Nhiều người dân vùng nông thôn và miền núi vẫn giữ thói quen truyền miệng các bài thuốc dân gian từ cây cỏ hoang dại để chữa đau nhức xương khớp, bệnh tiêu hóa hay giải độc. Trong số đó, không ít lời đồn thổi cho rằng việc thu hái hạt thàn mát phơi khô rồi sắc nước uống có thể trị dứt điểm nhiều chứng bệnh mãn tính. Tuy nhiên, việc tùy tiện sử dụng các loại hạt rừng làm thuốc khi chưa có kiểm chứng khoa học tiềm ẩn những hiểm họa chết người khôn lường.
Đối với câu hỏi "Uống nước sắc hạt thàn mát chữa bệnh: Đúng hay sai?", câu trả lời dứt khoát từ góc độ y học là hoàn toàn sai và vô cùng nguy hiểm. Hạt thàn mát không phải là thuốc chữa bệnh, mà ngược lại chứa hàm lượng độc chất cực mạnh có thể gây suy hô hấp cấp, tổn thương đa cơ quan và dẫn tới tử vong nhanh chóng nếu uống phải [1].
Độc chất rotenone trong hạt thàn mát tàn phá cơ thể ra sao?
Cây thàn mát, có tên khoa học là Millettia pachycarpa, là loài thực vật phân bố tương đối phổ biến ở khu vực miền nam Trung Quốc và một số nước châu Á lân cận [1]. Trong tự nhiên, loài cây này từ lâu đã được người dân bản địa dùng làm bả diệt cá hoặc thuốc trừ sâu sinh học nhờ chứa độc tính tự nhiên cao đối với các loài sinh vật máu lạnh.
Các phân tích y học và độc chất học đã xác định rằng độc tính nguy hiểm của hạt thàn mát bắt nguồn từ hoạt chất rotenone cùng các hợp chất nhóm rotenoid [1]. Đây là những chất ức chế tế bào mạnh, ngăn cản quá trình hô hấp tế bào ở cấp độ ty thể, khiến cơ thể không thể sản sinh năng lượng để duy trì sự sống.
Khi một người uống phải dịch chiết hoặc nước sắc từ hạt thàn mát, rotenone nhanh chóng hấp thu vào cơ thể và gây độc tính chủ yếu lên ba hệ thống cơ quan trọng yếu: hệ thần kinh, hệ hô hấp và hệ tiêu hóa [1]. Người bệnh sẽ nhanh chóng xuất hiện các triệu chứng rối loạn tiêu hóa dữ dội, kích thích đường ruột, sau đó rơi vào tình trạng ức chế thần kinh trung ương và suy sụp hệ thống hô hấp [1].
Báo cáo y khoa về những ca ngộ độc thàn mát nguy kịch
Mặc dù các trường hợp ngộ độc do Millettia pachycarpa trong y văn trước đây tương đối ít gặp, nhưng các vụ việc thực tế ghi nhận gần đây đã gióng lên hồi chuông cảnh báo nghiêm trọng về nhận thức của cộng đồng [1]. Một báo cáo dịch tễ học công bố năm 2021 đã ghi nhận một đợt bùng phát ngộ độc nghiêm trọng do loài cây này xảy ra tại thành phố Trùng Khánh vào tháng 12 năm 2020 [1].
Báo cáo trên cũng chỉ ra rằng, ngay trong năm 2020, ít nhất 2 vụ ngộ độc tương tự do ăn hoặc uống phải thàn mát đã liên tiếp xảy ra tại hai tỉnh Quý Châu và Hồ Nam (Trung Quốc) [1]. Phần lớn nạn nhân đều nhập viện trong tình trạng nguy kịch do nhầm lẫn loài cây độc này với các vị thảo dược có thể uống được, hoặc cố tình làm theo các bài thuốc dân gian truyền miệng thiếu căn cứ.
Những ca bệnh thực tế cho thấy độc tính của hạt thàn mát phát tác rất nhanh sau khi uống dịch nước sắc. Bệnh nhân không chỉ bị nôn mửa dữ dội mà còn suy giảm tri giác nhanh chóng, mất phản xạ bảo vệ đường thở và rơi vào tình trạng thiếu oxy mô nghiêm trọng [1].
Nguy cơ suy hô hấp cấp và thách thức khi không có thuốc giải
Điểm đáng sợ nhất đối với độc chất trong hạt thàn mát là y học hiện đại hoàn toàn chưa có bất kỳ loại thuốc giải độc đặc hiệu nào đối với tình trạng ngộ độc rotenone [1]. Khi một người bị ngộ độc do uống nước sắc hạt thàn mát, các bác sĩ không thể tiêm một mũi hóa giải độc tố như một số loại ngộ độc thông thường khác.
Chính vì không có thuốc đối kháng đặc hiệu, việc điều trị y tế khẩn cấp hoàn toàn phải dựa vào các biện pháp hồi sức triệu chứng và điều trị hỗ trợ tích cực [1]. Các can thiệp hàng đầu bao gồm việc nhanh chóng đặt ống nội khí quản và thở máy hỗ trợ cơ học để duy trì sự sống khi bệnh nhân rơi vào cơn suy hô hấp cấp [1].
Bên cạnh việc hỗ trợ thông khí, các bác sĩ buộc phải liên tục theo dõi và duy trì thăng bằng kiềm toan trong máu, đồng thời ổn định các dấu hiệu sinh tồn đang dao động dữ dội của người bệnh [1]. Tình trạng toan chuyển hóa nặng do thiếu hụt năng lượng tế bào là một biến chứng nguy hiểm thường đi kèm, đe dọa trực tiếp tới tính mạng nạn nhân nếu không được bù dịch và cân bằng kịp thời [1].
Đối với việc loại bỏ độc chất, các biện pháp khử nhiễm đường tiêu hóa như dùng thuốc gây nôn hoặc rửa dạ dày khẩn cấp cần được tiến hành sớm nhằm ngăn chặn cơ thể hấp thu thêm độc tố, ngay cả khi người bệnh đã rơi vào trạng thái mất ý thức [1]. Ngoài ra, liệu pháp lọc máu hấp phụ dù chưa có đầy đủ bằng chứng khoa học chứng minh hiệu quả tuyệt đối trong việc loại bỏ rotenone, nhưng vẫn được xem là một trong những lựa chọn phối hợp hỗ trợ trong quá trình điều trị ngộ độc rotenone nặng [1]. Một ưu tiên y tế đặc biệt quan trọng khác là các bác sĩ phải chủ động nhận diện sớm và điều trị tích cực biến chứng viêm phổi hít ở những bệnh nhân này, bởi nguy cơ sặc chất nôn chứa dịch độc vào phổi là cực kỳ cao khi tri giác bị ức chế [1].
Cảnh giác với các loại hạt độc chứa rotenone tương tự
Hiểm họa ngộ độc từ rotenone tự nhiên không chỉ giới hạn ở riêng cây thàn mát mà còn tồn tại ở nhiều loài thực vật quen thuộc khác có chứa hoạt chất này [1]. Điển hình nhất là cây củ đậu (Pachyrhizus erosus), một loại cây có phần củ ăn được rất phổ biến và được trồng rộng rãi ở vùng đông nam Trung Quốc cũng như tại Việt Nam [1].
Trong khi phần củ đậu mát lành và an toàn, thì phần hạt của cây củ đậu lại chứa hàm lượng rotenone rất cao và từng gây ra nhiều vụ ngộ độc do vô tình ăn phải [1]. Tại khu vực Đài Loan (Trung Quốc) và Thái Lan, hạt của cây củ đậu đã được báo cáo là nguyên nhân dẫn đến nhiều vụ ngộ độc đe dọa tính mạng và thậm chí đã có các ca tử vong thương tâm được ghi nhận [1].
Không dừng lại ở châu Á, các báo cáo y tế tại nhiều khu vực khác trên thế giới cũng từng ghi nhận các biến cố ngộ độc chết người liên quan đến nhóm thực vật chứa rotenone [1]. Chẳng hạn, tại vùng Guyane thuộc Pháp, một phụ nữ đã tử vong do uống phải một loài cây chứa rotenone thuộc chi Lonchocarpus (dù chưa xác định được chính xác loài cụ thể) [1]. Những trường hợp này chứng minh rằng độc chất rotenone có trong thực vật họ đậu tự nhiên luôn là mối hiểm họa chết người trên toàn cầu nếu con người thiếu hiểu biết mà nuốt phải.
Những hiểu lầm nguy hiểm khi sử dụng thảo dược dân gian
Một trong những sai lầm phổ biến nhất trong đời sống hàng ngày là quan niệm "cứ là cây cỏ tự nhiên thì lành tính, không bổ ngang cũng bổ dọc". Nhiều người tin rằng việc sắc nấu các loại hạt, rễ cây rừng qua nhiệt độ sôi của nước sẽ phân hủy hết độc tố và chiết xuất ra những tinh chất chữa bệnh kỳ diệu.
Thực tế hoàn toàn trái ngược: việc đun sôi không thể làm mất đi độc tính chết người của rotenone có trong hạt thàn mát [1]. Nước sắc thu được thực chất là một dung dịch chứa độc chất cô đặc, khi uống trực tiếp vào dạ dày sẽ tạo điều kiện cho chất độc ngấm thẳng vào máu nhanh hơn nhiều so với việc ăn thô.
Hiểu lầm tai hại khác là việc tự ý bắt chước các mẹo truyền miệng không rõ nguồn gốc trên mạng xã hội hoặc từ các "thầy lang" tự phong. Việc sử dụng các bộ phận của cây độc để điều trị bệnh không những không giúp cải thiện bệnh lý ban đầu mà còn đẩy người bệnh vào tình thế nguy kịch chỉ sau vài ngụm nước sắc [1].
Ai nên thận trọng và cách bảo vệ sức khỏe cộng đồng
Trước mối nguy hiểm chết người từ hoạt chất rotenone, đối tượng cần thận trọng không chỉ là một nhóm bệnh nhân cụ thể nào đó mà là toàn bộ cộng đồng [1]. Bất kỳ ai, dù là người khỏe mạnh, người cao tuổi hay trẻ nhỏ, đều tuyệt đối không được uống nước sắc hoặc bất kỳ chế phẩm nào từ hạt thàn mát [1].
Tại các địa phương có sự phân bố tự nhiên của cây thàn mát cũng như các loài thực vật chứa độc chất rotenone khác, chính quyền và cơ quan y tế cần tăng cường biện pháp phòng ngừa việc thu hái, tiêu thụ và sử dụng sai mục đích các loài cây này [1]. Người dân cần được tuyên truyền, giáo dục để có khả năng phân biệt rõ ràng các loài thực vật lành tính với cây thàn mát và các loại cây chứa độc tương tự [1].
Khi đi rừng hoặc làm vườn, người dân tuyệt đối không thu hái các loại hạt hoang dại lạ để sắc uống hay chế biến thành món ăn. Gia đình có trẻ nhỏ cần đặc biệt lưu ý không để trẻ tiếp xúc hay chơi đùa với các loại hạt cây họ đậu lạ mắt ngoài tự nhiên để phòng tránh tai nạn nuốt nhầm [1].
Cần làm gì ngay khi nghi ngờ hoặc phát hiện ngộ độc hạt thàn mát?
Nếu phát hiện bản thân hoặc người xung quanh vô tình hay cố ý uống phải nước sắc hạt thàn mát, việc xử trí cấp cứu ban đầu phải được tiến hành theo từng giây từng phút. Bất kỳ sự chậm trễ nào cũng có thể khiến chất độc ngấm sâu và làm tê liệt trung tâm hô hấp [1].
Biện pháp quan trọng nhất là lập tức gọi cấp cứu hoặc đưa nạn nhân đến ngay cơ sở y tế gần nhất có đơn vị hồi sức cấp cứu. Cần mang theo mẫu cành, lá, hạt thàn mát hoặc phần nước sắc còn lại để bác sĩ nhanh chóng định hướng nguyên nhân gây độc và có phác đồ can thiệp phù hợp [1].
Tại cơ sở y tế, nhân viên y tế cần khẩn trương thực hiện các biện pháp khử nhiễm đường tiêu hóa như gây nôn hoặc rửa dạ dày để tống khứ tối đa lượng độc tố còn sót lại trước khi chúng tiếp tục được hấp thu, đồng thời chuẩn bị sẵn sàng phương tiện đặt ống nội khí quản và thở máy nếu xuất hiện dấu hiệu suy hô hấp cấp [1].
Tóm lại, lời đồn về công dụng chữa bệnh của nước sắc hạt thàn mát là hoàn toàn sai lầm và nguy hiểm đến tính mạng [1]. Mọi người dân cần tuyệt đối cảnh giác, không thử nghiệm các bài thuốc truyền miệng từ cây cỏ lạ và luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa khi có nhu cầu điều trị bệnh lý.
