ở cây Emilia sonchifolia, các nhà khoa học đã phân lập được các ancaloit pyrrolizidine mang độc tính với tế bào gan ^[1]. Khi sử dụng liều cao hoặc uống kéo dài, các ancaloit này cùng các chất chuyển hóa độc hại tích tụ, làm biến đổi biểu hiện gen, protein và làm rối loạn chuyển hóa nội bào, trực tiếp hủy hoại tế bào gan ^[1].

Bên cạnh đó, việc nạp một lượng lớn các hợp chất chống oxy hóa tự nhiên như phenolic từ thực vật cũng không hoàn toàn an toàn như lầm tưởng. Một số nghiên cứu độc chất học chỉ ra rằng dùng liều cao phenolic kéo dài có thể gây độc cho gan, thận và mô mỡ do hiệu ứng tích lũy ^[2].

Nghiên cứu khoa học nói gì về độc tính của thảo dược?

Các nghiên cứu độc chất học tiền lâm sàng đã đưa ra nhiều dữ liệu cảnh báo về rủi ro của việc tiêu thụ thảo dược không kiểm soát liều lượng.

Đầu tiên là nghiên cứu công bố năm 2025 về chính loài cây rau má lá rau muống (Emilia sonchifolia) ^[1]. Nhóm nghiên cứu đã thử nghiệm độc tính cấp tính trên chuột với dịch chiết nước ở thang liều từ 0 đến 37,6 g/kg ^[1]. Ở mô hình độc tính bán cấp, chuột được cho uống dịch chiết nước của cây với liều 13,72 g/kg/ngày liên tục trong 14 ngày ^[1].

Kết quả phân tích mô học nhuộm HE và xét nghiệm ELISA khẳng định dịch chiết nước của loài thảo mộc này gây tổn thương gan rõ rệt ở chuột thông qua các con đường phân tử phức tạp, chủ yếu do sự hiện diện của các ancaloit pyrrolizidine gây độc cho gan ^[1]. Giới hạn của nghiên cứu là mới được thực hiện trên động vật gặm nhấm, nhưng kết quả này đã lý giải thỏa đáng cho các ca ngộ độc gan ghi nhận trên người thực tế ^[1].

Một nghiên cứu công bố năm 2023 trên chuột Sprague-Dawley và chuột nhắt BALB/c đánh giá độc tính của nước ép quả Viburnum opulus L., một loại thực vật giàu phenolic ^[2]. Thử nghiệm cấp tính với liều duy nhất 2000 mg/kg không gây tử vong ^[2]. Tuy nhiên, trong thử nghiệm bán cấp uống nhắc lại trong 28 ngày, ở nhóm liều cao 2000 mg/kg, số lượng tiểu cầu tăng cao đáng kể, đồng thời xét nghiệm mô bệnh học phát hiện tổn thương ở gan, thận và mô mỡ ^[2]. Mức liều không ghi nhận tác dụng phụ (NOAEL) của dịch chiết này được xác định là 500 mg/kg/ngày ^[2].

Năm 2024, một thử nghiệm an toàn tiền lâm sàng khác trên chuột cống đánh giá dịch chiết cồn vỏ quả Campomanesia guazumifolia ^[3]. Trong khi liều đơn 2000 mg/kg ở thử nghiệm cấp tính không gây độc, việc cho chuột uống các liều 250, 500 hoặc 750 mg/kg lặp lại trong mô hình bán cấp đã làm biến đổi các chỉ số sinh hóa quan trọng ^[3]. Cụ thể, các chỉ số men gan AST, ALT và chỉ số chức năng thận như creatinin, ure cùng cholesterol máu bị thay đổi, phản ánh độc tính tiềm ẩn lên gan và thận khi dùng kéo dài ^[3].

Năm 2025, nghiên cứu đánh giá hoạt chất baicalin từ rễ hoàng cầm (Scutellaria baicalensis) trên chuột nhắt ^[4]. Sau khi thử nghiệm cấp tính ở liều 4000 mg/kg cho thấy độ an toàn cao, các liều bán cấp từ 1000 đến 4000 mg/kg dùng lặp lại đã bộc lộ những tác động bất lợi ^[4]. Ở liều cao 4000 mg/kg, baicalin gây độc tính gan thận có hồi phục, ức chế phosphatase kiềm, hạ triglyceride và xuất hiện dấu hiệu nhiễm độc thận nhẹ, kèm theo các đợt rối loạn tiêu hóa thoáng qua ^[4].

Ở chiều ngược lại, một số thảo dược lại cho thấy biên độ an toàn rất rộng khi thử nghiệm trên động vật. Năm 2018, nghiên cứu trên chuột cống Wistar với dịch chiết toàn cây Vernonia mespilifolia Less. cho thấy liều cấp tính lên tới 5000 mg/kg không gây chết ^[5]. Khi dùng lặp lại 28 ngày ở các liều 200, 400 và 600 mg/kg, động vật không có biến đổi về trọng lượng cơ thể, không thay đổi huyết học, sinh hóa và không có thoái hóa mô học ở tim, gan, thận ^[5].

Tương tự, nghiên cứu năm 2022 về dịch chiết lá Eugenia uniflora giàu polyphenol cho thấy liều 2000 mg/kg thử nghiệm độc tính cấp và các liều 250, 500, 1000 mg/kg dùng liên tục trong 28 ngày trên chuột đều không gây ngộ độc hay tổn thương cơ quan ^[6]. Liều 1000 đến 2000 mg/kg cũng không gây độc tính di truyền trong thử nghiệm vi nhân ^[6].

Lợi ích và giới hạn từ các bằng chứng khoa học

Các nghiên cứu khoa học cho thấy thảo mộc tự nhiên có thể mang lại các tác dụng sinh học tích cực như giảm lipid máu hoặc bảo vệ một số mô tế bào [2, 3]. Dù vậy, ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính là rất mong manh.

Giới hạn lớn nhất của y học cổ truyền dân gian là thiếu vắng các chuẩn hóa về mặt định lượng. Đa phần các dữ liệu an toàn và độc tính hiện nay chỉ mới được đo lường chính xác trên động vật thí nghiệm [1, 5, 6]. Việc tự ý sắc uống các loại cây hoang dại ngoài tự nhiên khiến người tiêu dùng hoàn toàn mù mờ về hàm lượng hoạt chất mình nạp vào cơ thể, rất dễ vượt qua ngưỡng dung nạp an toàn của gan và thận.

Hiểu lầm thường gặp về nước lá dân gian

Nhiều người mặc định "uống thảo mộc tự nhiên không bổ dọc cũng bổ ngang", có thể uống thay nước lọc cả ngày lẫn đêm. Đây là sai lầm nguy hiểm nhất. Dù là thảo mộc, chúng vẫn chứa các chất chuyển hóa thứ cấp có dược tính.

Sai lầm thứ hai là quan niệm nước đắng hay nước thảo dược mát giúp "thanh lọc, giải độc gan". Ngược lại với suy nghĩ này, nhiều loại cây thảo mộc dân gian chứa các chất có độc tính trực tiếp với tế bào gan ^[1]. Khi đưa vào cơ thể vô tội vạ, gan không những không được "thanh lọc" mà còn phải gánh chịu phản ứng viêm, căng thẳng nội bào và tổn thương cấu trúc mô [4, 5].

Ai nên thận trọng khi dùng nước thảo mộc?

Việc thận trọng khi tiêu thụ các loại nước thảo mộc đun nấu theo kinh nghiệm truyền miệng là yêu cầu bắt buộc đối với tất cả mọi người. Đặc biệt, những nhóm đối tượng sau tuyệt đối không nên tùy tiện sử dụng:

Người có bệnh lý nền về gan và thận: Khi chức năng lọc của thận hoặc chuyển hóa của gan đã suy giảm, bất kỳ sự tích tụ độc chất thảo mộc nào cũng có thể khiến men gan tăng vọt, gây viêm gan nhiễm độc hoặc suy giảm chức năng thận cấp [5, 6].

Những người đang phải sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính: Các thành phần trong thảo mộc có thể tương tác với thuốc chuyển hóa qua gan, gây giảm hiệu quả thuốc hoặc tăng nguy cơ ngộ độc.

Phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ nhỏ: Hiện tại chưa có đầy đủ nghiên cứu an toàn trên nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm này, các dữ liệu độc tính hiện có chủ yếu ghi nhận trên chuột và động vật thực nghiệm [1, 5]. Do đó, nhóm đối tượng này không nên sử dụng bừa bãi.

Cách tiếp cận an toàn trong đời sống

Nếu bạn có thói quen dùng thảo mộc làm nước uống, hãy tham khảo các nguyên tắc an toàn sau:

Không dùng thay thế nước lọc: Nước lọc tinh khiết luôn là nguồn cung cấp nước an toàn và tối ưu nhất cho cơ thể. Thảo dược đun sắc chỉ nên dùng như một thức uống thưởng thức với lượng vừa phải, không dùng thay nước uống hàng ngày.

Không uống kéo dài liên tục: Hãy sử dụng ngắt quãng, có khoảng nghỉ từ vài ngày đến vài tuần để các cơ quan bài tiết như gan và thận có thời gian nghỉ ngơi, đào thải các hợp chất tồn lưu, tránh hiện tượng độc tính tích lũy ^[2].

Không tự ý phối hợp nhiều loại cây: Việc kết hợp tùy tiện các loại cây cỏ không rõ nguồn gốc có thể tạo ra các tương tác độc hại khó lường.

Hỏi ý kiến bác sĩ: Bất cứ khi nào có ý định sử dụng thảo dược để trị bệnh hay bồi bổ, hãy trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc chuyên gia y tế có chuyên môn.

Tóm lại, nước mát từ cây cỏ tự nhiên như rau má lá rau muống không phải lúc nào cũng vô hại. Hiểu đúng về độc tính tiềm ẩn và sử dụng một cách chừng mực, khoa học là cách tốt nhất để bảo vệ sức khỏe lá gan và đôi thận của chính bạn.